பிரம்மசாரிகள் மற்றும் ஷிகள் கூடியிருந்த அந்தப் புணிதமான அரங்கத்தில், யாஜ்ஞவல்க்யர் ஆன்மாவின் ஆழமான ரகசியங்களை விளக்கத் தொடங்கினார். அவர் சொன்னார்: நீர் என்ற தண்ணீருக்குள் நிற்பவனாய் இருக்கும் ஆன்மா, நீரிலிருந்து வேறானவனாகும்; நீரால் அறியப்படாதவனும், நீர் தான் அவனுடைய உடலும், நீரை உள்ளிருந்து ஆளுபவனும் அவனே. அவன்தான் உங்களுடைய அந்தர்யாமி, அமரன். அதேபோல், நெருப்புக்குள் நிற்பவனாய், ஆனால் நெருப்பிலிருந்து வேறானவனாய், நெருப்பால் அறியப்படாதவனும், நெருப்பு அவனுடைய உடலும், நெருப்பை உள்ளிருந்து ஆளுபவனும் அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். இடைநிலையான வெளிக்குள் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், அதனால் அறியப்படாதவனும், அதுவே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து அதனை ஆளுபவனும், அவனே உங்களுடைய அந்தர்யாமி, அமரன். காற்றுக்குள் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், காற்றால் அறியப்படாதவனும், காற்றே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து காற்றை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். ஆகாயத்தில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், ஆகாயம் அறியாதவனும், ஆகாயமே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து ஆகாயத்தை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். சூரியனுக்குள் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், சூரியன் அறியாதவனும், சூரியன் அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து சூரியனை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். சந்திரன் மற்றும் நக்ஷத்திரங்களில் நிற்பவனும், அவற்றிலிருந்து வேறானவனும், அவை அறியாதவனும், அவை அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து அவற்றை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். வெளியில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், வெளி அறியாதவனும், வெளியே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து வெளியை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். திசைகளில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், திசைகள் அறியாதவனும், திசைகள் அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து திசைகளை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். மின்னலில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், மின்னல் அறியாதவனும், மின்னல் அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து மின்னலை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். இடியிலும் அவனே நிற்பவன், அதிலிருந்து வேறானவன், இடி அறியாதவன், இடி அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து இடியை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். உலகங்கள் அனைத்திலும் நிற்பவனும், அவற்றிலிருந்து வேறானவனும், உலகங்கள் அறியாதவனும், அவை அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து அவற்றை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். வேதங்களில் நிற்பவனும், அவற்றிலிருந்து வேறானவனும், அவை அறியாதவனும், அவை அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து அவற்றை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். யாகங்களில் நிற்பவனும், அவற்றிலிருந்து வேறானவனும், யாகங்கள் அறியாதவனும், அவை அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து அவற்றை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். அனைத்து உயிர்களிலும் நிற்பவனும், அவற்றிலிருந்து வேறானவனும், அவை அறியாதவனும், அவை அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து அவற்றை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். இதுவரை பஞ்சபூதங்களைப் பற்றிய உபதேசம். இப்போது, ஆன்மாவைப் பற்றிக் கேளுங்கள். உயிரில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், உயிரால் அறியப்படாதவனும், உயிரே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து உயிரை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். வாக்கில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், வாக்கால் அறியப்படாதவனும், வாக்கே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து வாக்கை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். கண்ணில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், கண் அறியாதவனும், கண் அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து கண்களை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். செவியில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், செவி அறியாதவனும், செவி அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து செவியை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். மனதில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், மனம் அறியாதவனும், மனமே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து மனதை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். தோலில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், தோல் அறியாதவனும், தோல் அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து தோலை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். ஞானத்தில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், ஞானம் அறியாதவனும், ஞானமே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து ஞானத்தை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். ஒளியில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், ஒளி அறியாதவனும், ஒளியே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து ஒளியை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். இருளில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், இருள் அறியாதவனும், இருளே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து இருளை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். விதையில் நிற்பவனும், அதிலிருந்து வேறானவனும், விதை அறியாதவனும், விதையே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து விதையை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். ஆன்மாவிலேயும் அவனே நிற்பவன், அதிலிருந்து வேறானவன், ஆன்மா அறியாதவன், ஆன்மாவே அவனுடைய உடலும், உள்ளிருந்து ஆன்மாவை ஆளுபவனும், அவனே அந்தர்யாமி, அமரன். அவன் காணப்படாதவன், ஆனாலும் பார்ப்பவன்; கேட்கப்படாதவன், ஆனாலும் கேட்பவன்; சிந்திக்கப்படாதவன், ஆனாலும் சிந்திப்பவன்; அறியப்படாதவன், ஆனாலும் அறிபவன். இந்த ஆன்மாவைத் தவிர வேறு பார்ப்பவன் இல்லை, வேறு கேட்பவன் இல்லை, வேறு சிந்திப்பவன் இல்லை, வேறு அறிபவன் இல்லை. இதுவே உங்களுடைய அந்தர்யாமி, அமரன். மற்ற அனைத்தும் துக்கத்திற்குரியது. இவ்வாறு அருணபுத்ரன் உத்தாலகன் மௌனமடைந்தார். அப்போது வாட்சக்னவி என்ற காஸி நாட்டைச் சேர்ந்த ஞானி, யாஜ்ஞவல்க்யரை நோக்கி, "பிரம்மணர்களே! நான் யாஜ்ஞவல்க்யரிடம் இரண்டு கேள்விகள் கேட்கப் போகிறேன். அவர் பதில் அளித்தால், பிரம்மத்தைப் பற்றிய விவாதத்தில் எவரும் அவரை வெல்ல முடியாது. பதில் அளிக்காவிட்டால், அவருடைய தலையெழுந்து விழும்," என்றாள். "கேள், கார்கி," என்றனர் அனைவரும். அவள் யாஜ்ஞவல்க்யரிடம், "நான் காசி, விதேகம், அல்லது உக்ரபுத்ரன் போல், வில்லும், இரண்டு கூர்மையான அம்பும் ஏந்தி, சண்டைக்குத் தயாராக வருகின்றேன். அதுபோல், இரண்டு கேள்விகளுடன் வந்துள்ளேன். பதில் அளிக்க வேண்டும்," என்றாள். "கேள், கார்கி," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். கார்கி கேட்டாள்: "யாஜ்ஞவல்க்யா! வானுக்கு மேல் இருக்கும், பூமிக்கு கீழ் இருக்கும், வானும் பூமிக்கும் இடையே இருக்கும், இருந்ததும், இருப்பதும், இருப்பதற்கும், மக்கள் பேசுகின்ற இவை அனைத்தும் எதில் நெய்து நெய்து இருக்கின்றன?" யாஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார்: "கார்கி! வானுக்கு மேல் இருக்கும், பூமிக்கு கீழ் இருக்கும், வானும் பூமிக்கும் இடையே இருக்கும், இருந்ததும், இருப்பதும், இருப்பதற்கும், மக்கள் பேசுகின்ற இவை அனைத்தும் வெளியில் (ஆகாயத்தில்) நெய்து நெய்து உள்ளன." "நீங்கள் இந்தக் கேள்விக்கு சரியான பதில் அளித்தீர்கள்," என்று கார்கி வணங்கி, "இன்னொரு கேள்வி," என்று கேட்டாள். "கேள், கார்கி," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "யாஜ்ஞவல்க்யா! வானுக்கு மேல் இருக்கும், பூமிக்கு கீழ் இருக்கும், வானும் பூமிக்கும் இடையே இருக்கும், இருந்ததும், இருப்பதும், இருப்பதற்கும், மக்கள் பேசுகின்ற இவை அனைத்தும் எதில் நெய்து நெய்து இருக்கின்றன?" யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்: "கார்கி! இவை அனைத்தும் வெளியில் (ஆகாயத்தில்) நெய்து நெய்து உள்ளன. ஆனால் அந்த வெளி எதில் நெய்து நெய்து இருக்கிறது?" அதற்கு அவர் விளக்கினார்: "பிரம்மவேதிகள் இதை 'அக்ஷரம்' என்று அழைக்கின்றனர். அது பார்வைக்குப் பிடிக்காதது, மிகச் சிறியதல்ல, பெரியதல்ல, சிவப்பல்ல, திரவமல்ல, நிழலல்ல, இருளல்ல, காற்றல்ல, வெளியல்ல, எதிலும் பிணையப்படாதது, தொட முடியாதது, வாசனையில்லாதது, சுவையில்லாதது, கண்களில்லாதது, செவிகளில்லாதது, பேச்சில்லாதது, மனமில்லாதது, ஒளியில்லாதது, மூச்சில்லாதது, வாயில்லாதது, பெயரில்லாதது, வம்சமில்லாதது, அழிவில்லாதது, அமரன், அச்சமில்லாதது, மரணமில்லாதது, களங்கமில்லாதது, ஒலியில்லாதது, வெளிப்படாதது, கட்டுப்பாடில்லாதது, ஆரம்பமில்லாதது, முடிவில்லாதது, உள்ளும் புறமும் இல்லாதது. அதை எவரும் அடைய முடியாது; எவரும் பிடிக்க முடியாது." "இந்த அக்ஷரத்தின் கட்டளையினால் வானும் பூமியும் நிலைபெற்று இருக்கின்றன; அதன் கட்டளையினால் சூரியன் மற்றும் சந்திரனும் தங்கியிருக்கின்றன; அதன் கட்டளையினால் பகலும் இரவும், மாதங்கள், காலங்கள், ஆண்டுகள் நிலைபெற்று வருகின்றன; அதன் கட்டளையினால் கிழக்கில் மலையிலிருந்து கிழக்கே நதிகள் பாய்கின்றன, மேற்கில் மலையிலிருந்து மேற்கே, தெற்கில் மலையிலிருந்து தெற்கே பாய்கின்றன; அதன் கட்டளையினால் மனிதர்கள் தானம் செய்வோரை போற்றி, தேவர்கள் யாகதாரியை போற்றி, முன்னோர்கள் பித்ருகர்மத்தை நாடுகின்றனர்." "இந்த அக்ஷரத்தை அறியாமல் யாகம் செய்தாலும், தானம் செய்தாலும், தவம் செய்தாலும், ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் செய்தாலும், அவனுடைய உலகம் முடிவுடையது. இந்த அக்ஷரத்தை அறியாமல் விட்டு சென்றால், அவன் பரிதாபத்துக்குரியவன். ஆனால் இதை அறிந்து போனால், அவன் பிரம்மவேதி." "அது தான் அந்த அக்ஷரம், கார்கி! காணப்படாதவன் ஆனாலும் பார்ப்பவன்; கேட்கப்படாதவன் ஆனாலும் கேட்பவன்; சிந்திக்கப்படாதவன் ஆனாலும் சிந்திப்பவன்; அறியப்படாதவன் ஆனாலும் அறிபவன். இதைத் தவிர வேறு பார்ப்பவன் இல்லை, வேறு கேட்பவன் இல்லை, வேறு சிந்திப்பவன் இல்லை, வேறு அறிபவன் இல்லை. இதில் தான் வெளி நெய்து நெய்து இருக்கிறது." இதைக் கேட்ட கார்கி, மற்ற பிரம்மணர்களை நோக்கி, "நீங்கள் யாஜ்ஞவல்க்யரை மதிக்க வேண்டும்; அவர் பதில்களால் நீங்கள் விடுதலை பெற்றீர்கள். பிரம்மத்தைப் பற்றிய விவாதத்தில் அவரை எவரும் வெல்ல முடியாது," என்று கூறி, மௌனமடைந்தாள். அப்போது விடக்த சகல்யர், "யாஜ்ஞவல்க்யா! எத்தனை தேவர்கள் உள்ளனர்?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர் வைஷ்வதேவ நிவிதைபோல், "மூன்று மற்றும் மூன்று நூறு, மூன்று மற்றும் மூன்று ஆயிரம்," என்றார். "ஆமாம்," என்றார் சகல்யர். "எத்தனை தேவர்கள்?" என்று மீண்டும் கேட்டார். "முப்பத்து மூன்று," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "ஆமாம்," என்றார் சகல்யர். "எத்தனை தேவர்கள்?" "ஆறு." "மூன்று?" "இரண்டு?" "ஒன்றரை?" "ஒன்று?" என்று தொடர்ந்து கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர் ஒவ்வொன்றுக்கும் பதில் அளித்தார். "இந்த மூன்று மற்றும் மூன்று நூறு, மூன்று மற்றும் மூன்று ஆயிரம் யார்?" என்று கேட்டார் சகல்யர். யாஜ்ஞவல்க்யர் விளக்கினார்: "இவை எல்லாம் பெருமையின் வெளிப்பாடுகள். உண்மையில் முப்பத்து மூன்று தேவர்கள் மட்டுமே உள்ளனர். அவை யார்? எட்டு வசுக்கள், பதினொன்று ருத்ரர்கள், பன்னிரண்டு ஆதித்யர்கள்—மொத்தம் முப்பத்து ஒன்று—இந்திரன் மற்றும் ப்ரஜாபதி சேர்ந்து முப்பத்து மூன்று." "வசுக்கள் யார்?" "அக்னி, பூமி, வாயு, ஆகாயம், சூரியன், வானம், சந்திரன், நட்சத்திரங்கள்—இவை வசுக்கள். எல்லா பொருள்களும் இவற்றில் உறைகின்றன; அதனால் இவர்கள் வசுக்கள்." "ருத்ரர்கள் யார்?" "ஒரு மனிதனுக்குள் உள்ள பத்து பிராணன்கள், மற்றும் அந்த ஆத்மா பதினொன்றாவது. இவை உடலை விட்டு வெளியேறும் போது, அழுகை உண்டாகிறது. அதனால் இவை ருத்ரர்கள்." "ஆதித்யர்கள் யார்?" "வருடத்தின் பன்னிரண்டு மாதங்கள்—இவை ஆதித்யர்கள். இவை அனைத்தையும் எடுத்துக்கொள்வதால் ஆதித்யர்கள் என்று அழைக்கப்படுகின்றனர்." "இந்திரன் யார்? ப்ரஜாபதி யார்?" "இடி என்பது இந்திரன், யாகம் என்பது ப்ரஜாபதி. இடி என்றால் மின்னல், யாகம் என்றால் பசுக்கள்." இவ்வாறு, யாஜ்ஞவல்க்யர் பிரம்மத்தின், ஆன்மாவின், தேவர்களின் ஆழமான ரகசியங்களை அந்த அரங்கில் வெளிப்படுத்தினார்.