ஒருமுறை, யாஜ்ஞவல்க்யரிடம் உஷஸ்த சக்ராயணர் கேள்வி கேட்டார்: “யாஜ்ஞவல்க்யா, நேரடியாகக் காணக்கூடிய, மறைமுகமல்லாத, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்த அந்த ஆத்மாவை எனக்குத் தெளிவாக விளக்கவும்.” என, யாஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார்: “இதுவே அந்த ஆத்மா, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்தது.” உஷஸ்தர் மீண்டும் கேட்டார்: “யாஜ்ஞவல்க்யா, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்தது எது?” யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்: “சுவாசிக்கும் அந்த சுவாசம், கீழ்நோக்கும் சுவாசம், பரவியுள்ள சுவாசம், மேல்நோக்கும் சுவாசம், சமமாக்கும் சுவாசம்—இவை அனைத்தும் உள்ளார்ந்த ஆத்மாவே.” ஆனால் உஷஸ்தர் திருப்தியடையாமல், “ஒரு பசு, ஒரு குதிரை என்று நாம் சொல்வதைப் போல, இது பெயரளவில் மட்டுமே தெரிகிறது. எனவே, நேரடியாகக் காணக்கூடிய, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்த அந்த ஆத்மாவை விளக்கவும்,” என்றார். யாஜ்ஞவல்க்யர், “இதுவே அந்த ஆத்மா, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்தது,” என்று மறுபடியும் கூறினார். உஷஸ்தர் மீண்டும், “யாஜ்ஞவல்க்யா, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்தது எது?” என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், “நாம் பார்ப்பதைப் பார்ப்பவரைப் பார்க்க முடியாது; கேட்பவரைக் கேட்க முடியாது; சிந்திப்பவரை சிந்திக்க முடியாது; அறிவவரை அறிய முடியாது. இதுவே அந்த ஆத்மா, அனைத்திலும் உள்ளார்ந்தது; மற்றவை எல்லாம் துன்பத்திற்கு உட்பட்டவை,” என விளக்கினார். இதைக் கேட்ட உஷஸ்தர் அமைதியாகிவிட்டார். அப்போது, காக்ரி வாசக்நவி யாஜ்ஞவல்க்யரை நோக்கி, “யாஜ்ஞவல்க்யா, இவை அனைத்தும் எதில் நூலாகவும் நெசவாகவும் நெய்யப்பட்டுள்ளன? நீர் எதிலே நீக்கப்பட்டுள்ளன?” என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், “காக்ரி, அது வாயுவில் நெய்யப்பட்டுள்ளன,” என்றார். “வாயு எதில் நெய்யப்பட்டுள்ளன?” என்றாள் காக்ரி. “ஆகாயத்தில்,” என்றார். “ஆகாயம் எதில்?” “இடைக்கால உலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “வானுலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “சூரிய உலகங்களில்.” “சூரிய உலகங்கள் எதில்?” “சந்திர உலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “நட்சத்திர உலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “தேவர்கள் உலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “கந்தர்வ உலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “பிரஜாபதி உலகங்களில்.” “அவை எதில்?” “பிரம்மன் உலகங்களில்.” “பிரம்மன் உலகங்கள் எதில்?” என்று தொடர்ந்து கேட்ட காக்ரியிடம் யாஜ்ஞவல்க்யர், “இதைவிட மேலாகக் கேட்காதே, உன் தலையோடு பிரிந்து விடும். இது தெய்வீகமான எல்லையைத் தாண்டும் கேள்வி,” என எச்சரித்தார். இதனால் காக்ரி அமைதியாகி விட்டாள். பிறகு, உத்தாலக அருணி யாஜ்ஞவல்க்யரை நோக்கி, “யாஜ்ஞவல்க்யா, நாங்கள் பதஞ்சல காப்யரின் வீட்டில், மத்ர தேசத்தில், யாகம் பற்றிய கல்வி கற்றிருந்தோம். அங்கே கந்தர்வா உடல் கொண்ட ஒரு மனைவி இருந்தார். அவரிடம், ‘நீங்கள் யார்?’ எனக் கேட்டோம். அவர், ‘நான் கபந்த அத்தர்வணன்’ என்று பதிலளித்தார்,” என்றார். அந்தக் கபந்த அத்தர்வணன், பதஞ்சல காப்யருக்கும் யாகக்காரர்களுக்கும், “நீங்கள், இந்த உலகம், மறுலகம், எல்லா உயிர்களும் எதனால் ஒன்றாகக் கட்டப்பட்டுள்ளன என்று அறிகிறீர்களா?” என்று கேட்டார். பதஞ்சல காப்யர், “அதை எனக்குத் தெரியாது, பரமபூஜ்யரே,” என்றார். மீண்டும், “நீங்கள், இந்த உலகம், மறுலகம், எல்லா உயிர்களும் உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்தப்படுகிற அந்த உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளரை அறிகிறீர்களா?” என்று கேட்டார். பதஞ்சல காப்யர், “அவரை எனக்குத் தெரியாது, பரமபூஜ்யரே,” என்றார். அப்போது கபந்த அத்தர்வணன் கூறினார்: “யார் அந்த நூலும் அந்த உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளரையும் அறிவாரோ, அவர் பிரம்மத்தை அறிந்தவர், உலகங்களை அறிந்தவர், தேவர்களை அறிந்தவர், வேதங்களை அறிந்தவர், யாகங்களை அறிந்தவர், உயிர்களை அறிந்தவர், ஆத்மாவை அறிந்தவர், அனைத்தையும் அறிந்தவர். நான் அதை அறிவேன். யாஜ்ஞவல்க்யா, நீ இதை அறியாமல், ‘நான் பிரம்மத்தை அறிந்தவன்’ என்று சொன்னால், உன் தலையோடு பிரிந்து விடும்.” அதை யாஜ்ஞவல்க்யர், “நான் அந்த நூலும் உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளரையும் அறிவேன், கவுதமா,” என்றார். “அப்படியானால், நீ அறிந்தபடி விளக்கவும்,” என்று கேட்டனர். யாஜ்ஞவல்க்யர் விளக்கினார்: “கவுதமா, வாயுவே அந்த நூல். வாயுவினால் இந்த உலகமும் மறுலகமும் எல்லா உயிர்களும் ஒன்றாகக் கட்டப்பட்டுள்ளன. அதனால்தான், ஒருவர் இறக்கும் போது, ‘அவரது உறுப்புகள் தளர்ந்துவிட்டன’ என்று சொல்வார்கள். வாயுவே அனைத்தையும் ஒன்றாகக் கட்டி வைத்துள்ளது. இப்போது அந்த உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளரைப் பற்றி கேள்.” “பூமிக்குள் இருந்து, பூமியைத் தானாகவே அறியாதவன், பூமி அவனது உடலாக இருப்பவன், பூமியை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். நீருக்குள் இருந்து, நீரைத் தானாகவே அறியாதவன், நீர் அவனது உடலாக இருப்பவன், நீரை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். அக்னிக்குள் இருந்து, அதனைத் தானாகவே அறியாதவன், அக்னி அவனது உடலாக இருப்பவன், அக்னியை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். இடைக்காலத்தில் இருந்து, அதனைத் தானாகவே அறியாதவன், இடைக்காலம் அவனது உடலாக இருப்பவன், அதை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். வாயுவுக்குள் இருந்து, அதனைத் தானாகவே அறியாதவன், வாயு அவனது உடலாக இருப்பவன், அதை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். ஆகாயத்தில் இருந்து, அதனைத் தானாகவே அறியாதவன், ஆகாயம் அவனது உடலாக இருப்பவன், அதை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். சூரியனுக்குள் இருந்து, அதனைத் தானாகவே அறியாதவன், சூரியன் அவனது உடலாக இருப்பவன், அதை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். சந்திரன் மற்றும் நட்சத்திரங்களுக்கு உள்ளிருந்து, அவற்றைத் தானாகவே அறியாதவன், அவை அவனது உடலாக இருப்பவன், அவற்றை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். திசைகளுக்குள் இருந்து, அவற்றைத் தானாகவே அறியாதவன், திசைகள் அவனது உடலாக இருப்பவன், அவற்றை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். மின்னலுக்குள், இடியில்குள், எல்லா உலகங்களுக்குள், வேதங்களுக்குள், யாகங்களுக்குள், அனைத்திற்குள்ளும் இருந்து, அவற்றைத் தானாகவே அறியாதவன், அவை அவனது உடலாக இருப்பவன், அவற்றை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். அனைத்து உயிர்களுக்குள்ளும் இருந்து, அவற்றைத் தானாகவே அறியாதவன், அவை அவனது உடலாக இருப்பவன், அவற்றை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். இவ்வளவிற்குள் பஞ்சபூதங்களைப் பற்றிய உபதேசம். இப்போது, ஆத்மாவைப் பற்றி கேள். சுவாசத்திற்குள் இருந்து, அதனைத் தானாகவே அறியாதவன், சுவாசம் அவனது உடலாக இருப்பவன், அதை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். வாக்கிற்குள், கண்களுக்கு, செவிகளுக்கு, மனதிற்குள், தோலைக்குள், அறிவுக்குள், ஒளிக்குள், இருளுக்குள், விதைக்குள், ஆத்மாவுக்குள்—இவை அனைத்திற்குள்ளும் இருந்து, அவற்றைத் தானாகவே அறியாதவன், அவை அவனது உடலாக இருப்பவன், அவற்றை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். அவரை நாம் காண முடியாது, ஆனால் அவர் பார்ப்பவர்; கேட்க முடியாது, ஆனால் அவர் கேட்பவர்; சிந்திக்க முடியாது, ஆனால் அவர் சிந்திப்பவர்; அறிய முடியாது, ஆனால் அவர் அறிவவர். வேறு பார்ப்பவர் இல்லை, வேறு கேட்பவர் இல்லை, வேறு சிந்திப்பவர் இல்லை, வேறு அறிவவர் இல்லை. இதுவே உன் ஆத்மா, உள்ளார்ந்த கட்டுப்பாட்டாளர், அமரன். மற்றவை எல்லாம் துன்பத்திற்கு உட்பட்டவை.” இதைக் கேட்ட உத்தாலக அருணி அமைதியாகி விட்டார். இப்போது, வாசக்நவி காக்ரி கூறினார்: “பெருமக்களே, நான் யாஜ்ஞவல்க்யாவிடம் இரண்டு கேள்விகள் கேட்க விரும்புகிறேன். அவர் பதில் அளித்தால், யாரும் அவரை பிரம்ம விவாதத்தில் வெல்ல முடியாது. பதில் அளிக்கவில்லை என்றால், அவரது தலையோடு பிரிந்து விடும்.” அனைவரும், “கேள், காக்ரி,” என்றார்கள். காக்ரி, “யாஜ்ஞவல்க்யா, நான் காசி, விடேகா, அல்லது உக்ரபுத்திரர் போல் வில் ஏந்தி, இரண்டு கூர்மையான அம்புகளுடன் சமருக்கு வருகிறேன். அதுபோல், நான் உங்களிடம் இரண்டு கேள்விகள் கொண்டுவந்துள்ளேன். பதில் அளிக்கவும்,” என்றாள். “கேள், காக்ரி,” என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். “யாஜ்ஞவல்க்யா, வானுக்கு மேலே உள்ளதும், பூமிக்கு கீழே உள்ளதும், வானும் பூமியும் இடையில் உள்ளதும், இருந்தும், இருந்ததுமாகவும், இருப்பதுமாகவும் உள்ள அனைத்தும்—இவை எதில் நெய்யப்பட்டுள்ளன?” என்றாள். யாஜ்ஞவல்க்யர், “காக்ரி, இவை அனைத்தும் ஆகாயத்தில் நெய்யப்பட்டுள்ளன,” என்றார். “நீங்கள் இந்தக் கேள்விக்கு சரியான பதில் அளித்தீர்கள், யாஜ்ஞவல்க்யா. இன்னொரு கேள்விக்கு பதில் அளிக்கவும்,” என்றாள் காக்ரி. “யாஜ்ஞவல்க்யா, இவை அனைத்தும் எதில் நெய்யப்பட்டுள்ளன?” என்று மறுபடியும் கேட்டாள். யாஜ்ஞவல்க்யர், “காக்ரி, இவை அனைத்தும் ஆகாயத்தில் நெய்யப்பட்டுள்ளன. ஆனால், ஆகாயம் எதில் நெய்யப்பட்டுள்ளன?” என்று கூறினார். பின்னர், “காக்ரி, பிரம்மஞானிகள் இதை 'அக்ஷரம்' என அழைக்கிறார்கள். அது பெரிதும் இல்லை, சிறியதும் இல்லை; நீளமோ குறைவோ இல்லை; சிவப்பும் இல்லை, திரவமோ இல்லை; நிழலும் இல்லை, இருளும் இல்லை; வாயுவும் இல்லை, ஆகாயமும் இல்லை; இணைப்பும் இல்லை, தொடுதலும் இல்லை; வாசனையோ ருசியோ இல்லை; கண்களும் இல்லை, செவிகளும் இல்லை; பேச்சும் இல்லை, மனமும் இல்லை; ஒளியோ, உயிரோ, வாயோ இல்லை; பெயர், குலம், அழுகை, மரணம், அச்சம், அசுத்தம், ஒலி, வெளிப்பாடு, எல்லை, ஆதியும் இல்லை, முடிவும் இல்லை, உள்ளும் வெளியும் இல்லை. இதை எவரும் அடைய முடியாது; பிடிக்க முடியாது,” என்று விளக்கினார். “இந்த அக்ஷரத்தின் கட்டளையால், காக்ரி, வானும் பூமியும் நிலைநிற்கின்றன; சூரியனும் சந்திரனும் தங்குகின்றன; பகலும் இரவும், மாதங்கள், காலங்கள், ஆண்டுகள் தங்குகின்றன; கிழக்கு மலைகளில் பிறக்கும் நதிகள் கிழக்கே பாய்கின்றன; மேற்கே பிறக்கும் நதிகள் மேற்கே பாய்கின்றன; தெற்கே பிறக்கும் நதிகள் தெற்கே பாய்கின்றன; இந்த அக்ஷரத்தின் கட்டளையால், மனிதர்கள் தானம் கொடுப்பவர்களைப் போற்றுகின்றனர்; தேவர்கள் யாகக்காரர்களைப் போற்றுகின்றனர்; பித்ருக்கள் பிண்டம் பெறுகின்றனர்,” என்று யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார். இவ்வாறு, அந்த மஹா உபநிஷத்துச் சபையில், ஞானத்தின் ஒளி பரவியது.