யாஜ்ஞவல்க்யர் மற்றும் மற்ற மூத்த ஷிகள், ஔரண்யகக் காடுகளில், ஆன்மிகப் ப்ரஷ்னைகளைக் குறித்து விவாதித்துக் கொண்டிருந்தார்கள். அப்போது, யாஜ்ஞவல்க்யரிடம் பலரும் கேள்விகள் எழுப்பினர். முதலில், யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்: "கைகள் என்பது ஒரு கிரஹம் (பிடி) ஆகும்; அதை 'செயல்' என்ற அதிகிரஹம் (பிடிப்பது) பிடிக்கிறது. கைகளால் நாம் பல செயலைச் செய்கிறோம். அதுபோல், தோல் என்பது ஒரு கிரஹம்; அதை 'தோற்கூட்டம்' என்ற அதிகிரஹம் பிடிக்கிறது. தோலில் நாம் தொடுதலை உணர்கிறோம். இப்படியே, எட்டு கிரஹங்களும், எட்டு அதிகிரஹங்களும் உள்ளன." பின்பு, யாஜ்ஞவல்க்யரிடம், "இவை எல்லாம் இறப்புக்குப் போஜனமாக இருக்கின்றன. ஆனால் இறப்புக்குப் போஜனமாக இருப்பது யார்?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார்: "அக்னி தான் இறப்பு. அவன் போஜனத்தை எடுத்துக்கொண்டு, மறுபடியும் இறப்பை வெல்லுகிறான்." அடுத்த கேள்வி: "ஒரு மனிதன் இறக்கும் போது, அவனை விட்டு எது பிரியாது?" யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்: "பெயர் பிரியாது. பெயர் எல்லாவற்றையும் தாண்டி உள்ளது; எல்லா தேவதைகளும் அதுபோலவே. அந்த அனந்தமான பெயரால் தான் ஒருவர் உண்மை உலகத்தை அடைகிறான்." பிறகு, "மனிதன் இறக்கும் போது, உயிர்கள் அவனை விட்டு பிரிகின்றனவா?" என்று கேட்டபோது, யாஜ்ஞவல்க்யர் சொன்னார்: "அவை பிரியாது; அவை இங்கேயே சேர்ந்து நிற்கின்றன. உடல் வீங்குகிறது, வீங்கியபடி இறந்தவனாய் கிடக்கிறான்." மறுபடியும், "இறந்தவனின் மொழி அக்னிக்குச் செல்லும் போது, மூச்சு வாயுவுக்குச் செல்லும் போது, கண்கள் சூரியனுக்குச் செல்லும் போது, மனம் சந்திரனுக்குச் செல்லும் போது, திசைகள் காதுக்குச் செல்லும் போது, பூமி உடலுக்குச் செல்லும் போது, ஆகாயம் ஆத்மாவுக்குச் செல்லும் போது, செடிகள் முடிகளுக்குச் செல்லும் போது, மரங்கள் தலைமுடிகளுக்குச் செல்லும் போது, இரத்தமும் விந்துவும் நீர்களில் கலக்கப்படும்போது, அந்த மனிதன் என்ன ஆகிறான்?" என்று கேட்கப்பட்டது. யாஜ்ஞவல்க்யர் மெதுவாகக் கூறினார்: "உன் கையை கொடு, சகோதரா. நாம் இப்போதும் ஒன்றாக அறிந்து கொள்வோம். எதையும் நாம் சொன்னாலும் அது செயல்; எதையும் புகழ்ந்தாலும் அது செயல். நல்ல செயலில் நல்லவனாகவும், தீய செயலில் தீயவனாகவும் ஆவான்." இதைக் கேட்ட ஜாரத்காரவ ஆர்தபாகா கேள்விகளை நிறுத்தினார். பிறகு, புஜ்யு லாஹ்யாயனி, யாஜ்ஞவல்க்யரிடம், "நாங்கள் மதர தேசத்தில் பிச்சை எடுத்து திரிந்தோம். பதஞ்சல காப்யரின் இல்லத்தில் சென்றோம். அவருடைய மகளுக்கு கந்தர்வன் உட்புகுந்திருந்தான். 'நீ யார்?' என்று கேட்டோம். 'நான் சுதன்வன் ஆங்கிரஸன்' என்றார். 'உலகங்களின் எல்லைகள் பற்றி' கேட்டோம். அவர், 'பரீக்ஷித் எங்கு தங்கினார்?' என்றார். இப்போது உன்னிடம் கேட்கிறேன், யாஜ்ஞவல்க்யா: பரீக்ஷித் எங்கு தங்கினார்?" என்றார். யாஜ்ஞவல்க்யர் பதில் அளித்தார்: "அவர்கள், அச்வமேத யாகம் செய்தவர்கள் செல்லும் இடத்திற்கு சென்றார்கள்." "அவர்கள் எங்கு செல்கிறார்கள்?" என்றார் புஜ்யு. "ஒவ்வொரு நாளும், விதேஹர்களின் முப்பத்தி இரண்டு ரதங்கள் இந்த உலகைச் சுற்றி வருகிறன; அது பூமியை இருமடங்கு சுற்றுகின்றன; அந்த இடைவெளி வளைந்த வாள் முனையோ, ஈச்சிறகு போல மெல்லியதாகும். இந்திரன், பெரிய பறவையாக மாறி, அவர்களை வாயுவிடம் எடுத்துச் சென்றான்; வायु, அவர்களை தன்னுள்ளே வைத்து, பரீக்ஷித் தங்கிய இடத்திற்கு கொண்டு சென்றான். அதனால் வாயுவே தனிப்பட்டதும், முழுமையானதுமானதும். இதை அறிந்தவன் மரணத்தை மீண்டும் வென்று, எல்லா ஜீவனையும் அடைகிறான்." புஜ்யு கேள்விகளை நிறுத்தினார். இப்போது, கஹோத கௌசீதகேயன், "யாஜ்ஞவல்க்யா, நேரடியாக உணரக்கூடிய, அகிலத்தின் அகத்திலிருக்கும் அந்த பரமாத்மாவை விளக்கவும்," என்றார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "இதே அந்த ஆத்மா," என்றார். "எது அந்த அகத்திலிருப்பது?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "அது பசிக்கே, தாகத்திற்கே, துக்கத்திற்கே, மயக்கத்திற்கே, முதுமைக்கும், மரணத்திற்கும் அப்பாற்பட்டது. இதை அறிந்த பிராமணர்கள், புத்திர ஆசை, செல்வ ஆசை, உலக ஆசையை விட்டு, சந்நியாசம் எடுக்கிறார்கள். புத்திர ஆசை என்பது செல்வ ஆசை; செல்வ ஆசை என்பது உலக ஆசை; இவை எல்லாம் வெறும் ஆசைகள். அறிவை அடைந்தவர்கள், குழந்தைபோல இருப்பார்கள்; குழந்தைபோல இருப்பதையும், அறிவையும் விட்டுவிட்டு முனிவராக இருப்பார்கள்; பேச்சையும், மௌனத்தையும் விட்டுவிட்டு பிராமணராக இருப்பார்கள். எப்படி பிராமணராக முடிகிறோம்? அது எப்படி வேண்டுமானாலும், அறிந்தவன் அவ்வாறு ஆகிறான்." என்றார். கஹோதன் கேள்விகளை நிறுத்தினார். பிறகு, உஷஸ்த சாக்ராயணன், "யாஜ்ஞவல்க்யா, அந்த பரமாத்மாவை, அகத்திலிருப்பவனை, நேரடியாக விளக்கவும்," என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "மூச்சாக மூச்சில் இருப்பவனும், அபானமாக இருப்பவனும், வியானமாக இருப்பவனும், உதானமாக இருப்பவனும், சமானமாக இருப்பவனும் அந்த ஆத்மா," என்றார். உஷஸ்தன் மீண்டும் கேட்டார்: "எப்படி நாம் ஒரு காளையையும், குதிரையையும் காண்பதுபோல், இதை குறிப்பிட்டு காண்பதா? நேரடியாக விளக்கவும்." யாஜ்ஞவல்க்யர், "இது அந்த ஆத்மா. பார்வையைக் காண்பவனை நீ காண முடியாது; கேட்பவனை நீ கேட்க முடியாது; நினைப்பவனை நினைக்க முடியாது; அறிவவனை அறிய முடியாது. இதுவே அந்த அகத்திலிருக்கும் ஆத்மா. மற்றவை எல்லாம் பீடிக்கப்பட்டவை." என்றார். உஷஸ்தன் கேள்விகளை நிறுத்தினார். பிறகு, கார்கள் வாசக்னவி, "யாஜ்ஞவல்க்யா, இந்த உலகம் எதில் நெய்து, பின்னப்பட்டிருக்கிறது? அந்த நீர் எதில் பின்னப்பட்டிருக்கிறது?" என்று கேட்டார். "அது வாயுவில்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "வாயு எதில்?" "ஆகாயத்தில்." "ஆகாயம் எதில்?" "இடைக்கால உலகங்களில்." "இடைக்கால உலகங்கள் எதில்?" "தீவுலகங்களில்." "தீவுலகங்கள் எதில்?" "சூரிய உலகங்களில்." "சூரிய உலகங்கள் எதில்?" "சந்திர உலகங்களில்." "சந்திர உலகங்கள் எதில்?" "நட்சத்திர உலகங்களில்." "நட்சத்திர உலகங்கள் எதில்?" "தேவர்கள் உலகங்களில்." "தேவர்கள் உலகங்கள் எதில்?" "கந்தர்வ உலகங்களில்." "கந்தர்வ உலகங்கள் எதில்?" "பிரஜாபதி உலகங்களில்." "பிரஜாபதி உலகங்கள் எதில்?" "பிரம்ம உலகங்களில்." "பிரம்ம உலகங்கள் எதில்?" என்று தொடர்ந்தார் கார்கி. அப்போது, யாஜ்ஞவல்க்யர் எச்சரித்தார்: "கார்கி, இனி கேட்காதே; உன் தலையை இழக்க நேரிடும். இது தேவதைகளின் எல்லையைத் தாண்டும் விசாரணை." கார்கி கேள்விகளை நிறுத்தினார். பிறகு, உதாலக ஆருணி, "நாங்கள் மதர தேசத்தில் பதஞ்சல காப்யரிடம் வேள்வி கற்றுக்கொண்டோம். அவருடைய மனைவிக்கு கந்தர்வன் உட்புகுந்திருந்தான். 'நீ யார்?' என்று கேட்டோம். 'நான் கபந்த அதர்வணன்' என்றார்," என்றார். கபந்த அதர்வணன், "காப்யா, இந்த உலகமும், மறுலோகமும், எல்லா உயிரினங்களும் எதனால் ஒன்றாகக் கட்டப்பட்டிருக்கின்றன என்று உனக்குத் தெரியுமா?" என்றார். பதஞ்சல காப்யர், "அது எனக்குத் தெரியவில்லை, பிரபுவே," என்றார். "உட்புறமாகக் கட்டுப்படுத்தும் அந்த ஆதாரத்தை உனக்குத் தெரியுமா?" என்றார். "அது எனக்குத் தெரியவில்லை," என்றார் காப்யர். "அந்த நூல் (தோடும்), அந்த உட்பகுதி கட்டுப்படுத்துபவரும் யாருக்கு தெரியும், அவனே பிரம்ம ஞானி, உலக ஞானி, தேவர்கள் ஞானி, வேத ஞானி, யாக ஞானி, உயிரினங்கள் ஞானி, ஆத்மா ஞானி, அனைத்தும் அறிந்தவன்," என்றார் கபந்தன். "நான் அதை அறிகிறேன்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "நீ அறிகிறாய் என்றால், விளக்கவும்," என்றார் கபந்தன். யாஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார்: "வாயுவே அந்த நூலைப்போல்; வாயுவால் இந்த உலகும், மறுலோகமும், எல்லா உயிரினங்களும் ஒன்றாக கட்டப்பட்டுள்ளன. அதனால், ஒருவர் இறக்கும் போது, 'அவரது உறுப்புகள் சிதைந்துவிட்டன' என்று சொல்வார்கள். வாயுவே அனைத்தையும் கட்டியிருக்கிறது." பிறகு, யாஜ்ஞவல்க்யர், உட்பகுதி கட்டுப்படுத்துபவரை விளக்கினார்: "பூமிக்குள் நிற்கும், பூமியல்லாதவரும், பூமி அறியாதவரும், பூமி உடலாக உடையவரும், பூமியை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவரும், அவனே உன் ஆத்மா, அந்தர்யாமி, அமரன். நீரிலும், அக்னியிலும், இடைக்காலத்தில், வாயுவிலும், ஆகாயத்திலும், சூரியனிலும், சந்திரன்-நட்சத்திரங்களிலும், திசைகளிலும், மின்னலில், இடி, எல்லா உலகங்களிலும், வேதங்களிலும், யாகங்களிலும், உயிரினங்களிலும்—அனைத்திலும் உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவர் அவனே உன் ஆத்மா, அந்தர்யாமி, அமரன்." "இப்போது, உயிரிலும், பேச்சிலும், கண்களில், காதுகளில், மனதில், தோலில், அறிவில், ஒளியில், இருளில், விதையில், ஆத்மாவிலும்—இவை அனைத்திலும் உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவர், அவனே உன் ஆத்மா, அந்தர்யாமி, அமரன்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். இவ்வாறு, அந்த சான்றோர்கள் முன், யாஜ்ஞவல்க்யர், ஆத்மாவின் அகத்திலிருக்கும் அந்தர்யாமி தத்துவத்தை மிகத் தெளிவாகவும், பரிசுத்தமாகவும் விளக்கியார்.