யாஜ்ஞவல்க்யரிடம் ஆன்மீகக் கேள்விகள் தொடர்ந்துகொண்டிருந்தன. ஒருநாள், ஒரு அறிஞர் கேட்டார்: "யாஜ்ஞவல்க்யா, இன்று அத்வர்யு இந்த யாகத்தில் எத்தனை ஹோமங்களால் அர்ப்பணை செய்கிறான்?" யாஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார்: "மூன்று ஹோமங்களால்—ஒன்று பளிங்கென்று எரிகிறது, ஒன்று கரைந்தோடுகிறது, ஒன்று அமைதியாக அமர்கிறது." அவற்றால் அவர் எதை அடைகிறார் என்று கேட்டபோது, யாஜ்ஞவல்க்யர் விளக்கினார்: "எரிகின்ற ஹோமத்தால் தேவர்களின் உலகை, கரைந்தோடும் ஹோமத்தால் மனிதர்களின் உலகை, அமைதி பெறும் ஹோமத்தால் பித்ருக்களின் உலகை அடைகிறார்." அடுத்து, பிராமணன் திசையின் தெற்குப் பகுதியை எத்தனை தேவர்களால் காத்து வருகிறார் என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர் சொன்னார்: "ஒரே ஒரு தெய்வம்—அது மனம். மனம் எல்லாவற்றையும் கடந்தது, எல்லா தேவர்களும் அதுபோலவே. அந்த அளவிலா மனத்தால் தான் உண்மையின் உலகை அடைகிறான்." பின்னர், உத்காத்ரு இந்த யாகத்தில் எத்தனை ஸ்தோத்ரங்களை பாடுகிறான் என்று கேட்டார். "மூன்று," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். அவை புரோணுவாக்யா, யாஜ்யா, சஸ்யா. இவை தத்தம் தெய்வங்களோடும் ஆத்மாவோடும் தொடர்புடையவை. ஆத்மாவின் படி, புரோணுவாக்யா என்பது உயிர், யாஜ்யா என்பது அபானம், சஸ்யா என்பது வியாணம். இவற்றால் யாவற்றிலும் உயிருள்ளதை அடைகிறான். இதன் பின் ஹோத்ரு ஆஶ்வலன் கேள்விகளை நிறுத்தினார். பின்னர் ஜாரத்காரவ ஆர்த்தபாகர், "எத்தனை கிரஹா, எத்தனை அதிகிரஹா?" என்று கேட்டார். "எட்டு கிரஹா, எட்டு அதிகிரஹா," என்று யாஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார். அவர் அவற்றை விவரித்தார்: உயிர் கிரஹா; அதைக் அபானம் எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. மொழி கிரஹா; அதை 'நாமம்' எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. கண் கிரஹா; அதைக் 'ரூபம்' எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. காது கிரஹா; அதைக் 'சப்தம்' எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. மனம் கிரஹா; அதைக் 'காமம்' எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. கைகள் கிரஹா; அவற்றை 'கர்மம்' எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. தோல் கிரஹா; அதைக் 'ஸ்பர்சம்' எனும் அதிகிரஹா பிடிக்கிறது. இவ்வாறு எட்டு கிரஹா, எட்டு அதிகிரஹா. "இவை எல்லாம் மரணத்திற்கு உணவாக இருக்கின்றன; மரணத்திற்கு உணவாக இருக்கும் தெய்வம் ஏதும் உள்ளதா?" என்று கேட்டார். "அக்னியே மரணம்; அவன் உணவை எடுத்துக்கொண்டு மரணத்தை மீண்டும் வெல்லுகிறான்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். பிறகு, ஒருவர் இறந்தபோது அவனை விட்டு எது பிரியாது எனக் கேட்டார். "நாமம்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "நாமம் எல்லாவற்றையும் கடந்தது; அதனால் உண்மையின் உலகை அடைகிறான்." "இறக்கும் போது பிராணன்கள் பிரிகிறதா?" என்று கேட்டார். "இல்லை, அவை இங்கேயே சேர்கின்றன. உடல் வீங்கி, உயிரற்றபடி கிடக்கிறது," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "இறந்தவனின் வாக்கு அக்னிக்குச் செல்லும், உயிர் வாயுவுக்குச் செல்லும், கண் சூரியனுக்குச் செல்லும், மனம் சந்திரனுக்குச் செல்லும், திசைகள் காதுக்கு, பூமி உடலுக்கு, ஆகாயம் ஆத்மாவுக்கு, செடிகள் முடிக்கு, மரங்கள் தலை முடிக்கு, ரத்தமும் விந்தும் நீரில் வைக்கப்படுகின்றன. பிறகு அவன் என்ன ஆகிறான்?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "உன் கையை கொடு," என்றார். இருவரும் தனியாகப் போய், "இவை எல்லாம் கர்மம்; நல்ல கர்மத்தால் புண்ணியன், தீய கர்மத்தால் பாவி," எனக் கருத்துக்களை பகிர்ந்துகொண்டனர். பின்னர் ஆர்த்தபாகர் கேள்விகளை நிறுத்தினார். பின்னர் புஜ்யு லாஹ்யாயனி, "மாஸ்ர தேசத்தில் பட்டஞ்சல காப்யரின் வீட்டில் இருந்தோம். அவருடைய மகள் கந்தர்வனால் ஆட்கொள்ளப்பட்டிருந்தாள். அவனை யார் என்று கேட்டோம். 'நான் சுதன்வன் ஆங்கிரஸன்' என்றான். உலகங்களின் எல்லைகள் பற்றி கேட்டோம். 'பரீக்ஷித் எங்கே இருந்தான்?' என்று கேட்டான். யாஜ்ஞவல்க்யா, பரீக்ஷித் எங்கே இருந்தான்?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "அவர்கள் அஸ்வமேத யாகம் செய்தவர்கள் போகும் இடத்திற்கு சென்றார்கள்," என்றார். "அஸ்வமேத யாகம் செய்தவர்கள் எங்கே போகிறார்கள்?" என்ற கேள்விக்கு, "விதேஹர்களின் முப்பத்திரண்டு ரதங்கள் உலகை இருமடங்கு சுற்றுகின்றன; கடல் பூமியை இருமடங்கு சுற்றுகிறது; இரண்டிற்கிடையில் மிக மெல்லிய இடைவெளி. இந்திரன் பெரிய பறவையாக அவற்றை வாயுவிடம் எடுத்துச் சென்றான்; வாயு அவற்றை உள்ளே கொண்டு பரீக்ஷித் இருந்த இடத்திற்கு அழைத்துச் சென்றான். வாயுவை அறிந்தவன் மரணத்தை மீண்டும் வென்று, எல்லா ஜீவனையும் அடைகிறான்," என்றார். புஜ்யு கேள்விகளை நிறுத்தினார். பிறகு, காஹோட கௌசீதகேயர், "யாஜ்ஞவல்க்யா, நேரில் காணக்கூடிய, அனைத்திலும் உள்ள அந்த ஆத்மாவை விளக்குங்கள்," என்றார். "அதுவே அந்த ஆத்மா," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "அது எது?" என்றார் காஹோடன். "அது பசிப்பும், தாகமும், துயரமும், மயக்கம், முதுமை, மரணம் ஆகியவற்றை கடந்தது. இதை அறிந்த ப்ராமணர்கள், புதல்வன், செல்வம், உலகம் ஆகிய ஆசைகளை விட்டு, பரிவ்ராஜகராக வாழ்கிறார்கள். ஆசைகள் எல்லாம் ஒன்றே. ஞானம் அடைந்தவர்கள் குழந்தைபோல் இருப்பர்; குழந்தைத் தனமும் ஞானமும் இரண்டும் விட்டுவிட்டு முனிவர் இருப்பர்; பேச்சும் மௌனமும் விட்டுவிட்டு ப்ராமணர் இருப்பர். எப்படி ப்ராமணராகிறார்? அறிந்தபடியே," என்றார். காஹோடன் கேள்விகளை நிறுத்தினார். பின்னர் உஷஸ்த சாக்ராயணர், "அதே ஆத்மாவை நேரில் காண்பதாக விளக்குங்கள்," என்றார். "இது அந்த ஆத்மா; அது உயிராகவும், அபானமாகவும், வியாணமாகவும், உதானமாகவும், சமானமாகவும் உள்ளது," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். உஷஸ்தர் மீண்டும், "எப்படி ஒரு பசு, குதிரை என்று காட்டுவது போல, அதை நேரில் காட்டுங்கள்," என்றார். "அந்தக் காண்பவரை நீ காணமுடியாது; கேட்பவரை கேட்கமுடியாது; எண்ணுபவரை நினைக்கமுடியாது; அறிபவரை அறியமுடியாது. அதுவே அந்த ஆத்மா; மற்றவை எல்லாம் துன்பம்தான்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். உஷஸ்தர் கேள்விகளை நிறுத்தினார். பின்னர் காற்கி வாசக்னவி, "யாஜ்ஞவல்க்யா, இதில் எல்லாம் பின்னப்பட்டிருக்கும் தளையும் நெசவையும் போல, நீர் எதில் பின்னப்பட்டுள்ளது?" என்று கேட்டார். "காற்றில்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "காற்று எதில்?" "ஆகாயத்தில்." "ஆகாயம் எதில்?" "மத்திய உலகங்களில்." இவ்வாறு, விண்ணுலகம், சூரிய உலகம், சந்திர உலகம், நட்சத்திர உலகம், தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், ப்ரஜாபதி, பிரம்மன் உலகம் என்று தொடர்ந்தார். "பிரம்மன் உலகம் எதில் பின்னப்பட்டுள்ளது?" என்று கேட்டபோது, "காற்கி, இனி கேட்காதே; இது தேவதைகளுக்குள்ள கேள்வி. உன் தலை உதிர்ந்துவிடும்," என்று யாஜ்ஞவல்க்யர் எச்சரித்தார். காற்கி கேள்விகளை நிறுத்தினார். பின்னர் உத்தாலக ஆருணி, "மாஸ்ர தேசத்தில் பட்டஞ்சல காப்யரிடம் இருந்தோம்; அவர் மனைவியைக் கந்தர்வன் ஆட்கொண்டிருந்தான். யார் என்று கேட்டோம்; 'நான் கபந்த அத்தர்வன்' என்றான்," என்றார். கபந்த அத்தர்வன், "இந்த உலகும், மறுலோகமும், எல்லா ஜீவராசிகளும் இணைக்கப்பட்டிருக்கும் நூலை உங்களுக்குத் தெரியுமா?" என்று கேட்டார். "தெரியாது," என்றார் பட்டஞ்சலர். "உள்ளிருந்து அனைத்தையும் கட்டுப்படுத்தும் அந்த அந்தர்யாமி தெரியுமா?" என்று கேட்டார். "அவர் தெரியவில்லை," என்றார் பட்டஞ்சலர். "அந்த நூலும் அந்த அந்தர்யாமியும் யாருக்கு தெரியும், அவன் ப்ரம்மஞானி, உலகஞானி, தேவஞானி, வேதஞானி, யாகஞானி, ஜீவஞானி, ஆத்மஞானி, எல்லாவற்றையும் அறிந்தவன்," என்றார் கபந்தர். "நான் அதை அறிகிறேன்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "அந்த நூல் காற்றே; காற்றால் எல்லாம் இணைக்கப்பட்டிருக்கின்றது. அதனால், ஒருவர் இறக்கும் போது 'அவனது உறுப்புகள் சிதைந்துவிட்டன' என்று சொல்வார்கள்," என்று யாஜ்ஞவல்க்யர் விளக்கினார். பின்னர் அந்தர்யாமியைப் பற்றி அவர் கூறினார்: பூமிக்குள் நிற்கும், ஆனால் பூமியல்லாதவன், பூமி அறியாதவன், பூமியை உடலாகக்கொண்டவன், பூமிக்குள் இருந்து அதைக் கட்டுப்படுத்துபவன்—அவனே உன் ஆத்மா, அந்தர்யாமி, அமரன். இதேபோல் நீர், அக்னி, மத்திய உலகம், காற்று, ஆகாயம், சூரியன், சந்திரன், நட்சத்திரம், திசைகள், மின்னல், இடியுடன், எல்லா உலகங்களுடனும், வேதங்களுடனும், யாகங்களுடனும், எல்லா ஜீவராசிகளுடனும் உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன் உன் ஆத்மா, அந்தர்யாமி, அமரன். இதுவரை பஞ்சபூதங்களைப் பற்றி கூறப்பட்டது. இப்போது ஆத்மாவைப் பற்றி அறிவுரை கூறப்பட்டது.