மிதிலையின் ராஜா ஜனகன், ஒரு பெரிய யாகத்தை நடத்தினார். அந்த யாகத்தில், குரு மற்றும் பஞ்சால நாட்டின் பிராமணர்கள் அனைவரும் கூடினர். அப்போது ஜனகன் மனதில் ஒரு ஆசை உதித்தது: "இங்கு வந்திருக்கும் பிராமணர்களில் யார் மிகவும் பிரம்மஞானம் பெற்றவர்?" என்று அறிய விரும்பினார். அந்த நோக்கில், ஆயிரம் பசுக்களை கூண்டில் வைத்தார். ஒவ்வொரு பசுவின் கொம்பிலும் பத்து தங்க நாணயங்கள் கட்டப்பட்டிருந்தது. பிறகு ஜனகன் அந்த பிராமணர்களை நோக்கி, "பெரியோர்களே, உங்கள் அனைவரிலும் யார் பிரம்மஞானத்தில் சிறந்தவர், அவர் இந்த பசுக்களை எடுத்துச் செல்லட்டும்," என்று கூறினார். ஆனால், அந்த பிராமணர்களில் யாரும் முன்வரத் துணியவில்லை. அப்போது யாஜ்ஞவல்க்யர் தன் சீடனான சமாஶ்ரவனை அழைத்து, "பிரியமானவரே, இந்த பசுக்களை எடுத்துச் செல்," என்று சொன்னார். சமாஶ்ரவனும் பசுக்களை எடுத்துச் சென்றான். இதைக் கண்ட பிற பிராமணர்கள் கோபமடைந்து, "இவன் எப்படிச் சிறந்தவன் என்று சொல்கிறான்?" என அதிருப்தி கொண்டனர். பின்னர் ஜனகனின் யாகசாமியாசாரியராக இருந்த ஆச்வலன், யாஜ்ஞவல்க்யரை நோக்கி, "யாஜ்ஞவல்க்யா, நீங்கள்தான் நம்மில் மிகவும் அறிவாளியா?" என்று கேட்டார். அதற்கு யாஜ்ஞவல்க்யர், "நாங்கள் அறிவாளிகளை வணங்குகிறோம்; நாங்கள் பசுக்களை நாடுபவர்களே," என்று பணிவுடன் பதிலளித்தார். ஆச்வலன் தொடர்ந்து அவரை வினாவத் தயாரானார். ஆச்வலன் முதலில், "இந்த உலகில் உள்ள அனைத்தும் மரணத்தால் பிடிக்கப்பட்டவை, யாகம் செய்பவர் மரணத்திலிருந்து எவ்வாறு விடுபடுகிறார்?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "யாகத்தில் ஹோத்ரு என்ற புரோகிதர், வாக்கு, அக்கினி—இவை மூலமாக விடுதலை பெறுகிறார்; ஏனெனில் வாக்கு ஹோத்ரு, அக்கினி ஹோத்ரு," என்றார். இதுவே முழுமையான விடுதலைக்கு வழி. அடுத்ததாக, "இவை அனைத்தும் பகலும் இரவும் பிடிப்பில் உள்ளன; யாகம் செய்பவர் எவ்வாறு அதிலிருந்து விடுபடுகிறார்?" என்று கேட்டார். "அத்வர்யு புரோகிதர், கண், சூரியன் மூலமாக; ஏனெனில் கண் அத்வர்யு," என்று பதிலளித்தார். பிறகு, "இவை அனைத்தும் வளர்பிறை-தாழ்பிறை இருபதிலும் பிடிக்கப்பட்டவை; யாகம் செய்பவர் எவ்வாறு விடுபடுகிறார்?" என்று கேட்டார். "பிரஹ்மன் புரோகிதர், மனம், சந்திரன் மூலமாக; ஏனெனில் மனமே பிரஹ்மன்," என்று கூறினார். "இடையில் ஆதாரம் இல்லாதது போல் தெரியும்; யாகம் செய்பவர் சுவர்கம் எவ்வாறு அடைகிறார்?" என்று கேட்டார். "உத்காத்ரு புரோகிதர், உபாயம், மூச்சு மூலமாக; மூச்சே உத்காத்ரு," என்றார். மூச்சு—அதுவே வாயு, உத்காத்ருவின் உச்சரிப்பு, இதுவே பரமவிடுதலை. "இன்று ஹோத்ரு எத்தனை ரிக்களுடன் யாகம் செய்கிறார்?" என்று கேட்டார். "மூன்று: புரோனுவாக்கியா, யாஜ்யா, சஸ்யா. புரோனுவாக்கியால் பூமி, யாஜ்யாவால் மத்தியுலகம், சஸ்யாவால் சுவர்க்கம் பெறுகிறார்," என்றார். "இன்று அத்வர்யு எத்தனை ஹோமங்களை செய்கிறார்?" என்று கேட்டார். "மூன்று: எரிகின்ற ஹோமம், பெருக்கம், அமைதி. எரிகின்ற ஹோமத்தால் தேவருலகம், பெருக்கத்தால் மனிதுலகம், அமைதியால் பித்ருலகம்," என்றார். "இன்று பிரஹ்மன் புரோகிதர் எத்தனை தேவதைகளால் தட்சிணை பக்கம் யாகத்தை காத்து நிற்கிறார்?" என்று கேட்டார். "ஒன்றால்; அது மனம். மனமே எல்லாவற்றிலும் பரிபூரணமானது; அதனால் உண்மையுலகம் பெறப்படுகிறது," என்றார். "இன்று உத்காத்ரு எத்தனை ஸ்தோத்ரங்களை பாடுகிறார்?" என்று கேட்டார். "மூன்று: புரோனுவாக்கியா, யாஜ்யா, சஸ்யா; அவை தத்துவமாக மூச்சு, அபானம், வியான். இவையால் உயிருள்ள அனைத்தையும் பெறுகிறார்," என்றார். இங்கு ஆச்வலன் வினாக்களை நிறுத்தினார். பின் ஜாரத்காரவ ஆர்தபாகன், "எத்தனை க்ரஹா, எத்தனை அதிக்ரஹா?" என்று கேட்டார். "எட்டு க்ரஹாக்கள், எட்டு அதிக்ரஹாக்கள்," என்றார். "மூச்சே க்ரஹா; அதனை அபானம் பிடிக்கிறது. அபானத்தால் வாசனை அறிகிறோம். நாக்கே க்ரஹா; அதை ரஸம் பிடிக்கிறது, அதனால் ருசி அறிகிறோம். வாக்கே க்ரஹா; அதை நாமம் பிடிக்கிறது, அதனால் பெயர் சொல்கிறோம். கண் க்ரஹா; அதனை ரூபம் பிடிக்கிறது, அதனால் ரூபம் காண்கிறோம். காதே க்ரஹா; அதனை சப்தம் பிடிக்கிறது, அதனால் சப்தம் கேட்கிறோம். மனமே க்ரஹா; அதனை ஆசை பிடிக்கிறது, அதனால் ஆசை நினைக்கிறோம். கைகள் க்ரஹா; அதனை கர்மம் பிடிக்கிறது, அதனால் செயல் செய்கிறோம். தோல் க்ரஹா; அதனை ஸ்பர்ஷம் பிடிக்கிறது, அதனால் தொடுதலை உணர்கிறோம்," என்று விளக்கியார். "இவை அனைத்தும் மரணத்திற்குப் பசியானவை; மரணத்திற்குப் பசியான தேவதை யாராவது உள்ளாரா?" என்று கேட்டார். "அக்கினியே மரணம்; அவன் உணவு பெற்ற பின் மரணத்தை மீண்டும் வெல்ல்கிறான்," என்றார். "மனிதன் இறக்கும் போது எது அவனை விட்டு போகாது?" என்று கேட்டார். "நாமமே; நாமம் எல்லாவற்றிலும் பரிபூரணமானது; அதனால் உண்மையுலகம் பெறப்படுகிறது," என்றார். "மனிதன் இறக்கும் போது, பிராணன்கள் அவனை விட்டு போகிறதா?" என்று கேட்டார். "இல்லை; அவை இங்கேயே சேர்ந்துவிடும். உடல் வீங்கிக் கிடக்கும்," என்றார். "இறந்தவரின் வாக்கு அக்கினிக்கு, மூச்சு வாயுவுக்கு, கண் சூரியனுக்கு, மனம் சந்திரனுக்கு, திசைகள் காதுக்கு, பூமி உடலுக்கு, ஆகாயம் ஆத்மாவுக்கு, செடிகள் முடிக்கு, மரங்கள் தலைமுடிக்கு, ரத்தமும் விந்தும் நீரில் சேரும்; அப்பொழுது அவன் என்ன ஆகுகிறான்?" என்று கேட்டார். "உங்கள் கையை கொடுங்கள்," என்றார். ஆர்தபாகன், "இதை நாம் இருவரும் சேர்ந்து அறியலாம்," என்றார். அவர்கள் தனியாகப் போய் ஆலோசனை செய்தனர். அவர்கள் சொன்னது எல்லாம் கர்மம்; அவர்கள் புகழ்ந்தது கர்மமே. நல்ல கர்மத்தால் நல்லவன், தீய கர்மத்தால் தீயவன் ஆகிறான். ஆர்தபாகன் வினாக்களை நிறுத்தினார். பின்னர் புஜ்யு லாஹ்யாயனி, "நாங்கள் மத்ர நாட்டில் பத்தஞ்சல காப்யரின் வீட்டில் இருந்தோம். அவருடைய மகள் கந்தர்வனால் பிடிக்கப்பட்டிருந்தாள். 'நீங்கள் யார்?' என்று கேட்டோம். அவர் 'நான் சுதன்வன் ஆங்கிரசன்' என்றார். உலகங்களின் எல்லைகள் குறித்து கேட்டோம். அவர் 'பரிக்ஷித் எங்கே இருந்தான்?' என்றார். யாஜ்ஞவல்க்யா, பரிக்ஷித் எங்கே இருந்தான்?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "அவர்கள் அச்வமேத யாகம் செய்தவர்கள் போகும் இடத்திற்குப் போனார்கள்," என்றார். "அவர்கள் எங்கே போகிறார்கள்?" என்று கேட்டார். "மிதிலையினரின் முப்பத்து இரண்டு ரதங்கள் தினமும் உலகைச் சுற்றுகின்றன; பூமியை இருமடங்கு சுற்றுகின்றன; சமுத்திரம் பூமியை இருமடங்கு சுற்றுகின்றது; இடைப்பட்ட இடம் கூர்மையுள்ள வாள் அல்லது ஈயின் இறகு போல மெல்லியதாக இருக்கிறது. இந்திரன் பெரிய பறவையாகி அவர்களை வாயுவிடம் கொண்டு சென்றார்; வாயு அவர்களைத் தன்னுள் வைத்து, பரிக்ஷித் இருந்த இடத்துக்கு அழைத்துச் சென்றான். வாயுவே தனிப்பட்டதும், முழுவதும் ஆகும். இதை அறிந்தவன் மரணத்தை மீண்டும் வென்று, எல்லா வாழ்வையும் அடைகிறான்," என்றார். புஜ்யு வினாவை நிறுத்தினார். பிறகு கஹோத கௌஷீதகேயன், "யாஜ்ஞவல்க்யா, நேரடியாக அறியக்கூடிய, எல்லாவற்றிலும் உள்ள ஆத்மாவாகிய பிரம்மத்தை விளக்குங்கள்," என்றார். "இதுவே அந்த ஆத்மா, எல்லாவற்றிலும் உள்ளவன்," என்றார். "எது அந்த ஆத்மா?" என்று கேட்டார். "அது பசி, தாகம், துயரம், மயக்கம், முதுமை, மரணம் ஆகியவற்றை தாண்டியதாகும். இதை அறிந்த பிராமணர்கள் புதல்வர், செல்வம், உலகம் ஆகிய ஆசைகளை விட்டு, சந்நியாசம் எடுப்பார்கள். புதல்வ ஆசை செல்வ ஆசை; செல்வ ஆசை உலக ஆசை; இரண்டும் ஆசைகளே. அறிவை அடைந்த பின் குழந்தை போல் இருப்பார்; குழந்தையையும் அறிவையும் விட்டு முனிவர் இருப்பார்; பேசுவதை, மௌனத்தையும் விட்டு பிராமணன் இருப்பார். எப்படி பிராமணன் ஆகிறான்? எப்படி ஆனானோ, அவ்வாறே. இதை அறிந்தவன்," என்றார். கஹோதன் வினாவை நிறுத்தினார். பிறகு உஷஸ்த சக்ராயணன், "யாஜ்ஞவல்க்யா, நேரடியாக அறியக்கூடிய, எல்லாவற்றிலும் உள்ள ஆத்மாவாகிய பிரம்மத்தை விளக்குங்கள்," என்றார். "இதுவே அந்த ஆத்மா, எல்லாவற்றிலும் உள்ளவன்," என்றார். "எது அந்த ஆத்மா?" என்று கேட்டார். "மூச்சுடன் மூச்செடுக்கும் அதுவே அந்த ஆத்மா; அபானத்துடன், வியான், உதான, சமானத்துடன் மூச்செடுக்கும் அதுவே அந்த ஆத்மா," என்றார். உஷஸ்தர், "ஒரு பசு, குதிரை என்று காட்டுவது போல, இதுவும் இவ்வாறே காட்டப்படுகிறது. நேரடியாக அறியக்கூடிய, எல்லாவற்றிலும் உள்ள ஆத்மாவாகிய பிரம்மத்தை விளக்குங்கள்," என்றார். "இதுவே அந்த ஆத்மா," என்றார். "எது அந்த ஆத்மா?" என்று கேட்டார். "நீ பார்க்கும் பார்வையாளரைப் பார்க்க முடியாது; கேட்பவரை கேட்க முடியாது; நினைப்பவரை நினைக்க முடியாது; அறிபவரை அறிய முடியாது. இதுவே அந்த ஆத்மா, எல்லாவற்றிலும் உள்ளவன்; மற்றவை அனைத்தும் பீடிக்கப்பட்டவை," என்றார். உஷஸ்தர் வினாவை நிறுத்தினார். பிறகு காகி வாசக்நவி, "யாஜ்ஞவல்க்யா, இவை அனைத்தும் எதில் நெசப்பட்டுள்ளன? நீர் எதில் நெசப்பட்டுள்ளன?" என்று கேட்டார். "வாயுவில்," என்றார். "வாயு எதில்?" "ஆகாயத்தில்." "ஆகாயம் எதில்?" "இடையுலகங்களில்." "இடையுலகம் எதில்?" "சுவர்க்க உலகங்களில்." "சுவர்க்க உலகம் எதில்?" "சூரிய உலகங்களில்." "சூரிய உலகம் எதில்?" "சந்திர உலகங்களில்." "சந்திர உலகம் எதில்?" "நட்சத்திர உலகங்களில்." "நட்சத்திர உலகம் எதில்?" "தேவருலகங்களில்." "தேவருலகம் எதில்?" "கந்தர்வ உலகங்களில்." "கந்தர்வ உலகம் எதில்?" "பிரஜாபதி உலகங்களில்." "பிரஜாபதி உலகம் எதில்?" "பிரம்மன் உலகங்களில்." "பிரம்மன் உலகம் எதில்?" என்று தொடர்ந்தார். அப்போது யாஜ்ஞவல்க்யர், "காகி, இதை மேலும் கேட்காதே; உன் தலை விழும். இது தேவ உலகத்தின் எல்லையைத் தாண்டும்." என்று எச்சரித்தார். காகி வினாவை நிறுத்தினார். பிறகு உத்தாலக அருணி, "நாங்கள் மத்ர நாட்டில் பத்தஞ்சல காப்யரின் வீட்டில் யாகம் கற்றோம். அவருடைய மனைவி கந்தர்வனால் பிடிக்கப்பட்டிருந்தாள். 'நீங்கள் யார்?' என்று கேட்டோம். அவர் 'நான் கபந்த அதர்வணன்' என்றார்," என்று கூறினார். கபந்த அதர்வணன், "இந்த உலகம், மறுலகம், எல்லா உயிர்களும் எதனால் இணைக்கப்பட்டுள்ளன என்ற நூலை அறிகிறாயா?" என்று கேட்டார். "அதை அறியவில்லை," என்று பதிலளித்தார். "உள்ளே இருந்து அனைத்தையும் கட்டுப்படுத்தும் அந்த ஆத்மாவை அறிகிறாயா?" என்று கேட்டார். "அவரை அறியவில்லை," என்றார். "அந்த நூலும், அந்த உள்ளாட்சி ஆத்மாவையும் அறிந்தவன் பிரம்மஞானி, உலகஞானி, தேவஞானி, வேதஞானி, யாகஞானி, உயிர், ஆத்மா, அனைத்தையும் அறிந்தவன்," என்றார். "நான் அதை அறிகிறேன்," என்றார் யாஜ்ஞவல்க்யர். "நீ அறிந்தால் விளக்கு," என்றார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "வாயுவே அந்த நூல்; வாயுவால் இந்த உலகம், மறுலகம், உயிர்கள்—all are held together. அதனால், ஒருவர் இறக்கும் போது 'அவனது உறுப்புகள் தளர்ந்துவிட்டன' என்று சொல்கிறார்கள்," என்றார். "உள்ளாட்சி ஆத்மாவை விளக்கு," என்றார்கள். "பூமிக்குள் நிற்பவன், பூமியை விட வேறானவன், பூமி அறியாதவன், பூமியே உடலாக கொண்டவன், பூமியை உள்ளிருந்து கட்டுப்படுத்துபவன், அவனே உன் ஆத்மா, உள்ளாட்சி, அமரன்," என்றார். இவ்வாறு அந்த யாகசாலை நிகழ்வில், யாஜ்ஞவல்க்யர் பலரும் கேட்ட விசாரணைகளுக்கு ஞானத்துடன் பதிலளித்து, அனைவரையும் பிரம்மஞானத்தின் உண்மையை நோக்கி வழிநடத்தினார்.