பிரம்மவித்யையின் அந்தரங்கங்கள் குறித்து, ப்ருஹதாரண்யக உப்பநிஷத்திலுள்ள இந்த அத்தியாயம் ஒரு இனிய, ஆழமான கதையைப் போல விரிகிறது. அனைத்து உயிரினங்களுக்கும் தீயே தேனாக இருக்கிறது; அதுபோலவே, அனைத்து உயிரினங்களும் தீக்காக தேனாக இருக்கின்றன. இந்த அக்னியில் ஒளிரும், அமரமான புருஷனும், வாக்கிலும் ஒளிரும், அமரமான புருஷனும், இருவரும் ஒரே ஆத்மாவே; அவர் தான் அமரன், அவர் தான் பிரம்மம், அவர் தான் அனைத்தும். இதேபோல், இந்த ஆகாயம் எல்லா உயிர்களுக்கும் தேனாக இருக்கிறது; உயிர்கள் ஆகாயத்திற்கு தேனாக இருக்கின்றன. ஆகாயத்தில் ஒளிரும், அமரமான புருஷனும், இதயத்தின் அந்தராலத்திலும் இருப்பவரும் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். காற்றும் உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் காற்றுக்கு தேனாக இருக்கின்றன. காற்றிலும், மூச்சிலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் பிரம்மம், அனைத்தும். சூரியனும், உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் சூரியனுக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. சூரியனிலும், கண்களிலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். சந்திரனும், உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் சந்திரனுக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. சந்திரனிலும், மனதிலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். திசைகளும் உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் திசைகளுக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. திசைகளிலும், செவியிலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். மின்னலும் உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் மின்னலுக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. மின்னலிலும், சூட்சும சரீரத்திலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். இடி உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் இடிக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. இடியிலும், ஒலியிலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். தர்மமும் உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் தர்மத்துக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. தர்மத்திலும், உள்ளார்ந்த தர்மத்திலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். சத்தியமும் உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் சத்தியத்துக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. சத்தியத்திலும், உள்ளார்ந்த சத்தியத்திலும் ஒளிரும் அந்த அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். மனிதனும் உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் மனிதனுக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. மனிதனிலும், அந்த மனித ஆத்மாவிலும் ஒளிரும் அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். இந்த ஆத்மாவே உயிர்களுக்கு தேனாக, உயிர்கள் ஆத்மாவுக்குத் தேனாக இருக்கின்றன. ஆத்மாவிலும், அந்த ஆத்மாவாகவே இருக்கும் அமரன் ஒரே ஆத்மா; அவர் தான் பிரம்மம், அனைத்தும். இந்த ஆத்மாவே அனைத்து உயிர்களுக்கும் அதிபதி, அரசன். ஒரு சக்கரத்தின் மூட்டையும், உருளையும் போல, அனைத்து உயிர்கள், தேவர்கள், உலகங்கள், மூச்சுகள், ஆத்மாக்கள் எல்லாம் இந்த ஆத்மாவில் நிலைபெற்றுள்ளன. இது தான் தத்யஞ்ச் அதர்வணன் அஸ்வின்களுக்கு சொன்ன தேன். அந்த ஷி இதைக் கண்டபோது, "நான் உங்களுக்கு பெரும், வல்லமையான ஒன்றை வெளிப்படுத்துகிறேன்; தத்யஞ்ச் அதர்வணன் குதிரையின் தலையால் உங்களுக்கு தேனை உபதேசித்தார்" என்று ரிக் வேதம் கூறுகிறது. இதே தேன் தான், தத்யஞ்ச் அதர்வணன் அஸ்வின்களுக்கு சொன்னது; அஸ்வின்களுக்கு அவர் குதிரைத் தலை வழங்கப்பட்டபின், மறைந்திருந்த ஸ்தவிஷ்ட்ரியின் ரகசியமான தேனை உபதேசித்தார் என்று வேதம் புகழ்கிறது. இதே தேன் தான், தத்யஞ்ச் அதர்வணன் அஸ்வின்களுக்கு சொன்னது; "இரண்டு காலிகள் முன்னும், நான்கு காலிகள் முன்னும், பறவையாகி முன்னே நுழைந்தான்" என்று ஷி கூறினார். அவன் அனைத்து உடல்களிலும், இல்லங்களிலும் இருப்பவன்; அவனால் எதுவும் மறைக்கப்படவில்லை, எதுவும் மறைந்திருக்கவில்லை. இதே தேன் தான், தத்யஞ்ச் அதர்வணன் அஸ்வின்களுக்கு சொன்னது; "அவன் ஒவ்வொரு ரூபத்திலும் அவனாகி தோன்றுகிறார்; அது தான் அவனது ரூபம்; இந்திரன் பல ரூபங்களில் செயல்படுகிறார்; அவனது குதிரைகள் நூற்றுக்கணக்கில், ஆயிரக்கணக்கில் உள்ளன." இது தான் அந்த பிரம்மம்—முன், பின், உள், புறம் எதுவும் இல்லாதது. இந்த ஆத்மாவே பிரம்மம், அனைத்தும். இவ்வாறு இந்த ஞானம் பரம்பரையாக வந்திருக்கிறது; பல முனிவர்கள், குருக்கள், அவர்களது பரம்பரைகளை உபநிஷத் விரிவாகக் கூறுகிறது. இறுதியில், பிரம்மன் தான் சுயம்புவாக இருக்கிறார்; பிரம்மனுக்கு வணக்கம். இந்த பரம்பரையில், பல்வேறு முனிவர்கள், அவர்களது சீடர்கள், குருக்கள், தம் ஞானத்தை ஒருவர் ஒருவருக்கு வழங்கி வந்தனர். இந்த பரம்பரைகள், அந்த ஆத்மா-பிரம்ம ஞானம் எவ்வாறு பரம்பரையாக வந்தது என்பதை எடுத்துரைக்கின்றன. இதன் பின், விதேஹ நாட்டின் ஜனகன் பல தானங்கள் கொண்ட யாகம் நடத்தினான். அங்கு குரு, பஞ்சால தேசத்து பிராமணர்கள் கூடினர். ஜனகன், "இவர்களில் யார் மிகுந்த ஞானி?" என்று அறிய விரும்பினான். அவன் ஆயிரம் மாடுகளை கட்டி, ஒவ்வொரு மாட்டின் கொம்பிலும் பத்து பொன்வளையல்கள் கட்டினான். "பிரம்ம ஞானத்தில் யார் முதன்மை, அவர் இந்த மாடுகளை எடுத்துச் செல்லலாம்" என்று அறிவித்தான். ஆனால் யாரும் முன்வரவில்லை. அப்போது யாக்னவல்க்யர் தன் சீடன் சமாஶ்ரவனை அழைத்து, "இந்த மாடுகளை எடுத்துச் செல்" என்றார். சமாஶ்ரவன் அவற்றை எடுத்துச் சென்றான். மற்ற பிராமணர்கள் கோபப்பட்டனர்; "இவன் எப்படிக் கற்றோன் என்று சொல்கிறான்?" என்று. பின், ஜனகனின் புரோகிதர் ஆச்வலன், "யாக்னவல்க்யா, நீயே நம் அனைவரிலும் முதன்மை உள்ளவரா?" என்று கேட்டார். யாக்னவல்க்யர், "நாங்கள் முதன்மை உள்ளவர்களுக்கு வணங்குகிறோம்; நாங்கள் பசுக்களை நாடுபவரே" என்றார். ஆச்வலன், மேலும் கேள்விகள் கேட்கத் தயாரானான். "இவை அனைத்தும் மரணத்தால் பிடிக்கப்படுகின்றன; யாகம் செய்யும் ஒருவர் மரணத்திலிருந்து எவ்வாறு விடுபடுகிறார்?" என்று ஆச்வலன் கேட்டான். யாக்னவல்க்யர், "ஹோத்திர், வாக்கு, அக்னி மூலமாக; வாக்கே ஹோத்திர்; இதுவே விடுதலை, முழு விடுதலை" என்றார். "இவை அனைத்தும் பகல்-இரவு என பிடிக்கப்படுகின்றன; யாகம் செய்யும் ஒருவர் அவற்றிலிருந்து எவ்வாறு விடுபடுகிறார்?" என்றார். "அத்வர்யு, கண், சூரியன் மூலமாக; கண் அத்வர்யு; இதுவே விடுதலை" என்றார். "இவை வளர்கின்ற, குறையும் பக்கவாடங்களால் பிடிக்கப்படுகின்றன; எவ்வாறு விடுபடுகிறார்?" என்றார். "பிரஹ்மன், மனம், சந்திரன் மூலமாக; மனமே பிரஹ்மன்; இதுவே விடுதலை" என்றார். "இடைநிலையான இந்த ஆகாயம் ஆதாரமில்லாமல் உள்ளது; யாகம் செய்யும் ஒருவர் சுவர்க்கத்திற்கு எவ்வாறு செல்கிறார்?" என்றார். "உத்காத்ரு, பிராணன் மூலம்; பிராணனே உத்காத்ரு; இதுவே பரம விடுதலை" என்றார். "இன்று ஹோத்திர் எத்தனை ரிக்களால் யாகம் செய்கிறார்?" என்றார். "மூன்றால்—புரோனுவாக்க்யா, யாஜ்யா, சஸ்யா. அவற்றால் பூமி, அந்தரிக்ஷம், சுவர்க்கம் வெல்லப்படுகின்றன" என்றார். "அத்வர்யு எத்தனை ஹவன்களால் யாகத்தில் அர்ப்பணம் செய்கிறார்?" என்றார். "மூன்றால்—ஒளிரும், பெருக்கம், தணியும் ஹவன்கள். அவற்றால் தேவர்கள், மனிதர்கள், பித்ருக்கள் உலகங்கள் வெல்லப்படுகின்றன" என்றார். "பிரஹ்மன் எத்தனை தேவதைகளால் திசையின் தெற்குப் பக்கம் யாகத்தை பாதுகாக்கிறார்?" என்றார். "ஒன்றால்—மனம். மனமே எல்லாவற்றையும் வெல்லும்" என்றார். "உத்காத்ரு எத்தனை ஸ்தோத்ரங்களால் பாடுகிறார்?" என்றார். "மூன்றால்—புரோனுவாக்க்யா, யாஜ்யா, சஸ்யா; அவை பிராணன், அபானன், வ்யானனாகும். அவற்றால் பிராணமுள்ள அனைத்தும் பெறப்படுகின்றன" என்றார். பின், ஜாரத்காரவ அர்தபாகன், "எத்தனை கிரஹா (பிடிப்புகள்), எத்தனை அதிகிரஹா (பிடிப்பவர்கள்) உள்ளன?" என்று கேட்டார். "எட்டு கிரஹா, எட்டு அதிகிரஹா" என்றார். "மூச்சு கிரஹா; அதை அபானன் பிடிக்கிறது; அபானனால் வாசனை அறியப்படுகிறது. நாக்கு கிரஹா; அதை ரஸம் பிடிக்கிறது; நாக்கால் சுவை அறியப்படுகிறது. வாக்கு கிரஹா; அதை நாமம் பிடிக்கிறது; வாக்கால் நாமங்கள் உச்சரிக்கப்படுகின்றன. கண் கிரஹா; அதை ரூபம் பிடிக்கிறது; கண்களால் ரூபங்கள் பார்க்கப்படுகின்றன. செவி கிரஹா; அதை சப்தம் பிடிக்கிறது; செவியால் சப்தங்கள் கேட்கப்படுகின்றன. மனம் கிரஹா; அதை காமம் பிடிக்கிறது; மனத்தால் ஆசைகள் ஆசைப்படப்படுகின்றன" என்று யாக்னவல்க்யர் விளக்கினார். இவ்வாறு, இந்த உலகம், அதன் ஆதாரம், அதன் ரகசியங்கள், அதன் பரம்பரைகள், அதன் உள் உண்மைகள்—all are pervaded by that same luminous, immortal Self, which is Brahman, which is all.