யாஜ்ஞவல்க்யர் மைத்திரேயிக்கு உபதேசம் செய்யும் போது, அவர் ஒரு அழகான உவமையை எடுத்துக்காட்டினார்: "ஒரு சங்கினை ஊதும்போது, அதன் வெளியில் தோன்றும் ஒலிகளை தனித்தனியாகப் பிடிக்க முடியாது. ஆனால், அந்த சங்கினைத் தட்டிப் பார்த்தாலோ, ஊதுவதைப் பற்றிக் கவனித்தாலோ, அதன் முழு ஒலியையும் அறிய முடியும்," என்றார். இப்படியே, பரமாத்மாவிலிருந்து வெளிப்படும் அனைத்தும் ஒரே ஆதாரத்திலிருந்து வருகிறது. அதேபோல், ஈரமான மரக்கட்டைகளை எரிய விடும் போது, பலவிதமான புகைகள் தனித்தனியாக எழுகின்றன. அதுபோல், இந்த பரமபிராணனிடமிருந்து அதன் உச்சாச்சுவாசங்களாகவே ரிக் வேதம், யஜுர்வேதம், சாமவேதம், அதர்வணங்கிரஸம், இதிகாசம், புராணம், ஞானம், உபநிஷத்துகள், மந்திரங்கள், சூத்திரங்கள், விளக்கங்கள், உரைகள்—இவை அனைத்தும் அவரது மூச்சாகவே வெளிப்படுகின்றன. அனைத்து நீர்களும் கடலை அடையும்; அனைத்து தொடுதல்களும் தோலை அடையும்; அனைத்து வாசனைகளும் மூக்கை அடையும்; அனைத்து சுவைகளும் நாவை அடையும்; அனைத்து ரூபங்களும் கண்களை அடையும்; அனைத்து ஒலிகளும் செவியை அடையும்; அனைத்து எண்ணங்களும் மனதை அடையும்; அனைத்து வேதங்களும் வசனத்தையே அடையும்; அனைத்து செயல்களும் கைகளை அடையும்; அனைத்து இயக்கங்களும் கால்களை அடையும்; அனைத்து இன்பங்களும் உற்பத்தி உறுப்பை அடையும்; அனைத்து கழிவுகளும் பக்கவாத வாயிலை அடையும்; அனைத்து அறிவும் இதயத்தை அடையும். ஒரு உப்புக் கட்டியை நீரில் போட்டால் அது முழுவதும் கரைந்து விடும்; நீரில் எங்கும் சுவைத்தாலும் உப்புச் சுவையே இருக்கும். அதுபோல், இந்த எல்லையற்ற, பூரணமான அறிவு, இந்த பஞ்சபூதங்களிலிருந்து எழுந்து, இறுதியில் அதிலேயே ஒன்றாகி விடுகிறது. மரணத்திற்கு பிறகு தனிப்பட்ட அறிவு எதுவும் இல்லை என்று யாஜ்ஞவல்க்யர் அறிவித்தார். இதைக் கேட்ட மைத்திரேயி, "ஆசிரியரே, மரணத்திற்கு பிறகு தனிப்பட்ட அறிவு இல்லை என்று சொல்வதால் எனக்கு குழப்பம் ஏற்பட்டுள்ளது," என்றாள். யாஜ்ஞவல்க்யர், "இல்லை அம்மா, நான் குழப்பம் பேசவில்லை; உண்மையை அறிவதற்கு இதுவே போதும்," என்றார். "இரண்டாம் நிலை, இரட்டையாக்கம் உள்ள இடத்தில் தான் ஒருவர் மற்றவரை பார்க்கிறார், மணம் பிடிக்கிறார், கேட்கிறார், பேசுகிறார், நினைக்கிறார், அறிவார். ஆனால், அனைத்தும் ஒரே ஆத்மாவாகி விட்டபோது, எதை வைத்து யாரை பார்க்க முடியும்? எதை வைத்து யாரை மணம் பிடிக்க முடியும்? எதை வைத்து யாரை கேட்க முடியும்? எதை வைத்து யாரை பேச முடியும்? எதை வைத்து யாரை நினைக்க முடியும்? எதை வைத்து யாரை அறிவது? அறிவிப்பவரை அறிவது எப்படி? எல்லாம் அறியப்படுவது அதன் மூலமாகவே. அந்த அறிவிப்பவரை அறிவது எப்படி?" என்று அவர் விளக்கினார். இந்த பூமி எல்லா பொருள்களுக்கும் தேன்; எல்லா பொருள்களும் பூமிக்குத் தேன். பூமியிலும், உடலிலும் இருக்கும் அந்த ஜோதி, அமரன், அந்த ஆத்மாவே—அவன்தான் பரமாத்மா, அந்த அமரன், அந்த பரமம், அது அனைத்தும். இந்த நீரிலும், அதில் இருக்கும் எல்லா உயிர்களுக்கும், நீரும் உயிர்களுக்கும் தேன். அந்த நீரிலும், விதையிலும் இருக்கும் ஜோதி, அமரன், அந்த ஆத்மாவே பரமாத்மா, அது அனைத்தும். இந்த அக்னியிலும், அதில் இருக்கும் உயிர்களுக்கும், அக்னியும் உயிர்களுக்கும் தேன். அந்த அக்னியிலும், வசனத்திலும் இருக்கும் ஜோதி, அமரன், அந்த ஆத்மாவே பரமாத்மா, அது அனைத்தும். இவ்வாறு, ஆகாயம், வாயு, சூரியன், சந்திரன், திசைகள், மின்னல், இடியுடன், தர்மம், சத்தியம், மனிதன், ஆத்மா—இவை அனைத்தும் உயிர்களின் தேனாகவும், உயிர்கள் இவற்றின் தேனாகவும் இருக்கின்றன. இவை அனைத்திலும் இருக்கும் அந்த ஜோதி, அமரன், அந்த ஆத்மாவே பரமாத்மா, அது அனைத்தும். இந்த ஆத்மாவே எல்லா உயிர்களின் இறையோன், அரசன். ஒரு சக்கரத்தின் அகச்சுழி, வெளிச்சுழி போல, அனைத்தும்—உயிர்கள், தேவர்கள், உலகங்கள், உயிர்சுவாசங்கள், ஆத்மாக்கள்—இந்த ஆத்மாவில் நிலைபெற்றுள்ளன. இது தான் தத்யஞ்சு அதர்வணன் அஸ்வின்களுக்குச் சொன்ன தேன். அந்த ஷி இதைக் கண்டு பாடினார்: "நான் உங்களுக்காக, மக்களே, பெரும், அதிசயமான செல்வத்தை வெளிப்படுத்துகிறேன்; தத்யஞ்சு அதர்வணன் குதிரையின் தலையால் உங்களுக்குத் தேனைக் கூறினார்." அதேபோல், அஸ்வின்களுக்காக தத்யஞ்சு அதர்வணனுக்கு மனிதத் தலை பதிலாக குதிரைத் தலையை வைத்தீர்கள்; அதனால் அவர் உங்களுக்குத் தேனை, மறைந்திருந்த த்வஷ்ட்ரியின் ரகசியத்தை வெளிப்படுத்தினார். அவர் இருபாதிகளையும், நான்குபாதிகளையும் முன் வைத்தார்; பறவையாகி முன் நின்றார்; இந்த ஆத்மா எல்லா உடல்களிலும், எல்லா இல்லங்களிலும் இருக்கின்றான்; எதுவும் அவனுக்குப் புறம்பல்ல, எதுவும் மறைந்ததல்ல. அவர் எல்லா ரூபங்களிலும் தோன்றும்; ஒவ்வொருவரும் தனக்கான ரூபத்தில் அவனை காண்கிறார்கள்; இந்திரன் பல வடிவங்களில் இயங்குகிறான்; அவனது குதிரைகள் நூற்றுக்கணக்கிலும், ஆயிரக்கணக்கிலும், எண்ணற்றதாகவும் உள்ளன. இது தான் அந்த பரமாத்மா—அவனுக்கு முன்பும், பின்பும் இல்லை; உள்ளும், புறமும் இல்லை. இந்த ஆத்மாவே பரமாத்மா, அனைத்தும். இதோ, இந்த உபதேசம் அல்லது பரம்பரை வரிசை: வாஷா, ஔர்ப்பணாயனாக இருந்து கௌதமன், வாத்ஸ்யன், பாராஷர்யன், ஶாங்க்த்யன், பாரத்வாஜன், ஹண்டில்யன், வைஜவாபாயனன், வைஷ்டபுரேயன், ரௌஹிணயனன், ஹௌணகன், ஆதிரேயன், ரைப்யன், பௌதிமாஷ்யாயனன், கவுண்டின்யாயனன், கவுண்டின்யன், அக்நிவேஷ்யன், ஸௌதவன், ஜாடுகர்ண்யன், ஆஸுராயனன், யாஸ்கன், த்ரைவாணி, ஔபஜந்தனன், ஆசுரி, மாண்டி, கௌதமன், கைஷோர்யன், காப்யன், குமாரஹரிதன், காலவன், விதர்பி கவுண்டின்யன், பாப்ரவன், வத்ஸனபாதன், பந்தா, சௌபரன், ஆயஸ்யன், அங்கிரசு, பூதி, த்வஷ்ட்ரி, விஷ்வரூபன், அஸ்வின்கள், ததிச, அதர்வன், தைவன், ம்ருத்யு, பிரத்வாசனன், ஶனகன், பாரேஷ்டி, பிரம்மன்—பிரம்மன் தானாகவே பிறந்தவன். பிரம்மனுக்கு வணக்கம். இவ்வாறு வேறு பரம்பரைகளும் கூறப்பட்டன. பின்னர், ஜனகன், விதேஹ நாட்டின் மன்னன், பெரிய யாகம் நடத்தினார்; அங்கு குரு, பஞ்சால தேசத்து பண்டிதர்கள் கூடினர். ஜனகனுக்கு, "இவர்களில் யார் மிகுந்த ஞானி?" என்று அறிய ஆவல் வந்தது. ஆயிரம் பசுக்களை கட்டி, ஒவ்வொரு பசுவின் கொம்பிலும் பத்து பொற்காசுகள் கட்டப்பட்டன. ஜனகன், "பிரம்மத்தை மிகுந்து அறிந்தவரே, இந்த பசுக்களை எடுத்துச் செல்லலாம்," என்றார். ஆனால் யாரும் முன்வரவில்லை. அப்போது, யாஜ்ஞவல்க்யர் தன் சீடன் சமஶ்ரவனை, "பசுக்களை எடுத்துச் செல்," என்று கூறினார். சமஶ்ரவன் அவற்றை எடுத்துச் சென்றான். மற்ற பண்டிதர்கள் கோபமடைந்தனர்: "இவர் எப்படிச் சிறந்த ஞானி என்று கூறுகிறார்?" என்றார்கள். அப்போது, ஜனகனின் ஹோத்ரு ஆச்வலன், யாஜ்ஞவல்க்யரை நோக்கி, "நீங்கள் நம்மில் மிகுந்த ஞானியா?" என்று கேட்டார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "நாங்கள் பசுக்களை நாடுபவர்கள் மட்டுமே; மிகுந்த ஞானிக்கு வணக்கம்," என்றார். ஆச்வலன் தொடர்ந்து கேள்வி கேட்டார். "இவை அனைத்தும் மரணத்தால் பிடிக்கப்படுகின்றன. யாகிகன் மரணத்தின் பிடியிலிருந்து எப்படி விடுபடுகிறான்?" என்றார். யாஜ்ஞவல்க்யர், "ஹோத்ரு, வசனம், அக்னி மூலமாக விடுபடுகிறான்; வசனமே ஹோத்ரு, அது தாரக முத்தி," என்றார். "இவை அனைத்தும் பகலும் இரவும் பிடிக்கப்படுகின்றன; யாகிகன் அவற்றிலிருந்து எவ்வாறு விடுபடுகிறான்?" என்றார். "அத்வர்யு, கண், சூரியன் மூலமாக; கண் அத்வர்யு," என்றார். "இவை அனைத்தும் வளர்பிறை, தேய்பிறை இருவராலும் பிடிக்கப்படுகின்றன; யாகிகன் அவற்றிலிருந்து எவ்வாறு விடுபடுகிறான்?" என்றார். "பிரஹ்மன், மனம், சந்திரன் மூலமாக; மனமே பிரஹ்மன்," என்றார். "இடையில் ஆதாரம் இல்லாத இடம் போல உள்ளது; யாகிகன் சொர்க்கத்திற்கு எவ்வாறு செல்கிறான்?" என்றார். "உத்காத்ரு, பிராணன் மூலமாக; பிராணனே உத்காத்ரு," என்றார். "இன்று ஹோத்ரு எத்தனை மந்திரத்தால் யாகம் செய்கிறான்?" என்றார். "மூன்று: புரோனுவாக்கியா, யாஜ்யா, சஸ்யா. புரோனுவாக்கியால் பூமி, யாஜ்யாவால் அந்தரிக்ஷம், சஸ்யாவால் சொர்க்கம் பெறுகிறான்," என்றார். இவ்வாறு, யாஜ்ஞவல்க்யர் உண்மை ஞானத்தை, அதன் பரம்பரையை, அந்த பரம்பொருளின் அனைத்தையும், பரமாத்மாவின் ஒற்றுமையையும், யாகத்தின் ரகசியத்தையும், அந்த தேனின் (அமிர்த அறிவின்) பெருமையையும், அங்கு கூடியவர்களுக்கு விளக்கியார்.