பிரம்மவித்யையின் அந்தரங்கங்களை யஜ்ஞவல்க்யர் மிகப் பொலிவாக விளக்கினார். முன்னதாக, அவர் பிரம்மணின் வெளிப்பாடாகப் பல முனிவர்களை எடுத்துக்காட்டினார்: "இவர்கள் இருவரும் கௌதமரும் பரத்வாஜரும்; இவர்கள் விஸ்வாமித்திரரும் ஜமதக்னியும்; இவர்கள் வசிஷ்டரும் கஷ்யபரும். வாக்கே அத்திரி; வாக்கினால் உணவு உண்ணப்படுகிறது. இதுவே அத்திரியின் அர்த்தம். இதை அறிவவன் எல்லாவற்றையும் உண்ணும், எல்லாம் அவனுக்கே உணவாகும்." பிரம்மம் இரண்டு ரூபங்களில் உள்ளது: உருவமுடையதும் உருவமற்றதும், மரணமுடையதும் அமரதுவும், நிலையானதும் அசையாததும், வெளிப்பட்டதும் மறைந்ததும். உருவமுடையது—வாயுவும் ஆகாயமும் தவிர மற்றவை—இவை மரணமுடையவை, நிலையானவை, வெளிப்பட்டவை. இதன் சாரம் அது பிரகாசிப்பது; அந்த பிரகாசமே அதன் சாரம். உருவமற்றது—வாயுவும் ஆகாயமும்—இவை அமரமானவை; இதுவே அதன் சாரம். இந்த உருவமற்ற, அமரமான சாரத்தின் சாறு இந்த சூரியமண்டலத்திலுள்ள புருஷன்; அதுவே அதன் சாறு. இவ்வாறு தெய்வீகத்திற்கான விளக்கம். இப்போது, ஆத்மாவைப் பற்றிப் பார்ப்போம்: உயிரைத் தாண்டி உள்ள, ஆத்மாவின் அகத்திலுள்ள அந்த இடம் உருவமற்றது; உயிர், உடல், நிலை, இருப்பு ஆகியவை உருவமுடையவை. இதன் சாறு கண்; இருப்பதே அதன் சாறு. உயிரும் அகத்திலுள்ள இடமும் உருவமற்றவை; இவை அமரமானவை, இதுவே அதன் சாரம். அதன் சாறு வலது கண்களிலுள்ள அந்த புருஷன்; அதுவே அதன் சாறு. அந்த புருஷனின் வடிவம் ராஜவஸ்திரம் போல, வெண்மையான கம்பளப்போல், ஒரு தீப்பிழம்புபோல், தாமரைப்பூபோல், மின்சுடர்போல் உள்ளது. அவன் ஒளி மின்னல்போல் பிரகாசிக்கிறது; இதை அறிவவன் அதுபோல பிரகாசம் அடைவான். இங்கே உபதேசம்: "இல்லை, இது அல்ல." இதற்கு மேல் எதுவும் இல்லை. அதன் பெயர் "சத்தியத்தின் சத்தியம்". உயிர் சத்தியம்; அதுவே இந்த சத்தியம். யஜ்ஞவல்க்யர் மைத்ரேயியிடம் சொன்னார்: "நான் இங்கிருந்து புறப்படவிருக்கிறேன். வா, உனக்கும் காட்யாயனிக்கும் இறுதி ஏற்பாடு செய்து விடுகிறேன்." மைத்ரேயி கேட்டாள்: "பூமி முழுவதும் செல்வமாக இருந்தாலும், அதனால் நான் அமரன் ஆக முடியுமா?" யஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார்: "செல்வம் கொண்டவர்களின் வாழ்க்கை உனக்கும் அமையும்; ஆனால் செல்வத்தால் அமரத்துவம் கிடையாது." மைத்ரேயி மீண்டும் கேட்டாள்: "அமரத்துவம் தராததால் எனக்கு என்ன பயன்? நீங்கள் அறிந்ததை மட்டும் எனக்குச் சொல்லுங்கள்." யஜ்ஞவல்க்யர் மகிழ்ச்சியுடன், "நீங்கள் மிகவும் நேசமாகப் பேசுகிறீர்கள். உட்காருங்கள், விளக்குகிறேன். நான் சொல்வதை மனதில் வைத்து சிந்தியுங்கள்," என்றார். "இது உபநிஷத்தின் ஆழமான தொடர்பு," என்று அவர் தொடங்கினார். பிரம்மனை ஆத்மாவிலிருந்து வேறுபடுத்தி அறிந்தால், பிரம்மனை இழக்கிறான்; சக்தியையும், உலகங்களையும், தேவர்களையும், உயிர்களையும், அனைத்தையும் ஆத்மாவிலிருந்து பிரித்து அறிந்தால், அவற்றையெல்லாம் இழக்கிறான். இதுவே பிரம்மம், சக்தி, உலகங்கள், தேவர்கள், உயிர்கள், அனைத்தும்—இதுவே ஆத்மா. ஒரு மிருதங்கத்தை அடித்தால், அதன் ஒலியை தனியாகப் பிடிக்க முடியாது; ஆனால் மிருதங்கத்தையோ அல்லது அதன் அடிப்பதைப் பிடித்தால், அதன் ஒலியை அறியலாம். அதுபோல், வீணையை வாசிக்கையில் அதன் ஒலியும், சங்கை ஊதும் போது அதன் ஒலியும், அவற்றை பிடித்தால்தான் அறிய முடியும். ஒரு பயிரில் ஈரமான மரக்கட்டையை எரித்தால், பல்வேறு புகைகள் தனித்தனியாக எழும்; அதுபோல், இந்த பெரிய ஆத்மாவிலிருந்து அதன் மூச்சாகவே ரிக், யஜுர், சாம, அதர்வண வேதங்கள், இதிகாசம், புராணம், அறிவு, உபநிஷத்துகள், ச்லோகங்கள், சூத்திரங்கள், விளக்கங்கள், உரைகள்—இவை அனைத்தும் அதன் மூச்சாக வெளிப்படுகின்றன. எல்லா நீர்களும் கடலை அடைவதைப் போல, எல்லா தொடுதல்களும் தோலை, வாசனைகள் மூக்கை, ருசிகள் நாக்கை, வடிவங்கள் கண்களை, ஒலிகள் செவியை, எண்ணங்கள் மனதை, வேதங்கள் வாக்கை, செயல்கள் கைகளை, இயக்கங்கள் கால்களை, இன்பங்கள் விந்தனை, கழிவுகள் புறப்பகுதியை, அறிவுகள் இதயத்தை அடைகின்றன. ஒரு உப்பின்கட்டியை நீரில் போட்டால் அது கரைந்து, எங்கும் உப்பு ருசி இருக்கும்; அதுபோல், இந்த பெரிய அறிவு, எல்லா பஞ்சபூதங்களிலிருந்து எழுந்து, அதனிலேயே ஒன்றாகும். மரணத்திற்கு பிறகு தனி அறிவு இல்லை, என்று யஜ்ஞவல்க்யர் கூறினார். மைத்ரேயி கேட்டாள்: "உயிர் போனபின் தனி அறிவு இல்லை என்றால், என்ன அர்த்தம்?" யஜ்ஞவல்க்யர் பதிலளித்தார்: "இல்லை, இது குழப்பம் இல்லை; புரிதலுக்கு இதுவே போதும்." இருமை உள்ள இடத்தில் ஒருவர் மற்றவரை பார்ப்பார், வாசிப்பார், கேட்பார், பேசுவார், சிந்திப்பார், அறிவார். ஆனால் அனைத்தும் ஒரே ஆத்மாவாகி விட்டால், யாரை எப்படி பார்க்க முடியும்? யாரை எப்படி அறிவது? அறிந்தவனை எப்படி அறிவது? இதனால் அனைத்தும் அறியப்படுகிறது; ஆனால் அறிந்தவனை அறிய முடியுமா? இந்த பூமி அனைத்து உயிர்களுக்கும் தேனாகும்; உயிர்கள் பூமிக்குத் தேனாகும். பூமியிலுள்ள அந்த பிரகாசமான, அமரமான புருஷனும், உடலிலுள்ள அந்த பிரகாசமான, அமரமான புருஷனும்—இவரே ஆத்மா, இவரே அமரன், இவரே பிரம்மம், இவரே அனைத்தும். நீரும், அக்கினியும், ஆகாயமும், வாயுவும், சூரியனும், சந்திரனும், திசைகளும், மின்னலும், இடியும், தர்மமும், சத்தியமும்—இவை அனைத்தும் உயிர்களுக்கு தேனாகும்; உயிர்கள் அவற்றிற்கும் தேனாகும். அவற்றிலுள்ள பிரகாசமான, அமரமான புருஷனும், உடலிலுள்ள அந்த பிரகாசமான, அமரமான புருஷனும்—இவரே ஆத்மா, இவரே அமரன், இவரே பிரம்மம், இவரே அனைத்தும். இவ்வாறு யஜ்ஞவல்க்யர், உபநிஷத்தின் ஆழமான உண்மையை, அனைத்தும் ஒரே ஆத்மாவாகும் என்பதை, மிகத் தெளிவாகவும், பரிசுத்தமாகவும் விளக்கினார்.