कतमेषड् इति॥ आग्निश्च पृथिवीच वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च ड्यौश्चैतेषड् इत्य् . एतेह्य् एवेदँ . सर्वं षड् इति
कतमेतेत्रयो देवाइती- -मएवत्रयो लोका, एषुहीमेसर्वे देवाइति॥ कतमौ . द्वौदेवाविति॥ अन्नं चैवप्राणश्चेति॥ कतमोऽध्यर्ध इति॥ योऽयं पवत इति
तदाहुः यदयमेक एव पवते, अथ कथमध्यर्ध इति॥ यदस्मिन्निदँ सर्वमध्यार्ध्नोत् तेनाध्यर्ध इति॥ कतमएको देवइति॥ ; सब्रह्म त्यदित्य् आचक्षते
पृथिव्य् एवयस्यायतनं, चक्षुर् लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायँ शारीरः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ स्त्रिय \^ इति होवाच
काम एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवासौचन्द्रे पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ मन इति होवाच
रूपाण्य् एवयस्यायतनं, चक्षुर्लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवासावादित्येपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ चक्षुर् इति होवाच
आकशएवयस्यायतनं, चक्षुर् लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायम्वायौ पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ प्राण इति होवच॥ 15/ ॥ तेज एवयस्यायतनं, चक्षुर्लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायमग्नौपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ वागिति होवाच
तम एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं छायामयः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ मृत्युइति होवाच
आपएवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं अप्सुपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ वरुण इति होवाच
रेत एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं पुत्रमयः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ प्रजापतिरिति होवाच
हाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः त्वाँ स्विदिमेब्राह्मणाअङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति
याज्ञवल्क्येति होवाच हाकल्यो, यदिदं कुरुपङ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः, किं ब्रह्म विद्वानिति॥ दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति॥ यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः,
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति॥ आदित्यदेवत इति॥ सआदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ चक्षुषीति॥ कस्मिन्नुचक्षुः प्रतिष्ठितं भवतीति . रूपेष्विति; चक्षुषा हिरूपाणि पश्यति॥ कस्मिन्नुरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिरूपाणि जानाति, हृदये ह्य् एवरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति॥ यमदेवत इति॥ सयमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ . . दक्षिणायामिति॥ कस्मिन्नुदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . श्रद्धायामिति; यदाह्य् एवश्रद्धत्ते, अथ दक्षिणां ददाति; श्रद्धायाँ ह्य् एवदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुश्रद्धाप्रतिष्ठिता भवतीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिश्रद्धत्ते हृदये ह्य् एवश्रद्धाप्रतिष्ठिता ! भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति॥ वरुणदेवत इति॥ सवरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ अप्स्विति॥ कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता भवन्तीति . रेतसीति॥ कस्मिन्नुरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति . हृदय, इति . तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुः हृदयादिव सृप्तो, हृदयादिव निर्मित इति; हृदये ह्य् एवरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति॥ सोमदेवत इति॥ ससोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ दीक्षायामिति॥ कस्मिन्नुदिक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . सत्यइति; तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति; सत्येह्य् एवदीक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुसत्यं प्रतिष्ठितम्भवतीति . हृदये इति . हृदयेन हिसत्यं जानाति; हृदये ह्य् एवसत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति॥ अग्निदेवत इति॥ सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठितो भवतीति . वाचीति॥ कस्मिन्नुवाक्प्रतिष्ठिता भवतीति . मनसीति \^ कस्मिन्नुमनस् \^ प्रतिष्ठितं भवतीति .
अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो, यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै॥ यत्रैतद् अन्यत्रास्मत्स्याच्, छ्वानो वैनदद्युः वयाँसि वैनद्विमथ्नीरन्निति
कस्मिन्नुत्वं चात्माच प्रतिष्ठितौ ! स्थ इति॥ प्राणइति॥ कस्मिन्नुप्राणः प्रतिष्ठित इति॥ अपानइति॥ कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति॥ व्यानइति॥ कस्मिन्नुव्यानः प्रतिष्ठित इति॥ उदानइति॥ कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति॥ समानइति
सएषः नेति, नेत्य् आत्मागृह्यो, नहिगृह्यते; अशीर्यो, नहिशीर्यते; असङ्गोऽसितो नसज्यते, नव्यथत इत्य् असितो न व्यथते, एतान्यष्टावायतनानि अष्टौलोका, . अष्टौपुरुषाः॥ सयस् तान्पुरुषान्व्युदुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामीत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि॥ तं चेन्मे नविवक्ष्यसि, मूर्धाते विपतिष्यतीति॥ तँ ह हाकल्यस् नमेने . तस्य ह मूर्धाविपपात; तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोषिणोऽस्थिन्यपजह्रुः .\`
अथ याज्ञवल्क्यो होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो, योवः कामयते, समा पृच्छतु, सर्वे वा मा पृच्छत; योवः कामयते, तं वः पृच्छामि, सर्वान्वा वः पृच्छामीति॥ तेह ब्राह्मणानदधृषुः
तान्हैतैः श्लोकैः पप्रच्छः यथा वृक्षोवनस्पतिः तथैवपुरुषोऽमृषाः तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः
त्वचएवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वचउत्पटस्; तस्मात्तदातुन्नात् \^ प्रैति, रसो वृक्षादिवाहतात्
माँसान्यस्य शकराणि, किनाटँ स्नाव, तत्स्थिरम्; अस्थीन्यन्तरतो दारुणि, मज्जामज्जोपमाकृता
यद्वृक्षोवृक्णोरोहति मूलान्नवतरः पुनः मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति
3-4 9-10 रेतस इति मावोचतः जीवतस् तत्प्रजायते; जातएवनजायते, कोन्वेनं जनयेत्पुनः धानारुह . वैवृक्षो अन्यतः ~ प्रेत्य सम्भवो॥ यत्समूलमुद्वृहेयुर् \^ वृक्षं, नपुनराभवेद्; मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, रातेर् दातुः, परायणं तिष्ठमानस्य तद्विद इति॥ 4 1 = 14.6.10?? =
जनकोह वैदेह आसां चक्रे॥ अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज॥ सहोवाच जनकोवैदेहो . याज्ञवल्क्य, किमर्थमचारीः, पशूनिच्छनण्वन्तानीति॥ उभयमेव, सँराड्, इति होवाच
. . \^. अब्रवीन्म ऊदङ्कः हौल्वायनः प्राणोवैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छौल्वायनो अब्रवीत् प्राणोवैब्रह्मेति, अप्राणतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ स एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, प्रियमित्य् एनदुपासीत॥ काप्रियता, याज्ञवल्क्य॥ प्राणएव, सम्राड्, इति होवाच; प्राणस्य वै, सम्राट्, कामायायाज्यं याजयति अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति अपि तत्र वधाशङ्गा \^ भवति, यां दिशमेति प्राणस्यैव, सम्राट्, कामाय; प्राणोवै, सम्राट्, परमं ब्रह्म॥ नैनं प्राणोजहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहह्॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.