याज्ञवल्क्येति होवाच, कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन्यज्ञआहुतीर्होष्यतीति॥ तिस्रइति॥ कतमास् तास् तिस्र इति॥ याहुताउज्ज्वलन्ति, याहुताअतिनेदन्ति, याहुताअधिशेरते॥ किं ताभिर्जयतीति॥ याहुताउज्ज्वलन्ति, देवलोकमेवताभिर्जयतिः दीप्यत इव हिदेवलोको॥ याहुताअतिनेदन्ति, मनुष्यलोकम् \^ एवताभिर्जयति अतीव हिमनुष्यलोको \^ याहुताअधिशेरते, पितृलोकम् एवताभिर्जयति अधइव हिपितृलोकः \`
याज्ञवल्क्येति होवाच, कतिभिरयमद्यब्रह्मायज्ञं दक्षिणतोदेवताभिर्गोपायिष्यतीत्य् एकयेति॥ कतमासैकेति॥ मन एवेति॥ अनन्तं वैमनो, अनन्ताविश्वे देवा॥ अनन्तमेवसतेन लोकं जयति
याज्ञवल्क्येति होवाच, कत्ययमद्योद्गातास्मिन्यज्ञेस्तोत्रियाः स्तोष्यतीति॥ तिस्रइति॥ कतमास् तास् तिस्र इति॥ पुरोनुवाक्याच याज्याच शस्यैवतृतीयाधिदेवतम् अथाध्यत्मं . ॥. कतमास् तायाअध्यात्ममिति॥ प्राणएवपुरोनुवाक्यापानोयाज्या, व्यानः शस्या॥ किं ताभिर्जयतीति॥ यत्किङ्चेदं प्राणभृदिति \`॥. \^ ततो ह होताश्वलउपरराम॥ 2
अथ हैनं जारत्कारवआर्तभागः पप्रच्छ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच, कति ग्रहाः, कत्यतिग्रहाइति॥ अष्टौग्रहा, अष्टावतिग्रहाइति॥ येतेऽष्टौग्रहा, अष्टावतिग्रहाः, कतमेतइति
प्राणोवैग्रहः॥ सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतो॥ अपानेन हिगन्धाङ्जिघ्रति
जिह्वावैग्रहः॥ सरसेनातिग्रहेण गृहीतो; जिह्वया हिरसान्विजानाति
वाग्वैग्रहः॥ सनाम्नातिग्रहेण गृहीतो; वाचाहिनामान्यभिवदति
चक्षुर्वैग्रहः॥ सरूपेणातिग्रहेण गृहीतश्; चक्षुषा हिरूपाणि पश्यति
श्रोत्रं वैग्रहः॥ सशब्देनातिग्रहेण गृहीतः; श्रोत्रेण हिशब्दाङ्छृणोति
मनो वैग्रहः॥ सकामेनातिग्रहेण गृहीतो; मनसा हिकामान्कामयते
हस्तौ वैग्रहः॥ सकर्मणातिग्रहेण गृहीतो; हस्ताभ्याँ हिकर्म करोति
त्वग्वैग्रहः॥ सस्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतस्; त्वचाहिस्पर्शान्वेदयत॥ इत्यष्टौग्रहा, अष्टावतिग्रहाः
याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वं मृत्योरन्नं, कास्वित्सादेवता, यस्या मृत्युरन्नमिति॥ अग्निर्वैमृत्युः, सोऽपामन्नम् अप पुनर्मृत्युं जयति
याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्रायं पुरुषो म्रियते, किमेनं नजहातीति॥ नामेति अनन्तं वैनामानन्ताविश्वे देवा; अनन्तमेवसतेन लोकं जयति
याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्रायं पुरुषो म्रियत, उदस्मात्प्राणाः क्रामन्ति आहो नेति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो, अत्रैवसमवनीयन्ते, सउच्छ्वयति आध्मायति आध्मातो मृतः शेते
याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति, वातं प्राणश्, चक्षुरादित्यं, मनश्चन्द्रं, दिशः श्रोत्रं, पृथिवीँ शरीरम् आकाशमात्मौषधीर्लोमानि, वनस्पतीन्केशा, अप्सुलोहितं च रेतश्च निधीयते, क्वायं तदापुरुषो भवतीति॥ आहर, सौम्य, हस्तम्
आर्तभागेति होवाचावाम् . एवैतद् वेदिष्यावो; ननावेतत्सजनइति॥ तौहोत्क्रम्य मन्त्रयां चक्रतुस् तौह यदूचतुः, कर्म हैवतदूचतुः अथ ह यत्प्रशँसतुः, कर्म हैवतत्प्रशँसतुः पुण्यो वैपुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापेनेति॥ ततो ह जारत्कारवआर्तभाग उपरराम॥ 3
अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच, मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम; तेपतङ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम॥ तस्यासीद्दुहितागन्धर्वगृहीता; तमपृच्छामः कोऽसीति॥ सोऽब्रवीत् षुधन्वाङ्गिरसइति॥ तं यदालोकानामन्तानपृच्छामाथैतद् अब्रूमः क्वपारिक्षिताअभवन्निति॥ क्वपारिक्षिताअभवन्निति॥ . तत् त्वा पृच्छामि, याज्ञवल्क्यः क्वपारिक्षिताअभवन्निति
सहोवाचोवाच वैसतद् अगच्छन्वैतेतत्र, यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति॥ क्वन्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति॥ द्वात्रिँशत वैदेवरथाह्न्यान्ययं लोकस्; तँ समन्तं लोकं द्विस्तावत्पृथिवी \^ पर्येति; ताँ . पृथिवीं द्विस्तावत्समुद्रः पर्येति॥ तद्यावती क्षुरस्य धारा, यावद्वा मक्षिकायाः पत्त्रं, तावानन्तरेणाकाशः॥ तान्९न्द्रः सुपर्णोभूत्वावायवे प्रायच्छत्; तान्वायुरात्मनि धित्वातत्रागमयद्यत्र परिक्षिता अभवन्निति॥ एवमिव वैसवायुमेवप्रशशँस; तस्माद्वायुरेवव्यष्टिः वायुः समष्टिः॥ अप पुनर्मृत्युं जयति, सर्वमायुरेति . यएवं वेद॥ ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम॥ 4/
अथ हैनं कहोडः कौषीतकेयः पप्रच्छः याज्ञवल्क्येति होवाच, यद् . साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यआत्मासर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति॥ एषत आत्मासर्वान्तरः॥ कतमो, याज्ञवल्क्य, सर्वान्तरो॥ योऽशनायापिपासेशोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति॥ एतं वैतमात्मानं विदित्वा, ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति॥ याह्य् एवपुत्रैषणासावित्तैषणा, यावित्तैषणासालोकैषणोभेह्य् एतेएषणे एवभवतः॥ तस्माद्पण्डितः पाण्डित्यं निर्विद्य, बाल्येन तिष्ठासेद्; बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः॥ सब्राह्मणः केन स्याद्॥ येन स्यात् तेनेदृश एवभवति, यएवं वेद . ततो ह कहोडः कौषीतकेय उपरराम॥ 5/
अथ हैनमूषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यआत्मासर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति॥ एषत आत्मासर्वान्तरः॥ कतमो, याज्ञवल्क्य, सर्वान्तरो॥ यः प्राणेन प्राणिति, सत आत्मासर्वान्तरो; योऽपानेनापानिति, सत आत्मासर्वान्तरो; योव्यानेन व्यनिति, सत आत्मासर्वान्तरो; यउदानेनोदनिति, सत आत्मासर्वान्तरो॥ यः समानेन समनिति, सत आत्मासर्वन्तर। . ॥. एषत आत्मासर्वान्तरः
सहोवाचोषस्तश्चाक्रायणोः यथा वैब्रूयादसौगौः असावश्व इति एवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति॥ यदेवसाक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यआत्मासर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति॥ एषत आत्मासर्वान्तरः॥ कतमो, याज्ञवल्क्य, सर्वान्तरो॥ नदृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः नश्रुतेः श्रोतारँ शृणुया; नमतेर्मन्तारं मन्वीथा, नविज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया॥ एषत आत्मासर्वान्तरो॥ अतोऽन्यदार्तं॥ ततो होषस्तश्चाक्रायण उपरराम॥ 6
अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छः याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च, कस्मिन्नु आप ओताश्च प्रोताश्चेति॥ वायौ, गार्गीति॥ कस्मिन्नु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति॥ आकाशएव गार्गीति॥ कस्मिन्न्वाकाश \` ओतश्च प्रोतश्चेति॥ अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति॥ कस्मिन्नुखल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति॥ द्यौर्लोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु द्यौर्लोकाओताश्च प्रोताश्चेत्य् . ॥. अदित्यलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखल्वादित्यलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ चन्द्रलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु चन्द्रलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ नक्षत्रलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु नक्षत्रलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ देवलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु देवलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ गन्धर्वलोकेषु गार्गीति॥ कस्मिन्नुखल्व् गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति॥ प्रजापतिलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु प्रजापतिलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ ब्रह्मलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु ब्रह्मलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ सहोवाचः गार्गि, मातिप्राक्षीः माते मूर्धाव्यपप्तद् अनतिप्रश्न्यां वैदेवतामतिपृच्छसि॥ गार्गि, मातिप्राक्षीरिति॥ ततो ह गार्गी वाचक्नव्य् उपरराम॥ 7
अथैनमूद्दालक आरुणिः पप्रच्छः याज्ञवल्क्येति होवाच, मद्रेष्ववसाम पतङ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु, यज्ञमधीयानाः॥ तस्यासीद्भार्यागन्धर्वगृहीता॥ तमपृच्छामः कोऽसीति॥ सोऽब्रवीत् कबन्ध अथर्वणइति
सोऽब्रवीत्पतङ्चलं काप्यं याज्ञिकाँश्चः वेत्थ नुत्वं, काप्य, तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति॥ सोऽब्रवीत्पतङ्चलः काप्योः नाहं तद् भगवन् वेदेति
सोऽब्रवीत्पतङ्चलं काप्यं याज्ञिकाँश्चः वेत्थ नुत्वं, काप्य, तमन्तर्यामिणं, यइमं च लोकं परं च लोकँ सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयतीति॥ सोऽब्रवीत्पतङ्चलः काप्योः नाहं तं, भगवन् वेदेति
सोऽब्रवीत्पतङ्चलं काप्यं याज्ञिकाँश्चः योवैतत् काप्य, सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणँ, सब्रह्मवित् सलोकवित् सदेववित् सवेदवित् सयज्ञवित् . सभूतवित् सआत्मवित् ससर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत्॥ तदहं वेद॥ तच्चेत्त्वं, याज्ञवल्क्य, सूत्रमविद्वाँस् तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे, मूर्धाते विपतिष्यतीति
वेद वाअहं, गौतम, तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति॥ योवाइदं कश्च ब्रूयाद् वेद वेदेति॥ यथा वेत्थ, तथा ब्रूहीति
वायुर्वै, गौतम, तत्सूत्रं; वायुना वै, गौतम, सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति॥ तस्माद्वै, गौतम, पुरुषं प्रेतमाहुः व्यस्रँसिषतास्याङ्गानीति; वायुना हि, गौतम, सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति॥ एवमेवैतद् . याज्ञवल्क्यान्तर्यामिणं ब्रूहीति
यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्याअन्तरो, यं पृथिवीनवेद, यस्य पृथिवीशरीरं, यः पृथिवीमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः