यद् यद् अनविज्ञातं, तस्य रूपं प्राण एव; स हि प्राणः अनविज्ञातः, तं रूपं समाश्रित्य प्राणः तं रक्षति। वाचः शरीरं पृथिवी, तस्याः तेजोमयं रूपं अग्निः; यावती वाक्, तावती पृथिवी, तावान् एष अग्निः। मनसः शरीरं द्यौः, तस्य तेजोमयं रूपं सूर्यः; यावन्मनः, तावत्याकाशः, तावान् एष सूर्यः। एते द्वौ युग्मत्वेन संयुक्तौ; ताभ्यां प्राण उत्पन्नः। स एव इन्द्रः, स निर्जितः; द्वितीयः सापक्षः। य एवं वेद, स निर्जितः भवति। प्राणस्य शरीरं आपः, तस्य तेजोमयं रूपं सोमः; यावत् प्राणः, तावत्यापः, तावान् एष सोमः। एते सर्वे समाना एव, अनन्ता एव। यः एतान् सीमितान् उपास्ते, स सीमितं लोकं जयति; यः अनन्तान् उपास्ते, स अनन्तं लोकं जयति। स एव संवत्सरः, प्रजापतिः, षोडशकलः। तासां रात्रयः पञ्चदश कलाः, षोडशी स्थिरा। रात्रिभिः पूर्यते, आपो ह्रासयन्ति। अमावास्यायाम्, षोडशीया कलया सर्वाणि प्राणिनः प्रविश्य, प्रातः पुनः जायते। तस्मात्, तस्यै देवतायै, तस्यां रात्रौ प्राणिनां प्राणं न छिन्द्यात्, अपि च शलभस्य। स एव संवत्सरः, प्रजापतिः, षोडशकलः, एष एव एष य एवं वेद। तस्य वित्तं पञ्चदश कलाः, आत्मा षोडशी कला। स वित्तेन पूर्यते, आपो ह्रासयन्ति। आत्मा न वित्तं; आत्मा हि श्रेष्ठः। तस्मात्, सर्वैः वित्तैः सह यः आत्मनैव जीवति, तमाहुः श्रेष्ठेन जीवतीति। त्रयः लोका भवन्ति – मनुष्यलोकः, पितृलोकः, देवलोकः। मनुष्यलोकः पुत्रेण जय्यः, कर्मणा न; पितृलोकः कर्मणा; देवलोकः विद्यया। तेषां देवलोकः श्रेष्ठः, तस्मात् विद्यां स्तुवन्ति। यदा पुरुषः प्रस्थितिमन्यते, स पुत्रं ब्रूते—‘त्वं ब्रह्मा, त्वं यज्ञः, त्वं लोकः’ इति। पुत्रः प्रत्यब्रवीत्—‘अहं ब्रह्मा, अहं यज्ञः, अहं लोकः’ इति। यद् अवोच्यम्, तत् सर्वं ब्रह्मैव संप्रोक्तं; यावन्तः यज्ञाः, ते सर्वे यज्ञ एव; यावन्तः लोकाः, ते सर्वे लोक एव। इति, सर्वं एकत्वेन संप्रोक्तं; ‘मा अहं सर्वात् विमुञ्जीय’ इति। तस्मात्, उपदिष्टः पुत्रः द्रष्टव्यः, तस्मात् उपदिशन्ति। य एवं वेद, स प्रेत्य एषैः प्राणैः सह पुत्रं प्रविशति। शेषं ऋणं च पापं च पुत्रः विमोचयति; तस्मात्, सः ‘पुत्रः’ इत्युच्यते। पुत्रेण अस्मिन्लोके प्रतिष्ठति, तस्मिन्नेते अमृताः प्राणाः प्रविशन्ति। पृथिव्याः च अग्नेः च देववाक् प्रविशति; सा देववाक्, यद् यद् वदति, तत् स्यात्। द्यौश्च सूर्यश्च देवमनः प्रविशति; तदेव देवमनः, तेन स प्रीणाति, न शोचति। आपश्च सोमश्च देवप्राणः प्रविशति; स देवप्राणः, यः सन्चलति, न सन्चलति, न क्लिश्यति, न विनश्यति। य एवं वेद, स सर्वभूतात्मा भवति। यथा एष देवता, तथा सः; यथा सर्वाणि भूतानि एतां देवतां धारयन्ति, तथा सर्वाणि भूतानि एनं वेदितारं धारयन्ति। यदि प्राणिनः शोचन्ति, तस्य न स्पृशति; स पुण्यं लोकं याति, पापं देवान् न स्पृशति। व्रतस्य तु—प्रजापतिः कर्माणि असृजत्। तानि सृष्टानि, अन्योन्यं स्पर्धन्ते—‘अहं वदिष्यामि’ इति वाक्; ‘अहं पश्यामि’ इति चक्षुः; ‘अहं श्रोष्यामि’ इति श्रोत्रम्; एवं अन्यानि कर्माणि स्वस्ववृत्त्या। मृत्युस्तु श्रमस्वरूपेण तानि जग्राह; स तानि अभिभूय, बध्नाति। तस्मात्, वाक् श्रम्यति, चक्षुः श्रम्यति, श्रोत्रं श्रम्यति। प्राणं तु मध्यं न जग्राह। ते तं ज्ञातुम् अयच्छन्—‘एष एव श्रेष्ठः, यः सन्चलति, न सन्चलति, न क्लिश्यति, न विनश्यति; वयं सर्वे तस्य रूपं भवेम’ इति। ते सर्वे तस्य रूपं अभवन्, तस्मात् ‘प्राणाः’ इति उच्यन्ते। यस्य कुले एष अस्ति, तमाहुः—‘एष श्रेष्ठबन्धुः य एवं वेद’ इति। ये एवं विद्वांसः स्पर्धन्ते, श्रान्ताः सन्तः, अन्ते म्रियन्ते। इति, आत्मनः प्रतिपादनम्। देवतासु—‘अहं ज्वलिष्यामि’ इति अग्निः; ‘अहं तापयिष्यामि’ इति सूर्यः; ‘अहं प्रकाशिष्यामि’ इति सोमः; एवं अन्याः देवताः स्वस्ववृत्त्या। यथा प्राणेषु मध्यः श्रेष्ठः, तथा देवेषु वायुः श्रेष्ठः। अन्याः देवताः क्षीयन्ते, वायुः न क्षीयते; स एव अव्ययः देवता। मन्यते—‘यतः सूर्य उदेति, यत्रास्तं गच्छति’—सर्वं प्राणात् उदेति, प्राणे अस्तं गच्छति। देवास् तं धर्मं चक्रुः; सः अद्य, सः श्वः। यद् पूर्वं अकुर्वन्, तत् अद्यापि कुर्वन्ति। तस्मात्, एकमेव व्रतम् आचरितव्यम्—‘प्राणात् च आपः च, मा पापं मा मृत्युः माम् आप्नुयात्’ इति। एतदाचरन्, एष देवता ऐक्यं सख्यं च आप्नोति। त्रयः एव—नाम, रूपं, कर्म। तेषां नाम्नाम् आदिः वाक्; सर्वाणि नामानि तस्मात् उद्भवन्ति। एष तेषां साम, सर्वैः नामभिः समः; एष तेषां ब्रह्म, सर्वाणि नामानि धारयति। रूपाणां तु नेत्रम् आदिः; सर्वाणि रूपाणि तस्मात् उद्भवन्ति। एष तेषां साम, सर्वैः रूपैः समः; एष तेषां ब्रह्म, सर्वाणि रूपाणि धारयति। कर्मणां तु आत्मा आदिः; सर्वाणि कर्माणि तस्मात् उद्भवन्ति। एष तेषां साम, सर्वैः कर्मभिः समः; एष तेषां ब्रह्म, सर्वाणि कर्माणि धारयति। एष त्रयः एकत्वेन संप्रोक्तः, आत्मा एकः, त्रयम् एतत्। एष अमृतः सत्यम् आच्छादितः। प्राणः अमृतः; नामरूपे सत्यम्। ताभ्यां प्राणः आच्छाद्यते। अन्वः गार्ग्यः द्रिप्तबलाकिः अनुश्च, वाराणसीराज्ञः अजातशत्रुम् अब्रवीत्—‘ते ब्रह्म ते वक्ष्यामि’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘एतस्मै वचने सहस्रं दास्यामि। जनकः, जनकः! जनाः तं धावन्ति’ इति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः सूर्ये, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः अधिपः, सर्वभूतानां शिरः; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स अधिपः, सर्वभूतानां शिरः भवति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः सोमे, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सोमः राजा, महाञ्, श्वेतवासा; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स प्रतिदिनं नवः जायते, तस्य अन्नं न क्षीयते। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः विद्युत्सु, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः दीप्तिमान्; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स दीप्तिमान् भवति, तस्य अप्यपत्यं दीप्तिमत् भवति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः आकाशे, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः पूर्णः, अचलः; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स पुत्रपशुभिः पूर्णः भवति, तस्य अपत्यं अस्माल्लोकात् न प्रैति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः वायौ, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः इन्द्रः, अजितः, सेनापतिः; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स विजयी, अजितः, अन्यान् अतिक्रान्ति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः अग्नौ, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः बलवान्; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स बलवान् भवति, तस्य अपत्यं बलवत् भवति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः आप्सु, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः शोभनः; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, तं शोभा उपगच्छति, तस्याप्यपत्यं शोभनं भवति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः दर्पणे, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः प्रभामान्; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स प्रभामान् भवति, तस्य अपत्यं प्रभामान् भवति, सर्वत्र च प्रभा वर्धते। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः दिशः, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः द्वितीयः, अच्युतः; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स द्वितीयवान् भवति, तस्य गणः न भिद्यते। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः यतः शब्दः पश्चात् उत्पद्यते, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः राक्षसः; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स दीर्घायुर्भवति, प्राणः न त्यजति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः छायामयः, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः मृत्यु; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स दीर्घायुर्भवति, मृत्युर्न प्राप्नोति। गार्ग्यः अब्रवीत्—‘यः पुरुषः आत्मनि, तं ब्रह्मोपासे’ इति। अजातशत्रुः प्रत्यब्रवीत्—‘मा एतद् उक्त्वा; सः आत्मा; तं उपासे’ इति। य एवं उपास्ते, स आत्मवान् भवति, तस्य अपत्यं आत्मवान् भवति। इति गार्ग्यः मौनम् आस्थाय। अजातशत्रुः उवाच—‘इत एव; इत एव; एतस्मादेव न ज्ञायत’ इति। गार्ग्यः उवाच—‘त्वामुपैति’ इति। अजातशत्रुः उवाच—‘एष विपरीतम्; ब्राह्मणः क्षत्रियं ब्रह्मार्थं उपगच्छति, स माम् उपशिक्षिष्यति’ इति। ‘शिक्षिष्यामि’ इति। स तम् हस्तेन गृहीत्वा उत्तस्थौ। तौ सुप्तपुरुषं जग्मतुः। तम् एतेन नाम्ना आह—‘महान्, श्वेतवासा, सोमराज’ इति। स उत्थाय, तम् हस्तेन ताडयामास। स उत्थाय। अजातशत्रुः उवाच—‘यदा एष विज्ञानमयः पुरुषः सुप्तः, तदा कुत्र आसीत्? कुतः पुनरायात्?’ इति। तस्मै गार्ग्यः न प्रत्यवदत्। अजातशत्रुः उवाच—‘यदा एष विज्ञानमयः सुप्तः, तदा स्वेन विज्ञाननेन्द्रियाणि आत्मनि संहरति; एष हृदयस्य अन्तराकाशः, तत्र शेते’ इति। यदा तानि गृह्णाति, तदा स्वप्नद्रष्टा भवति। प्राणः निःश्वसितः, वाक् निःशब्दा, चक्षुः निःस्पन्दम्, श्रोत्रं निःशब्दम्, मनः निःस्पन्दम्। यदा स्वप्ने विचरति, तानि तस्य लोकाः। तत्र सः महराजान्, महाब्राह्मणं वा, इच्छया ऊर्ध्वमधश्च गच्छति।