शाश्वतं हि पुरुषं, अक्षयत्वं चास्य स्वरूपम्। सः पुनः पुनः बुद्ध्या कर्मणा चेदं अन्नं सृजति, तस्माद् अन्नस्य क्षयो नास्ति। यः एतदक्षयत्वं वेद, सः पुरुष एवाक्षयः। यदि सः एवं न कुर्यात्, अन्नं हीयेत। सः अन्नं चिह्नेन भुङ्क्ते, तस्य मुखमेव चिह्नं, तेनैव सः अन्नं उपभुङ्क्ते। सः देवतान् प्राप्नोति, बलं आश्रित्य जीवन्, यथा स्तोत्रेषु निर्दिष्टम्। त्रयं तु सः आत्मनः रक्षितवान्—मनः, वाक्, प्राणम्। मनसि ह्यन्यत्र स्थिते न पश्यामि, न शृणोमि; केवलं मनसा पश्यति, मनसा शृणोति। मन एव कामः, संकल्पः, संशयः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, लज्जा, मेधा, भीतिः—एते सर्वे मनसि एव स्थिताः। अतः पृष्ठतः स्पृष्टोऽपि मनसा एव जानाति। यद् यद् शब्दः अस्ति, सः वाचि प्रतिष्ठितः, वाक् च तत्र प्रतिष्ठिता। प्राणः पञ्चवृत्तिः—प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान—एतेनैव सर्वं प्राणमयम्। अयं आत्मा वाङ्मयः, मनोमयः, प्राणमयः। त्रयः लोकाः सन्ति—अयं लोकः वाक्, अन्तरिक्षं मनः, दिवं प्राणः। त्रयो वेदाः—वाक् ऋग्वेदः, मनः यजुर्वेदः, प्राणः सामवेदः। देवाः, पितरः, मनुष्याः—वाक् देवाः, मनः पितरः, प्राणः मनुष्याः। पितरौ च पुत्रः—मनः पितरौ, वाक् माता, प्राणः पुत्रः। यत् किमपि विज्ञातम्, अविज्ञातम्, अविदितम्—सर्वं वाचि एव। यद् विज्ञातं, तद् वाङ्मयं; वाक् एव वेत्ता, वाचा तद् भूत्वा तद् रक्षति। यद् अविज्ञातं, तद् मनोमयं; मनः एव अविज्ञेयं, मनसा तद् भूत्वा रक्षति। यद् अविदितं, तद् प्राणमयं; प्राण एव अविदितं, प्राणः तद् भूत्वा तद् रक्षति। वाचः शरीरं पृथिवी, तेजो रूपं चाग्निः; यावती वाक्, तावती पृथिवी, तावान् अयम् अग्निः। मनसः शरीरं द्यौः, तेजो रूपं सूर्यः; यावन्मनः, तावद् द्यौः, तावान् सूर्यः। एते द्वौ युग्मत्वेन संयुक्तौ, ताभ्यां प्राणः जातः। सः इन्द्रः, सः निरवद्यः, द्वितीयः सवद्यः। यः एवं वेद, सः निरवद्यः भवति। प्राणस्य शरीरं आपः, तेजो रूपं चन्द्रमाः; यावत् प्राणः, तावत् आपः, तावान् चन्द्रमाः। एते सर्वे समाना अनन्ताः। यः एतान् सीमितान् उपासते, सः सीमितं लोकं जयति; यः अनन्तान् उपासते, सः अनन्तं लोकं जयति। सः संवत्सरः, प्रजापतिः षोडशकलः। तस्य रात्रयः पञ्चदश कलाः, षोडशी स्थिता। सः रात्रिभिः पूर्यते, आपः तु क्षपयन्ति। अमावास्यायाम्, षोडश्या कलया सर्वेषु प्राणिषु प्रविश्य, प्रभाते पुनः जायते। तस्मात् तस्यै देवतायै, तस्मिन्नेव दिवसे, प्राणिनां प्राणं न हन्तव्यम्, अपि च शलभस्य। सः संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलः, अयं एव एषः पुरुषः यः एवं वेद। तस्य वित्तं पञ्चदश कलाः, आत्मा षोडशी। वित्तेन पूर्यते, आपः क्षपयन्ति। आत्मा तु न वित्तं, आत्मा हि श्रेष्ठः। तस्मात् सम्पूर्णवित्तः अपि, आत्मनैव जीवन्, श्रेष्ठेनैव जीवति इति वदन्ति। त्रयः लोकाः—मानुष्यः, पितृ, देवः। पुत्रेण मानुष्यं लोकं जयति, कर्मणा पितृलोकं, विद्यया देवलोकम्। एषां मध्ये देवलोकः श्रेष्ठः, तस्मात् विद्यां स्तुवन्ति। यदा पुरुषः प्रयातुम् इच्छति, सः पुत्रं सम्बोध्य वदति—“त्वं ब्रह्म, त्वं यज्ञः, त्वं लोकः।” पुत्रः प्रत्याह—“अहं ब्रह्म, अहं यज्ञः, अहं लोकः।” यद् अवशिष्टं, तद् सर्वं ब्रह्मैव; यः यज्ञः, सः सर्वः यज्ञः; यः लोकः, सः सर्वः लोकः। एवं सर्वं एकत्वेन समाहितम्। ‘माम् एतेभ्यः मा पृथक् कुर्यात्’ इति। अतः उपदिष्टः पुत्रः दृष्टव्यः; तस्मात् उपदिशन्ति। एवं वेदित्वा प्रयतः, एतेभिः प्राणैः सह पुत्रे प्रविशति। शेषं ऋणं वा पापं वा अस्ति, पुत्रः तस्मात् सर्वात् मोचयति; तस्मात् सः ‘पुत्रः’ इति उच्यते। पुत्रेण एव अस्मिन् लोके प्रतिष्ठितः भवति, तस्मिन् एते अमृताः प्राणाः प्रविशन्ति। पृथिव्याः अग्नेः च दिव्या वाक् प्रविशति; सा एव दिव्या वाक्, यत् किमपि सः वदति, तत् स्यात्। द्यावः सूर्यस्य च दिव्यं मनः प्रविशति; तद् एव दिव्यं मनः, येन सः हृष्टः, शोचति न। आपः चन्द्रस्य च दिव्यः प्राणः प्रविशति; सः एव दिव्यः प्राणः, यः चरति, न चरति, न क्लिश्यते, न नश्यति। यः एवं वेद, सः सर्वभूतात्मा भवति। यथैषा देवता, तथा सः; सर्वाणि भूतानि यथा एषां देवतां धारयन्ति, तथा एव एवं वेदित्वा तम्। यदि प्राणिनः शोचन्ति, सः न स्पृश्यते; सः पुण्यं लोकं गच्छति, पापं देवतान् न स्पृणोति। पुनः व्रतस्य व्याख्यानम्—प्रजापतिः कर्माणि सृज्य, तानि प्रतिस्पर्धमानानि अभवन्—“अहं वदामि” इति वाक्, “अहं पश्यामि” इति चक्षुः, “अहं शृणोमि” इति श्रोत्रम्, एवं अन्यानि कर्माणि। मृत्युः श्रमस्वरूपेण तानि गृहीत्वा बाधयामास; तानि श्रान्तानि अभवन्—वाक् श्रान्ता, चक्षुः श्रान्तं, श्रोत्रम् श्रान्तम्। परं मध्ये प्राणं न गृहीतवान्। ते चिन्तयामासुः—“एष एव श्रेष्ठः, यः चरति, न चरति, न क्लिश्यते, न नश्यति; सर्वे वयं तस्य रूपं भवेम” इति। तेन सर्वे प्राणाः अभवन्। यः एवं वेद, सः कुलीनः इति उच्यते। ये एवं ज्ञात्वा प्रतिस्पर्धन्ति, श्रान्त्वा अन्ते म्रियन्ते। आत्मनः विषयः एषः। देवतानां विषये—“अहं दीप्तिमान्” इति अग्निः, “अहं तापयामि” इति सूर्यः, “अहं शशिनः” इति चन्द्रः, एवं अन्ये देवाः। प्राणेषु यथा मध्ये प्राणः श्रेष्ठः, तथा देवेषु वायुः श्रेष्ठः। अन्ये देवाः क्षीयन्ते, वायुः न; सः वायुः अव्ययः देवता। एष श्लोकः पठ्यते—“यत्र सूर्यः उदेति, यत्र अस्तं गच्छति”—सर्वं प्राणे एव उदेति, प्राणे एव अस्तं गच्छति। देवाः तम् ऋतं कृत्वा, सः अद्य, सः श्वः; यद् पूर्वं कृतम्, तत् अधुना अपि कुर्वन्ति। तस्मात् एकमेव व्रतम्—“प्राणात्, आपः च, मा पापं मा मृत्युः माम् आप्नुयात्”—एवम्। एवं व्रतम् आस्थाय, सः देवता-संयोगं प्राप्नोति। त्रयं हि अस्ति—नाम, रूप, कर्म। नाम्नां मूलं वाक्, सर्वाणि नामानि तत्र; तस्य उपनिषद्, तस्य ब्रह्म, सर्वाणि नामानि धारयति। रूपाणां मूलं चक्षुः, सर्वाणि रूपाणि तत्र; तस्य उपनिषद्, तस्य ब्रह्म, सर्वाणि रूपाणि धारयति। कर्मणां मूलं आत्मा, सर्वाणि कर्माणि तत्र; तस्य उपनिषद्, तस्य ब्रह्म, सर्वाणि कर्माणि धारयति। एष त्रयः एकीभूतः आत्मा, एष अमृतः सत्यम् आच्छादितः। प्राणः अमृतः, नामरूपे सत्यम्, ताभ्यां प्राणः आच्छाद्यते। दृप्तबलाकिः, अनु-पुत्रः, गार्ग्यगोत्रीयः, अजातशत्रुम् काश्यं उपगम्य उवाच—“त्वां ब्रह्म वक्तास्मि।” अजातशत्रुः प्रत्युवाच—“एतेन वचसा सह सहस्रं दास्यामि। जनक, जनक! इति सर्वे जनाः तम् अनु धावन्ति।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः सूर्ये, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः ईश्वरः, सर्वभूतानां शिराः; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः सर्वभूतानां शिराः भवति।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः चन्द्रे, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सोमः राजा, महती, श्वेतवस्त्रधारी; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः प्रतिदिनं नूतनः जायते, तस्य अन्नं न क्षीयते।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः विद्युत्, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः दीप्तिमान्, तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः दीप्तिमान् भवति, तस्य अपत्यं दीप्तिमत् भवति।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः आकाशे, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः पूर्णः, अचलः; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः पुत्रपशुभिः पूर्णः भवति, तस्य अपत्यं न वियच्छति।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः वायौ, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः इन्द्रः, अजितः, सेनापतिः; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः विजयी अजितः भविष्यति, सर्वान् अतिशेते।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः अग्नौ, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः बलवान्; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः बलवान् भवति, तस्य अपत्यं बलवान् भवति।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः आप्सु, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः शोभनः; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, तं शोभा उपतिष्ठते, तस्मिन् किञ्चिद् अशोभनं न जायते, शोभा तस्मात् जायते।” गार्ग्यः उवाच—“यो यः पुरुषः दर्पणे, तमहं ब्रह्म उपासे।” अजातशत्रुः अवदत्—“माम् एतद् मा वद। सः तेजस्वी; तमहम् उपासे। यः एवं उपास्ते, सः तेजस्वी भवति, तस्य अपत्यं तेजस्वि; यत्र यत्र गच्छति, सर्वान् अतिशोभते।” एवं ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं, पुरुषस्य अक्षयत्वं, प्राणविज्ञानं, वाक्-मनः-प्राणत्रयस्य ऐश्वर्यं, लोकत्रयस्य, वेदत्रयस्य, देवपितृमानुष्याणां च स्वरूपं, आत्मनः श्रेष्ठता, पुत्रस्य महत्वं, देवतानां स्वरूपं च उपनिषद् सूक्ष्मरूपेण प्रतिपादयति।