श्रूयतां ब्रह्मविद्या रहस्यरूपा। यः कश्चन आत्मनः स्वलोकं अजानन् अस्मात् लोकात् प्रैति, तम् अज्ञातं न भुङ्क्ते; यथा अननुचिन्तितं वेदं, अथवा अन्यानि अकृतानि कर्माणि। स यद्यपि महान्ति पुण्यानि कर्माणि करोति, अन्ततः तानि क्षीयन्ते। आत्मानमेव स्वलोकं इति उपासितव्यम्। यः आत्मानमेव स्वलोकं इति उपास्ते, तस्य कर्माणि न क्षीयन्ते। स आत्मनः यद् यत् इच्छति, तत् सृजति। अयं च आत्मा सर्वभूतानां लोकः। यः यजते, तेन देवलोकं आप्नोति; यः अनुचिन्तयति, स ऋषिलोकं गच्छति; यः सन्तानकामः पितृयज्ञं वा करोति, स पितृलोकं प्राप्नोति; यः मनुष्यसेवां वा अन्नदानं करोति, स मनुष्यलोकं प्राप्नोति; यः पशुभ्यः तृणं जलं च ददाति, स पशुलोकं प्राप्नोति; ये च गृह्यजीवाः—श्वानाः, पक्षिणः, कीटाः—तेषां लोकः अपि स एव। यथाऽसौ सर्वेषां लोकानां हितकामः, एवं तम् एवं विदुषं सर्वाणि भूतानि सर्वदा हितकामानि भवन्ति। एषा विद्या ज्ञाता विचारिताश्च। आदौ ह्येष आत्मैव आसीत्, एकमेव अद्वितीयम्। स इच्छत्—"मे स्त्री भूयात्, ततः प्रजायेय, ततः वित्तं स्याद्, ततः कर्म कुर्याम्" इति। इच्छायाः एष एव विस्तारः; इच्छया एतत् अधिकं न लभ्यते। अतः अपि अद्य एकाकी सन् इच्छति—"मे स्त्री भूयात्, ततः प्रजायेय, ततः वित्तं स्याद्, ततः कर्म कुर्याम्" इति। यावत् एतान् न लभते, तावत् अपूर्णः इति मन्यते; तेन एव पूर्णत्वम्। तस्य मनः आत्मा, वाक् भार्या, प्राणः पुत्रः, चक्षुः मनुष्यवित्तम्—दृष्ट्या हि हितं विजानाति; श्रोत्रं दैववित्तम्—श्रवणेन हि हितं शृणोति। आत्मैव तस्य कर्म, आत्मना हि करोति। एष यज्ञः पञ्चधा, पशुः पञ्चधा, पुरुषः पञ्चधा, यद् यद् अस्ति तत् सर्वं पञ्चधा। य एवं वेद, स सर्वमेतत् आप्नोति। स बुद्ध्या तपसा च सप्तान्नानि ससर्ज। एकं सर्वेषां साधारणम् अकरोत्, द्वे देवेषु न्यधत्त, त्रिणि स्वयमेवाधत्त, एकं पशुषु न्यधत्त। तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि। कथं एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, यद्यपि नित्यं भुज्यन्ते? यः एषम् अक्षयत्वं वेद, स चिह्नेन सह अन्नं भुङ्क्ते, बलमाश्रित्य देवान् प्राप्नोति—इति श्लोकाः। स बुद्ध्या तपसा च सप्तान्नानि ससर्ज, एकं सर्वेषां साधारणम् अकरोत्। एतद् एव साधारणं यद् अश्यते। यः एतद् उपास्ते, स पापेन न जयते; यतः एष मिश्रितः। द्वे देवेषु न्यधत्त—हविर्दत्तं पुनरुक्तं च। तस्मात् देवेषु हविर्दत्तं पुनरुक्तं च क्रियते। तस्मात् ‘अमावास्यायां पूर्णमास्यां च यज्ञः’ इति वदन्ति। तस्मात् आहुतीनां यजमानः भवेत्। एकं पशुषु न्यधत्त—तद् दुग्धम्। आदौ हि दुग्धेन मनुष्याः पशवश्च जीवन्ति। तस्मात् जातमात्रं शिशुं प्रथमं घृतं लिलिह्यन्ति अथवा स्तन्ये अपिनयन्ति। यदा वत्सः जायते, तदा वदन्ति—‘अद्यापि तृणं न खादति’ इति। तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि; यतः दुग्धे सर्वं प्रतिष्ठितम्। यदा वदन्ति—‘दुग्धेन संवत्सरं हविः दत्वा मृत्युम् अभिजित्य पुनः जीवति’ इति, तद् एवं न मन्येत। यद् यदा हविः ददाति, तदा तदा मृत्युम् अभिजित्य पुनः जीवति; एवं जानन् सर्वेभ्यः देवेभ्यः अन्नं ददाति। कथं एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, यद्यपि नित्यं भुज्यन्ते? पुरुषः एव अक्षयत्वम्; स पुनः पुनः अन्नं सृजति। यः एषम् अक्षयत्वं वेद, पुरुषः एव अक्षयत्वम्। स बुद्ध्या कर्मणा च अन्नं सृजति; यदि न कुर्यात्, तत् क्षीयेत। स चिह्नेन सह अन्नं भुङ्क्ते—मुखम् एव चिह्नम्, तेन भुङ्क्ते। बलमाश्रित्य देवान् प्राप्नोति—इति स्तुतयः। त्रीणि स्वयमेवाधत्त—मनः, वाक्, प्राणः। एतानि स्वयमेवाधत्त। यदा मे मनः अन्यत्र आसीत्, न अपश्यम्; यदा मनः अन्यत्र आसीत्, न अशृणवम्। मनसा एव पश्यति, मनसा एव शृणोति। कामः, संकल्पः, संशयः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति, अधृति, लज्जा, प्रज्ञा, भीः—एते सर्वे मनसि एव। अतः अपि पृष्ठतः स्पृष्टः मनसा एव वेत्ति। यद् यद् शब्दः अस्ति, सः वाचि प्रतिष्ठितः, वाक् तस्मिन् प्रतिष्ठिता। प्राणः पञ्चवृत्तिः—प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान—एतत् सर्वम् एव प्राणमयम्। अयम् आत्मा वाङ्मयः, मनोमयः, प्राणमयः। त्रयो लोका भवन्ति—अयं लोकः वाक्, अन्तरिक्षं मनः, दिवः प्राणः। त्रयो वेदाः—वाक् ऋग्वेदः, मनः यजुर्वेदः, प्राणः सामवेदः। देवाः, पितरः, मनुष्याः—वाक् देवाः, मनः पितरः, प्राणः मनुष्याः। पिता, माता, प्रजा—मनः पिता, वाक् माता, प्राणः प्रजा। यद् यद् विदितम्, यद् अविदितम्, यद् अवेत्तव्यम्—एते सर्वे वाचि एव। यद् विदितम्, तद् वाचः रूपम्; वाक् वेत्ता, वाचा एव तद् भूत्वा रक्षति। यद् अवेत्तव्यम्, तद् मनसः रूपम्; मनः अवेत्तव्यम्, मनसा एव तद् भूत्वा रक्षति। यद् अविदितम्, तद् प्राणस्य रूपम्; प्राण एव अविदितम्, स एव तद् भूत्वा रक्षति। वाचः पृथिवी शरीरम्, तस्याः तेजो रूपम् अग्निः; यावती वाक्, तावती पृथिवी, तावत् अग्निः। मनसः अन्तरिक्षं शरीरम्, तस्य तेजो रूपम् आदित्यः; यावत् मनः, तावद् अन्तरिक्षम्, तावत् आदित्यः। एते द्वौ युग्मम्; ताभ्यां प्राणः उत्पन्नः। सः इन्द्रः, सः अरिवान् नास्ति; द्वितीयः अरिवान् अस्ति। यः एतद् वेद, सः अरिवान् न भवति। प्राणस्य आपः शरीरम्, तस्याः तेजो रूपम् सोमः; यावत् प्राणः, तावत्यः आपः, तावत् सोमः। एते सर्वे समाः, अनन्ताः च। यः एतान् सीमितान् उपास्ते, स सीमितं लोकं जयति; यः अनन्तान् उपास्ते, स अनन्तं लोकं जयति। सः संवत्सरः, प्रजापतिः षोडशकलः। तस्य रात्रयः पञ्चदश कलाः; षोडशी स्थिरा। सः रात्रिभिः पूर्यते, आपोभिः क्षीयते। अमावास्यायां रात्रौ, एष षोडशी कलया सर्वेषु प्राणिषु प्रविश्य प्रातः पुनः जायते। तस्मात् तस्मिन्नेव देवते हेतोः, अमावास्यायां प्राणिनः, यावत् गिरिकपिः अपि, न हिंस्यात्। यः संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलः, सः एव एष पुरुषः, यः एवं वेद। तस्य वित्तं पञ्चदश कलाः; आत्मा षोडशी। सः वित्तेन पूर्यते, आपोभिः क्षीयते। तस्मात् आत्मा न वित्तम्; आत्मा श्रेष्ठः। तस्मात् यः सर्वैः सम्पद्भिः जीवति, यदि आत्मना जीवति, तं श्रेष्ठेन जीवितं इति वदन्ति। त्रयो लोका भवन्ति—मनुष्यलोकः, पितृलोकः, देवलोकः। मनुष्यलोकः पुत्रेण जय्यः, न अन्येन कर्मणा; पितृलोकः कर्मणा; देवलोकः विद्यया। एतेषां लोकेषु, देवलोकः श्रेष्ठः; तस्मात् विद्यां स्तुवन्ति। यदा पुरुषः प्रैति इति मन्यते, सः पुत्रं संबोधयति—"त्वं ब्रह्म, त्वं यज्ञः, त्वं लोकः" इति। पुत्रः प्रत्याह—"अहं ब्रह्म, अहं यज्ञः, अहं लोकः" इति। यद् अवशिष्टम्, तत् सर्वं ब्रह्मैव एकीकृतम्। यावन्तः यज्ञाः, ते सर्वे यज्ञे एकीकृताः। यावन्तः लोकाः, ते सर्वे लोके एकीकृताः। एवं सर्वमिदम् एकीकृतम्—"माम् एतेभ्यः मा विविच्यन्ताम्" इति। तस्मात् उपनिषदं पुत्रं पश्यन्ति, तस्मात् उपदिशन्ति। यः एवं वेद, सः अस्मात् लोकात् प्रैति, सः एतेभिः प्राणैः सह पुत्रे प्रविशति। यदि ऋणम् अपि, पापम् अपि शेषम्, पुत्रः सर्वात् तस्मात् मोचयति; तस्मात् सः पुत्रः इति उच्यते। पुत्रेण अस्मिन् लोके तिष्ठति, तस्मिन्नेव अमृताः प्राणाः प्रविशन्ति। पृथिव्याः च अग्नेः च दिव्या वाक् प्रविशति; सा हि दिव्या वाक्, यद् यद् सः वदति, तत् भवति। अन्तरिक्षस्य च आदित्यस्य च दिव्यं मनः प्रविशति; तत् हि दिव्यं मनः, तेन सः प्रमुदितः न शोचति। आपां च सोमस्य च दिव्यः प्राणः प्रविशति; स हि दिव्यः प्राणः, यः चरति, न चरति, न क्लिश्यति, न नश्यति। यः एवं वेद, सः सर्वभूतात्मा भवति। यथा एष देवता, तथा सः। यथा सर्वाणि भूतानि एष देवतां बिभ्रति, तथा सर्वाणि भूतानि तं विदुषं बिभ्रन्ति। यदि एते प्राणी दुःखं यान्ति, सः न स्पृश्यते; सः शुभं लोकं गच्छति, पापं हि देवता न स्पृशन्ति। व्रतस्य विषयः—प्रजापतिः कर्माणि ससर्ज। सृष्टानि कर्माणि स्पर्धन्त—"अहम् वदिष्यामि" इति वाक्; "अहम् पश्यामि" इति चक्षुः; "अहम् श्रोष्यामि" इति श्रोत्रम्; तथा अन्यानि कर्माणि स्वस्ववृत्त्या। मृत्युः श्रमस्य रूपेण तान् जग्राह; सः तान् अभिभूय बबन्ध। तस्मात् वाक् क्लान्ता भवति, चक्षुः क्लान्तं, श्रोत्रं क्लान्तम्। सः मध्यं प्राणं न जग्राह। ते तं ज्ञातुम् इच्छन्तः, "एष एव श्रेष्ठः—यः चरति, न चरति, न क्लिश्यति, न नश्यति। वयं सर्वे तस्य रूपं भूयाम" इति। ते सर्वे तस्य रूपं अभवन्। तस्मात् ते प्राणाः इति उच्यन्ते। यः एष एव ज्ञायते, तस्य कुलं श्रेष्ठं इति वदन्ति। ये एवं विद्वांसः स्पर्धन्ते, श्रान्त्वा म्रियन्ते। आत्मनः विषयः एषः। देवानां विषयः—"अहम् प्रज्वलिष्यामि" इति अग्निः; "अहम् तापयिष्यामि" इति सूर्यः; "अहम् प्रकाशयिष्यामि" इति सोमः; तथा अन्ये देवाः स्वस्ववृत्त्या। यथा प्राणेषु मध्यः प्राणः श्रेष्ठः, तथा देवेषु वायुः श्रेष्ठः। अन्ये देवाः क्षीयन्ते, वायुः न क्षीयते। सः वायुः अव्ययः देवता। इयं ऋच् पठ्यते—"यतः सूर्यः उदेति, यत्र अस्तं गच्छति"—प्राणात् उदेति, प्राणे अस्तं गच्छति। देवाः तम् ऋतं चक्रुः; सः अद्य, सः श्वः। यद् पूर्वं अकुर्वन्, तत् अद्य अपि कुर्वन्ति। तस्मात् एकमेव व्रतम् उपासीत—"प्राणात् आपः च, मा पापं मा मृत्युः माम् आप्नुयात्" इति। यः एवं उपास्ते, सः अस्य देवतायाः ऐक्यम् सख्यम् च आप्नोति। त्रयः एव—नाम, रूपम्, कर्म। तेषां वाक् नाम्नां मूलम्; सर्वाणि नामानि तस्मात् जायन्ते। एष तेषां साम, समः सर्वनाम्नाम्; एष तेषां ब्रह्म, सर्वाणि नामानि बिभर्ति। रूपाणां मध्ये, चक्षुः तेषां मूलम्; सर्वाणि रूपाणि तस्मात् जायन्ते। एष तेषां साम, समः सर्वरूपाणाम्; एष तेषां ब्रह्म, सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति। एवं, ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं प्रवदामि—यः एवं वेद, सः सर्वं प्राप्नोति, सः सर्वस्य आत्मा भवति, सः अक्षयः, सः अनन्तः।