एकदा, सर्वं जगत् आत्मन्येव एकीकृतं भवति इति विद्वांसः उपदिशन्ति। आत्मा एव सर्वस्य आधारः, आत्मनैव हि सर्वं ज्ञायते। यथा पदचिह्नानुसरणेन मार्गः लभ्यते, एवं आत्मविद् कीर्तिं छन्दश्च प्राप्नोति। आत्मैव पुत्रात् प्रियतरः, वित्तात् प्रियतरः, सर्वात् अन्यस्मात् अधिकः अन्तरतमः च। यदि कश्चन अन्यत् किमपि प्रियं मन्यते, तस्य तद् नश्यति; तस्मात् आत्मानमेव प्रियं मन्येत। यः आत्मानमेव प्रियं मन्यते, तस्य प्रियं न नश्यति। मन्यन्ते—‘ब्रह्मविद्यया सर्वं भवति’ इति। किं तद् ब्रह्म, यतः सर्वं जाता इति? सदा, आदौ ब्रह्मैवेदं सर्वं आसीत्, एकमेव। तदात्मानं एव अवेत्—‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति। तस्मात् सर्वं जातम्। यः देवेषु एतद् अवेत्, स एव तद् अभवत्; तथा ऋषिषु, तथा मनुष्येषु। एतद् दृष्ट्वा वामदेवः ऋषिः उवाच—‘मनुः अभवं, सूर्यः अभवं’ इति। यः एतद् एव वेद—‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति, स सर्वं भवति। न तं देवाः न पितरः अधितिष्ठन्ति, स ह्यात्मा भवति। यः अन्यं देवतां उपास्ते—‘स एकः, अहं अन्यः’ इति मन्यते—स न वेद; स गोभ्यः इव देवेषु भवति। यथा बहवः गोः मनुष्यस्य उपजीवनाय भवन्ति, तथा प्रत्येकः जनः देवतानां सेवकः भवति। यदा एकः पशुः गृह्यते, तदा दुःखम्; किमुत बहूनां गृहीते। तस्मात् यद् देवतानां अप्रियम्, तद् मानवः जानाति। स एव, एकः सन्, आत्मानं विवृणोति। स उत्तमं रूपं क्षत्रं सृजति—इन्द्रः, वरुणः, सोमः, रुद्रः, पर्जन्यः, यमः, मृत्यु, ईशानः—एते दिव्याः क्षत्राणि। तस्मात् क्षत्रात् परं नास्ति। ब्राह्मणः राजसूये क्षत्रियं अधस्तात् उपास्ते; क्षत्रमेव तस्य कीर्तिं ददाति। क्षत्रस्य योनिः ब्रह्म। राजा अपि परमं प्राप्त्वा अन्ते ब्रह्मणि एव आश्रयति। यः तं हिंसति, स स्वयोनिं प्राप्नोति, पापिष्ठः भवति, यथा श्रेष्ठात् अपगच्छन्। स आत्मानं विवृणुते। स तानि देवगणानि सृजति—वसवः, रुद्राः, आदित्याः, विश्वे देवाः, मरुतः। पुनः, स आत्मनं विवृणुते। स शूद्रवर्णं पूषाणं सृजति; स हि पूषा सर्वं इदं पोषयति। पुनः, स आत्मनं विवृणुते। स उत्तमं रूपं धर्मं सृजति। धर्म एव क्षत्रस्य क्षत्रम्। तस्मात् धर्मात् परं नास्ति। दुर्बलः बलेन धर्मेण अधितिष्ठति, इव राज्ञः समीपे। धर्म एव सत्यम्; यः सत्यम् वदति, स धर्मम् वदति; यः धर्मम् वदति, स सत्यम् वदति। उभयं तदेव। एषः ब्रह्म, क्षत्रं, वैश्यः, शूद्रः। देवेषु ब्रह्म अग्निः अभवत्; मनुष्येषु ब्राह्मणः; क्षत्रेण क्षत्रियः; वैश्येन वैश्यः; शूद्रेण शूद्रः। तस्मात् देवेषु अग्निना लोकम् इच्छन्ति; मनुष्येषु ब्राह्मणेन। एतेन द्वाभ्यां रूपाभ्यां ब्रह्म अभवत्। यः एतस्मात् लोकात् आत्मनं न ज्ञात्वा प्रयाति, तम् अज्ञातम् नाश्नुते; यथा अननुकीर्तितः वेदः, अथवा अन्यानि अकृतानि कर्माणि। सुकृतानि अपि, अन्ते क्षीयन्ते। आत्मानमेव आत्मनः लोकम् उपासीत। यः आत्मानमेव आत्मनः लोकम् उपासते, तस्य कर्माणि न क्षीयन्ते। आत्मनः यत् इच्छति, तत् सृजति। अयं च आत्मा सर्वभूतानां लोकः। यः यज्ञं करोति, स देवलोकं प्राप्नोति; यः स्वाध्यायं करोति, स ऋषिलोकं; यः पुत्रान् इच्छति, पितृयज्ञं करोति, स पितृलोकं; यः मनुष्यसेवां करोति, स मनुष्यलोकं; यः तृणोदकं पशुभ्यः ददाति, स पशुलोकं; यः गृहे स्थितान् श्वान्, पक्षिणः, कीटान् पोषयति, स तेषां लोकम्। यथा सर्वेषां लोकानां हितं इच्छति, तथा सर्वाणि भूतानि तस्य हितं इच्छन्ति, यः एवं वेद। एषः विज्ञातः, अनुशिष्टः। आदौ, आत्मैवेदं सर्वमासीदेकमेव। स इच्छाम्—‘मे पत्नी स्यात्, पुत्राः स्युः, वित्तं स्यात्, कर्माणि कुर्याम्’ इति। इच्छायाः परिमाणम् एतावत्; अधिकम् इच्छया न लभ्यते। अतः, एकाकी सन् अपि एतद् इच्छति—‘मे पत्नी स्यात्, पुत्राः स्युः, वित्तम्, कर्म’ इति। यावत् एतानि न प्राप्नोति, तावत् आत्मानं अपूर्णम् मन्यते। तस्य पूर्णता एषा। तस्य मनः आत्मा; वाक् पत्नी; प्राणः अपत्यं; चक्षुः मानवम् वित्तम्—चक्षुषा हि हितम् पश्यति; श्रोत्रं दिव्यम् वित्तम्—श्रोत्रेण हि हितम् शृणोति। आत्मा एव तस्य कर्म, आत्मनैव हि करोति। यज्ञः पञ्चधा, पशुः पञ्चधा, पुरुषः पञ्चधा, सर्वम् इदं पञ्चधा। यः एवं वेद, स सर्वम् एतत् प्राप्नोति। सः प्रज्ञानतपसा सप्तान्नानि असृजत्—एकं सर्वेषां सामान्यं, द्वे देवेषु, त्रिणि आत्मनः, एकं पशुषु। तत्र सर्वम् प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणति, यच्च अप्राणति। किमर्थम् एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, सततम् उपभुज्यमानानि अपि? यः एषां अक्षयत्वं वेद, स चिह्नेन अन्नं भुङ्क्ते, देवाँश्च प्राप्नोति, बलम् आश्रित्य जीवति—इति छन्दांसि वदन्ति। सः सप्तान्नानि असृजत्, एकं सर्वेषां सामान्यं। तद् एव सामान्यं, यद् अश्यते। यः तद् उपास्ते, स पापेन न जयते; यतः तद् मिश्रितम्। द्वे देवेषु न्यधात्—हुतम्, प्रहुतम्। तस्मात् देवेषु हुतं च प्रहुतं च भवति। अतः अमावास्यापूर्णमासौ। तस्मात् हविषा यजेत। एकं पशुषु न्यधात्—तत् दुग्धम्। आदौ हि मानवाः पशवश्च दुग्धेन जीवन्ति। अतः जातमात्रं बालकं घृतं लेपयन्ति वा पाययन्ति। वत्सस्य जन्मनि अपि—‘न गवां तृणं खादति’ इति वदन्ति। दुग्धे हि सर्वम् प्रतिष्ठितम्। दुग्धस्य होमेन मृत्युं जयति इति यद् वदन्ति, न तद् एवम् अवगन्तव्यम्। यः यः दिने जुहोति, तेन तेन दिने मृत्युं जयति; एवं विद्वान् सर्वेभ्यः देवेभ्यः अन्नं ददाति। किमर्थम् अन्नानि न क्षीयन्ते, सततम् उपभुज्यमानानि अपि? पुरुषः अक्षयः, स हि पुनः पुनः अन्नं सृजति। यः एषां अक्षयत्वं वेद, स पुरुषः अक्षयः। स प्रज्ञया कर्मणा च अन्नं सृजति; यदि न कुर्यात्, तत् क्षीयेत। स चिह्नेन अन्नं भुङ्क्ते—मुखं चिह्नम्, तेन भुङ्क्ते। स देवाँश्च प्राप्नोति, बलम् आश्रित्य जीवति—इति स्तुतयः वदन्ति। त्रीणि आत्मनः—मनः, वाक्, प्राणः। एतानि आत्मनः न्यधात्। यदा मनः अन्यत्र, तदा न पश्यामि; यदा मनः अन्यत्र, तदा न शृणोमि। मनसा हि पश्यति, मनसा हि शृणोति। कामः, संकल्पः, संशयः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति, अधृति, ह्रीः, प्रज्ञा, भीः—एते सर्वे मनसि एव। अतः, पृष्ठतः स्पृष्टः अपि मनसा जानाति। यद् यत् शब्दः अस्ति, स वाचि प्रतिष्ठितः, वाक् तस्मिन् प्रतिष्ठिता। प्राणः—अपानः, व्यानः, उदानः, समानः—एतेषु सर्वम्। अयं आत्मा वाङ्मयः, मनोमयः, प्राणमयः। त्रयः लोकाः—अयं लोकः वाक्, अन्तरिक्षं मनः, दिवं प्राणः। त्रयो वेदाः—वाक् ऋग्वेदः, मनः यजुर्वेदः, प्राणः सामवेदः। देवाः, पितरः, मनुष्याः—वाक् देवाः, मनः पितरः, प्राणः मनुष्याः। पिता, माता, अपत्यं—मनः पिता, वाक् माता, प्राणः अपत्यं। यद् ज्ञातम्, यद् ज्ञेयम्, यद् अज्ञातम्—सर्वं वाचि एव। यद् ज्ञातम्, तद् वाचः रूपम्; वाक् ज्ञाता, तेन तद् रक्षति। यद् ज्ञेयम्, तद् मनसः रूपम्; मनः ज्ञेयम्, तेन रक्षति। यद् अज्ञातम्, तद् प्राणस्य रूपम्; प्राण एव अज्ञातम्, तेन रक्षति। वाचः शरीरं पृथिवी, तेजो रूपं अग्निः; यावत् वाक्, तावत् पृथिवी, तावत् अग्निः। मनसः शरीरम् आकाशः, तेजो रूपम् आदित्यः; यावत् मनः, तावत् आकाशः, तावत् सूर्यः। एते द्वौ युग्मम्; ताभ्यां प्राणः जातः। स इन्द्रः, स प्रतिद्वन्द्वः रहितः; द्वितीयः प्रतिद्वन्द्ववान्। यः एवं वेद, तस्य प्रतिद्वन्द्वी नास्ति। प्राणस्य शरीरं आपः, तेजो रूपं चन्द्रमाः; यावत् प्राणः, तावत् आपः, तावत् चन्द्रमाः। एते सर्वे समाना, अनन्ताः। यः एतान् सीमितान् उपास्ते, स सीमितं लोकं जयति; यः अनन्तान् उपास्ते, स अनन्तं लोकं जयति। स वर्षः, प्रजापतिः, षोडशकलः। तस्य रात्रयः पञ्चदश कला; षोडशी स्थिता। रात्रिभिः पूर्यते, आपः ह्रियते। अमावास्यायां रात्रौ, षोडशीया सर्वेषु प्राणिषु प्रविशति, प्रातः पुनः जायते। अतः, तस्य देवतायै, तस्यां रात्रौ प्राणिनः अपि श्वापदस्य न हन्युः। स एषः वर्षः, प्रजापतिः, षोडशकलः, स एव एषः पुरुषः यः एवं वेद। तस्य वित्तं पञ्चदश कला; आत्मा षोडशी। वित्तेन पूर्यते, आपः ह्रियते। आत्मा वित्तात् परः; स आत्मना जीवन् श्रेयांसम् जीवति। त्रयः लोकाः—मानुष्यः, पितृ, देवः। मानुष्यः लोकः पुत्रेण जय्यः, कर्मणा न; पितृलोकः कर्मणा; देवलोकः विद्यया। तेषां लोकेषु देवलोकः श्रेष्ठः; तस्मात् विद्यां स्तुवन्ति। परम्परायाम्, यदा पुरुषः प्रस्थितिम् मन्यते, स पुत्रं ब्रूते—‘त्वं ब्रह्मा, त्वं यज्ञः, त्वं लोकः’ इति। पुत्रः प्रत्याह—‘अहं ब्रह्मा, अहं यज्ञः, अहं लोकः’ इति। यद् अवशिष्टम्, तद् सर्वं ब्रह्मैव; यद् यज्ञः, स यज्ञः; यद् लोकः, स लोकः। सर्वम् एकीकृतम्—‘माम् एतेभ्यः न पृथक्करोमि’ इति। तस्मात् उपनियतपुत्रः दृष्टव्यः; तस्मात् उपनयन्ति। यः एवं वेद, स प्रस्थितः एतेभिः प्राणैः सह पुत्रे प्रविशति। शेषं ऋणं पापं वा पुत्रः विमोचयति; तस्मात् सः ‘पुत्रः’ इति उच्यते। पुत्रेण अस्मिन्लोके प्रतिष्ठति, तस्मिन एव अमृताः प्राणा प्रविशन्ति। एवं, आत्मैव सर्वस्य मूलम्, आत्मविद्या सर्वं प्राप्नोति, आत्मन्येव सर्वं एकीकृतम् इति।