शृणुत, धर्ममूलकं चरित्रम्, यथोक्तं ब्राह्मणग्रन्थे। दश धान्यानि सन्ति—शालिः, यवः, तिलाः, मुद्गाः, अनुप्रियङ्गुः, गोधूमाः, मासाः, खल्वः, खलाकुलम् इति। एतेषां प्रत्येकस्य अर्धभागं पिष्य, तानि दध्ना, मधुना, घृतैश्च सिक्त्वा, तत्राज्यं जुहुयात्। एषां भूतानां भूमेः सारः ओषधयः, ओषधीनां पुष्पम्, पुष्पानां फलम्, फलानां पुरुषः, पुरुषस्य रेतः इति परं सारतम्। प्रजापतिः चिन्तयामास—“अत्र किञ्चित् प्रतिष्ठां स्थापयिष्यामि।” स कामेन तां सृष्ट्वा, ताम् उपास्ते। तस्मात् स्त्रीः समृद्धिः स्यात्, तां पूजयेत्। प्रजापतिः स्वस्य पूर्वदिशि शिलां संवर्ध्य तया तां ससर्ज। तस्याः वेदी ऊरू, केशाः कुशाः, त्वक् च आवरणशिलायौ, योनिः मध्ये अग्निः प्रज्वलति। यः एवं विद्वान् स्त्रियाः सह वाजपेययागवद् संयोगं कुर्यात्, स तादृशं लोकं प्राप्नोति। अज्ञानः तु स्त्री गुणं हरति। एवं विद्वांसः—उद्दालक आरुणिः, नख मौद्गल्यः, कुमार हरितः—एवं प्रोचुः। बहवः ब्राह्मणाः, आत्मसंयमहीनाः, पुण्यहीनाश्च, अज्ञानात् संगच्छन्ति। बहूनां जनानां रेतः स्वप्ने जाग्रति वा स्रवति। यदा रेतः पतति, तदा अनेन मन्त्रेण स्पृशेत्—“यद् अद्य मे पृथिव्याम्, ओषधिषु वा, आप्सु वा पतितं रेतः, तत् पुनराहरामि। बलं मेऽस्तु, वीर्यं मेऽस्तु, श्रियं मेऽस्तु, गृह्याग्नयः स्वस्थानानि प्राप्नुयुः।” अनामिकया अङ्गुष्ठेन वा स्तनयोः मध्ये भ्रूमध्ये वा स्पृशेत्। यदि आपः आत्मानं पश्येत्, तदा जपेत्—“तेजो बलं यशः श्रियं पुण्यं मेऽस्तु।” रजोनिवृत्तवस्त्रं स्त्रीणां श्रीः; तस्मात् तां वस्त्रधारिणीं समुपेत्य, श्रद्धया सम्बोधयेत्। यदि सा तद् दद्यात्, इच्छेत् च, तदा तस्याः कामं पूरयेत्। यदि सा स्वयम् एव दद्यात्, इच्छेत् च, तदा दण्डेन वा हस्तेन वा स्पृशेत्, ततः संयोगं कुर्यात्—“तेजसा यशसा च तव यशः गृह्णामि”—इत्युक्त्वा सः यशः हीनः भवति। यदि तद् दद्यात्, सः वदेत्—“तेजसा यशसा च तव यशः गृह्णामि”—तदा उभौ यशस्विनौ भवतः। यदि निग्रहं कर्तुमिच्छेत्, तदा वदेत्—“त्वां कामये।” मनोवृत्तिं तस्याम् स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, योनिं स्पृशन्, जपेत्—“अङ्गाद् अङ्गं जातासि, हृदयान्निष्पन्ना; अङ्गानां सारः असि, मम प्रियं कुरु।” यदि न गर्भं सृजितुमिच्छेत्, तदा मनोवृत्तिं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, प्राणान् आदानप्रदानं कृत्वा, लिङ्गेन रेतः पुनराहरेत्—“तेन बीजेन बीजं गृह्णामि”—इति। तदा सैव न गर्भिणी भवति। यदि गर्भं सृजितुमिच्छेत्, तदा मनोवृत्तिं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, प्राणान् आदानप्रदानं कृत्वा, लिङ्गेन रेतः सृजेत्—“तेन बीजेन बीजं सृजामि”—इति। तदा सा गर्भिणी भवति। यदि भार्यायाः अन्येन सह संगमः जातः, पतिः च मन्यते, तदा अपचित्ते पात्रे अग्निं स्थापयेत्, प्रतिकूलकुशान् स्थापयित्वा, तत्र तैलान् शरदर्भान् प्रतिकूलं जुहुयात्—“एष्यां जातदोषं तेजसि हरामि, अपुत्रतां हरामि, अप्रजां हरामि, अवीर्यतां हरामि”—इति। प्रतिवचनं “हरामि” उक्त्वा, तस्याः दोषं, अपुत्रतां, अवीर्यतां हरति। एवं विद्वान् यदि शप्तः, तस्य शक्तिं पुण्यं च हरति। अतः ब्राह्मणपत्नीं न गर्हयेत्, यो हि एवं वेद, सः शक्तिमान् स्यात्। एवमेव, यदि भार्यायाः अन्येन सह संगमः जातः, पतिः च मन्यते, तदा अपचित्ते पात्रे अग्निं स्थापयेत्, प्रतिकूलकुशान् स्थापयित्वा, तत्र तैलान् शरदर्भान् प्रतिकूलं जुहुयात्—“एष्यां जातदोषं तेजसि हरामि, अवीर्यतां हरामि, अपुत्रतां हरामि, अपुत्रतां हरामि, अपुण्यतां हरामि”—इति। एवं विद्वान् यदि शप्तः, तस्य शक्तिं पुण्यं च हरति। अतः ब्राह्मणपत्नीं न गर्हयेत्, यो हि एवं वेद, सः शक्तिमान् स्यात्। यदि मासिकधर्मे भार्यां पश्येत्, त्रीन् दिनान् कुसग्रहेण सघृतं पिबेत्, मलिनवस्त्रधारी स्यात्, न शूद्रः न शूद्रस्त्री तां स्पृशेत्। त्रीन् रात्रीः अतीत्य, स्नात्वा, तण्डुलान् पिण्डयेत्। यदि शुक्लपुत्रं कामयेत्, वेदम् उच्चार्य—“आयुष्मान् भवतु”—इति, क्षीरघृतपाकं चावलं पाचयित्वा, उभौ सह भुञ्जीयाताम्। इच्छानुसारं सुतं प्राप्नुयाताम्। यदि कपिलं पुत्रं कामयेत्, द्वौ वेदौ पठेत्—“आयुष्मान् भवतु”—इति, दधिघृतपाकं चावलं पाचयित्वा, उभौ सह भुञ्जीयाताम्। इच्छानुसारं सुतं प्राप्नुयाताम्। यदि कृष्णाक्षं वा रक्ताक्षं पुत्रं कामयेत्, त्रीन् वेदान् पठेत्—“आयुष्मान् भवतु”—इति, आपघृतपाकं चावलं पाचयित्वा, उभौ सह भुञ्जीयाताम्। इच्छानुसारं सुतं प्राप्नुयाताम्। यदि विद्यां पुत्रीं कामयेत्—“आयुष्मती भवतु”—इति, तिलघृतपाकं चावलं पाचयित्वा, उभौ सह भुञ्जीयाताम्। इच्छानुसारं सुतं प्राप्नुयाताम्। यदि सभायां विजयी, श्रुतवान् पुत्रं कामयेत्, सर्वान् वेदान् पठेत्—“आयुष्मान् भवतु”—इति, मांसघृतपाकं चावलं पाचयित्वा, उभौ सह भुञ्जीयाताम्, वृषभमांसस्य उपयोगः स्यात्। प्रभाते, सर्पिषा पक्त्वा, अग्नये, अनुमत्यै, सवित्रे च—“सत्यगर्भाय स्वाहा”—इति जुहुयात्। ततो भागं गृह्णाति, शेषं भार्यायै ददाति। हस्तौ प्रक्षाल्य, कुम्भं जलपूर्णं कृत्वा, तया त्रिः सिंचति—“उत्तिष्ठ स्वग्ने, अन्यं क्षेत्रं पश्य; पतिसहिता पुत्रान् जनय” इति। ततः तां समुपगच्छेत्—“अहं प्राणः, त्वं शरीरे; त्वं प्राणः, अहं शरीरे; अहं साम, त्वं ऋक्; अहं द्यौः, त्वं पृथिवी। आगच्छ, संयुजाव, गर्भं दधाव।” इति। तस्याः ऊरू विवृत्य, वदेत्—“द्यावापृथिव्यौ उद्घाटयामि।” मनोवृत्तिं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, त्रिः सस्नेहं स्पृशेत्—“विष्णुः गर्भं दधातु, त्वष्टा रूपाणि तन्, प्रजापतिः सिञ्चतु, धाता गर्भं स्थापयतु। शिनिवालि, गर्भं स्थापय; पृथुष्टुका, गर्भं स्थापय; अश्विनौ, गर्भं स्थापयतः।” अश्विनोर् यौ सुवर्णयौ अरन्यौ, ताभ्यां गर्भं सिञ्चामः दशमे मासि। यथा पृथिवी अग्निना गर्भिणी, द्यौः इन्द्रेण, वायुः दिशः, एवं तव गर्भं दधामि। ताम् आपः सिंचन्, यथा वातः पद्मिनीं सञ्चालयति, तथा गर्भः सर्वतः सञ्चलतु, योनौ स्थितः स्यात्। इन्द्राय एषा रक्षिता, इन्द्रः तं गर्भं पालयतु। जातकाले, अग्निं स्थापयित्वा, शिशुं गोदारे स्थापयित्वा, दधिसर्पिषा मिश्रितं हविः जुहुयात्—“शतसहस्रं वर्धेय, न प्रजाभ्यः पृथक् स्याम्, स्वाहा। प्राणान् मयि, मनः त्वयि, स्वाहा।” “यद् अत्रातिक्रान्तं, यद् अत्रावाप्तं, तदग्निः शंसद् हविरस्तु स्वाहा।” दक्षिणकर्णं दक्षिणकर्णे स्थाप्य, “वाक् वाक् वाक्” इति त्रिः वदेत्। तस्मै नाम दद्यात्—“त्वं वेदः”—इति, एष गूढनाम स्यात्। दधिमधुघृतं स्वर्णेन मिश्रयित्वा, तस्मै खादयेत्—“त्वयि पृथिवीं स्थापयामि, अन्तरिक्षं, द्यां, सर्वान् लोकान् स्थापयामि।” पुनः दक्षिणकर्णं दक्षिणकर्णे स्थाप्य, “वाक् वाक् वाक्” इति त्रिः वदेत्। दधिमधुघृतं स्वर्णेन मिश्रयित्वा, तस्मै खादयेत्—“त्वयि पृथिवीं स्थापयामि, अन्तरिक्षं, द्यां, सर्वान् लोकान् स्थापयामि।” तस्मै नाम दद्यात्—“त्वं वेदः”—इति, एष गूढनाम स्यात्। स्पृशन् वदेत्—“अश्मा भव, परशुः भव, अम्लानं सुवर्णं भव; आत्मा असि, पुत्रनाम्ना युक्तः। शरदं जीव शतम्।” मातरं सम्बोधयेत्—“मैत्रावरुणि, वीरं वीरात् जन्मसि। वीरवती भव, वीरं अस्मान् कृतवती।” इति। शिशुं मातरं दत्त्वा, स्तनं दद्यात्—“एष ते स्तनः, पयसा पूर्णः, घृतसमृद्धः, पुष्टः, सम्यग् अर्पितः, येन त्वं सर्वं धनं पुष्णासि, सरस्वत्यै अर्पयामि।” इति। एवं तस्य वदन्ति—“महान् पिता जातः, महान् पितामहः जातः, सः उच्चं श्रियम्, यशः, ब्रह्मवर्चसं च प्राप्नोति, यस्य एवं पुत्रः ब्राह्मणस्य जायते।” अस्माकम् अपि, भारद्वाजपुत्रात्, सः वात्सी माण्डवीपुत्रात्, सः पाराशरीपुत्रात्, सः गार्ग्यपुत्रात्, सः पाराशरी कौण्डिन्यपुत्रात्, सः गार्ग्यपुत्रात्, सः गार्ग्यपुत्रात्, सः बाडेयिपुत्रात्, सः मौषिकीपुत्रात्, सः हारिकर्णीपुत्रात्, सः भारद्वाजपुत्रात्, सः पैङ्गीपुत्रात्, सः काश्यपी बालाक्यामाठरीपुत्रात्, सः कौत्सिपुत्रात्, सः भौधिपुत्रात्, सः हालङ्कायनीपुत्रात्, सः वार्षमणीपुत्रात्, सः गौतमीपुत्रात्, सः आत्रेयीपुत्रात्, सः गौतमीपुत्रात्, सः वात्सीपुत्रात्, सः भारद्वाजपुत्रात्, सः पाराशरीपुत्रात्, सः वार्कारुणीपुत्रात्, सः अर्तभागीपुत्रात्, सः हौङ्गीपुत्रात्, सः चौङ्गीपुत्रात्, सः शाङ्कृतिपुत्रात्, सः आलम्बीपुत्रात्, सः आलम्बायनीपुत्रात्, सः जायन्तीपुत्रात्, सः माण्डूकायनीपुत्रात्, सः माण्डूकीपुत्रात्, सः हाण्डिलीपुत्रात्, सः राथीतरीपुत्रात्, सः क्रौञ्चिकीपुत्रौ, सः वैदभृति, सः भालुकीपुत्रात्, सः प्राचीनयोगिपुत्रात्, सः शाञ्जीवीपुत्रात्, सः कार्शकेयीपुत्रात्, सः प्राश्नीपुत्रात्, सः असुरिवासिन्, सः असुरायणात्, सः असुरेः, सः याज्ञवल्क्यात्, सः उद्दालकात्, सः अरुणात्, सः ओपवेशेः, सः कुश्रेः, सः वाजश्रवसः, सः जीह्वावान् बाध्योगात्, सः असितवार्षगणात्, सः हरितकाश्यपात्, सः हिल्पकाश्यपात्, सः काश्यप नैध्रुवेः, सः वाचाम्भिण्यः, सः आदित्यः; आदित्याद् एते शुक्लयजूंषि वाजसनेय याज्ञवल्क्यः प्राह। एवम्, पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्, सः गौतमीपुत्रात्, सः भारद्वाजपुत्रात्, सः पाराशरीपुत्रात्, सः औपस्वस्तीपुत्रात्, सः पाराशरीपुत्रात्, सः कात्यायनीपुत्रात्, सः कौशिकीपुत्रात्, सः आलम्बीपुत्रात्, सः वैयाघ्रपदीपुत्रात्, सः काण्वीपुत्रात्, सः कापीपुत्रात्।