सर्वे ते ब्राह्मणस्य मन्त्राः, विधयः, चेष्टाः च एकस्मिन्नेव प्रवाहे कथायाः रूपेण सम्यग् उपनिबद्धाः। एकदा, ब्राह्मणः परमात्मनः तेजः स्मरन्, एवं चिन्तयति—“देवस्य तेजः उपासेम। मधुमय्यः स्युः रात्रयः प्रातरश्च, मधुमयी भूमेः रजः, मधुमयं दिवम्, स एव पितरः।” सः ‘भुवः स्वाहा’ इति उच्चारयति। ततः प्रार्थयते—“बुद्धिः नः प्रेरयेत्। मधुमयो वनः अस्माकं स्यात्, मधुमायः सूर्यः, मधुमय्यः गावः अस्माकम्।” ‘स्वः स्वाहा’ इत्युक्त्वा, सः सम्पूर्णां सावित्रीं, सर्वाणि मधुमतानि मन्त्रपदानि, सर्वाणि वाक्यानि जपन्, अन्ते वदति—“सर्वं तदहम् भूयासम्।” ‘भूर्भुवः स्वः स्वाहा’ इत्युक्त्वा, आपः पित्वा, हस्तौ प्रक्षाल्य, वह्निं पृष्ठतः समुपविशति। प्रातःकाले, सः सूर्यं समीपं गच्छन्, उच्चारयति—“त्वं दिशां एकपद्मः, अहम् अपि मनुष्येषु एकपद्मः भूयासम्।” एवं सम्प्राप्य, वह्निं पृष्ठतः उपविश्य, मन्त्रं जपति। एवं हि उड्डालकः अरुणिः, याज्ञवल्क्यस्य वाजसनेयिनः शिष्यः, अवदत्—“यदि शुष्केषु काष्ठेषु आपः सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।” सः एवमुक्त्वा, स्वस्य शिष्यं मधुकं पैङ्गिं प्रति याज्ञवल्क्यः वाजसनेय्यः अवदत्—“एवं शुष्केषु काष्ठेषु एतेन सिञ्चन्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।” पुनः, चूडं भगवित्तं प्रति मधुकः पैङ्ग्यः एवमुक्त्वा, तमेव मन्त्रं न्यगदत्। ततः, जनकं आयस्थूनिं प्रति चूदान् भगवित्तः उक्त्वा, एतदेव मन्त्रं न्यगदत्। ततः, सत्यकामं जाबालिं प्रति जनकः आयस्थूनिः उक्त्वा, तमेव मन्त्रं न्यगदत्। अन्ते, शिष्यान् प्रति सत्यकामः जाबालिः उक्त्वा, एवमाह—“एतेन यः शुष्केषु काष्ठेषु आपः सिञ्चति, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।” अयं रहस्यम्, अशिष्याय वा, अपुत्राय वा, न शिक्षयेत्। उदुम्बरद्रव्याणि चत्वारि—उदुम्बरस्त्रुः, उदुम्बराहवनीयः, उदुम्बरसमिधः, द्वे उदुम्बरारण्ये च। दश धान्यानि—शालिः, यवः, तिलः, मुद्गः, अनुप्रियङ्गुः, गोधूमः, मासः, खल्वः, खलकुलः च। अर्धं अर्धं पीड्य, दध्ना मधुना घृतेन च मिश्रयित्वा, घृतं जुहोति। एषु भूतेषु, भूमेः सारः औषधयः, औषधीनां पुष्पाणि, पुष्पानां फलानि, फलानां पुरुषः, पुरुषस्य रेतः। प्रजापतिः विचारयामास—“इह प्रतिष्ठां स्थापयामि।” सः ताम् इच्छया ससर्ज, तां सृष्ट्वा, ताम् उपास्त। अतः स्त्रीः सम्पदिति, ताम् उपास्य, स्वतः प्राचीं शिलां उत्थाप्य, तया एव तां ससर्ज। तस्याः वेदी जघनं, केशाः कुशाः, त्वक् आवरणशिलायौ, मध्ये अग्निः प्रदीप्यते, यः योनिस्थानम्। यः एवं जानन् स्त्रियाः सह वाजपेयव्रतवत् संयोगं करोति, सः तावत् एव लोकं प्राप्नोति। अजानन् यः करोति, स्त्री तस्य पुण्यं गृह्णाति। एवं हि उड्डालकः अरुणिः, नखः मौद्गल्यः, कुमारः हरितः च, एतद्विज्ञाय एवं वदन्ति—“बहवः ब्राह्मणाः, अल्पसंयमाः, अल्पपुण्याः, अजानन्तः एवं, संसारात् प्रयान्ति।” बहुषु, स्वपन्नः वा जाग्रन् वा, रेतः स्रवति। तद् स्पृष्ट्वा जपेत्—“यत् मम रेतः अद्य भूमौ पतितम्, यत् औषधिषु वा आप्सु वा प्रविष्टम्, तत् रेतः पुनराहरामि। बलं वीर्यं श्रीः च मम प्रतिनिवर्तन्ताम्; गृह्यग्नयः स्वस्थानानि प्रतिपद्यन्ताम्।” अनामिकया अङ्गुष्ठेन च गृहित्वा, स्तनयोः मध्ये वा भ्रूयोर् मध्ये वा स्पृशेत्। यदि आपः आत्मानं पश्येत्, जपेत्—“तेजो बलं कीर्तिः श्रीः पुण्यं मयि सन्तु।” रजःशाटिका स्त्रीणां श्रीः एव। अतः, रजस्वलां स्त्रियं समीपं गच्छन्, सः सस्नेहम् उपवदेत्। यदि सा तां ददाति, इच्छति च, तदा तस्याः कामं पूरयेत्; यदि सा स्वयमेव ददाति, इच्छति च, दण्डेन हस्तेन वा स्पृष्ट्वा, तया सह सायुज्यं कुर्यात्; “तेजसा कीर्त्या च तव कीर्तिं गृह्णामि” इति, सः कीर्तिहीनः भवति। यदि सा ददाति, सः वदति—“तेजसा कीर्त्या च तव कीर्तिं गृह्णामि” इति, तदा उभौ कीर्तिमन्तौ भवतः। यदि सः निग्रहीतुं इच्छेत्, वदेत्—“त्वां इच्छामि।” तस्याः चित्ते संकल्पं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, योनिं स्पृशन्, जपेत्—“अङ्गादङ्गात् त्वं जातासि, हृदयात् उत्पद्यसे; अङ्गानां सारः असि, पीडितमिव, अभ्यक्तमिव मां मोदया।” यदि सः इच्छेत्, “मा गर्भिणी भूयात्,” तदा तस्याः चित्ते संकल्पं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, प्राणान् आपानं च निष्क्रामयित्वा, लिङ्गेन रेतः पुनराहारयन्, वदेत्—“तेन बीजेन बीजं गृह्णामि।” सा तदा न गर्भिणी भवति। यदि सः इच्छेत्, “गर्भिणी भूयात्,” तदा तस्याः चित्ते संकल्पं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, निष्क्रामयित्वा, लिङ्गेन रेतः दत्वा, वदेत्—“तेन बीजेन बीजं स्थापयामि।” सा तदा गर्भिणी भवति। यदि भार्या अन्येन सह संगतम्, पतिः तद् मन्यते, सः अपक्वे पात्रे अग्निं स्थापयेत्, विरुद्धकुशान् स्थापयित्वा, तत्र तैलप्लुतान् शरदण्डान् विरुद्धं जुहोति, वदन्—“यत् तस्या अशुभं, तज्जुष्टं, अपत्यरहितं, वीर्यरहितं, तत् अग्नौ आप्नोमि।” प्रतियज्ञं वदन्, सः तस्याः अशुभं, अपत्यरहितं, वीर्यरहितं गृह्णाति। एवं ज्ञात्वा, यः ब्राह्मणपत्नीं गर्हयेत्, सः शक्तिहीनः पुण्यहीनः इह लोकात् नश्यति; तस्मात् एवं विज्ञाय न ब्राह्मणपत्नीं गर्हयेत्, यः हि एषः विज्ञाता, सः एव शक्तिमान्। एवमपि, यदि भार्या अन्येन सह संगतम्, सः पतिः मन्यते, सः अपक्वे पात्रे अग्निं स्थापयेत्, विरुद्धकुशान् स्थापयित्वा, तत्र तैलप्लुतान् शरदण्डान् विरुद्धं जुहोति, वदन्—“यत् तस्या अशुभं, वीर्यरहितं, अपत्यरहितं, अपत्यरहितं, पुण्यरहितं, तत् अग्नौ आप्नोमि।” एवं ज्ञात्वा, यः ब्राह्मणपत्नीं गर्हयेत्, सः शक्तिहीनः पुण्यहीनः इह लोकात् नश्यति; तस्मात् एवं विज्ञाय न ब्राह्मणपत्नीं गर्हयेत्, यः हि एषः विज्ञाता, सः एव शक्तिमान्। यदि रजस्वलां भार्यां पतिः पश्यति, त्रिदिनानि कुसगर्भितं घृतं पिबेत्, मलिनवस्त्रधारी च भवेत्; न शूद्रः, न शूद्रस्त्री तां स्पृशेयुः। त्रिरात्रात् स्नात्वा, तण्डुलान् मर्दयेत्। यदि सः इच्छेत्—“श्वेतवर्णः पुत्रः मे जायेत,” तदा वेदं जपेत्—“पूर्णायुः भूयात्” इति, पक्त्वा क्षीरघृतयुतं चावलिं, उभौ खादेताम्; एवं यथाकामं संजनयेताम्। यदि सः इच्छेत्—“कपिलः वा रोहितः पुत्रो मे जायेत,” द्वौ वेदौ जपेत्—“पूर्णायुः भूयात्” इति, दधिघृतयुतं चावलिं पक्त्वा, उभौ खादेताम्; एवं यथाकामं संजनयेताम्। यदि सः इच्छेत्—“श्यामाक्षः वा रक्ताक्षः पुत्रः मे जायेत,” त्रीन् वेदान् जपेत्—“पूर्णायुः भूयात्” इति, जलघृतयुतं चावलिं पक्त्वा, उभौ खादेताम्; एवं यथाकामं संजनयेताम्। यदि सः इच्छेत्—“पण्डिता कन्या मे जायेत,” जपन्—“पूर्णायुषी भूयात्” इति, तिलघृतयुतं चावलिं पक्त्वा, उभौ खादेताम्; एवं यथाकामं संजनयेताम्। यदि सः इच्छेत्—“पण्डितः पुत्रो मे जायेत, सभासु विजयी, स्रुतवान्,” सर्वान् वेदान् जपेत्—“पूर्णायुः भूयात्” इति, मांसघृतयुतं चावलिं पक्त्वा, उभौ खादेताम्; वृषभस्य वा गवां मांसं प्रयुञ्जीताम्। प्रातःकाले, पक्त्वा हविषा घृतं जुहोति—“अग्नये स्वाहा, अनुमत्यै स्वाहा, देवस्य सवितुः सत्यप्रसवे स्वाहा।” हुत्वा, हविषां भागं गृह्णाति, अवशिष्टं भार्यायै ददाति। हस्तौ प्रक्षाल्य, कुम्भं जलपूरितं कृत्वा, तस्याः त्रिः सिञ्चति—“उत्तिष्ठ शुभे, अन्यं क्षेत्रं विचिनु; त्वं पत्या सह गर्भं कुरु” इति। अनन्तरं, तां उपगम्य वदति—“अहं प्राणः, त्वं शरीरम्; त्वं प्राणः, अहं शरीरम्; अहं साम, त्वं ऋक्; अहं द्यौः, त्वं पृथिवी। आगच्छ, संयोगं कुर्याव, पुत्रस्य जन्मनः बीजं स्थापयाव” इति। ततः, तस्याः ऊरू प्रसार्य, वदति—“द्यावापृथिव्यौ आवाम् उद्घाटयामि” इति। तस्याः चित्ते संकल्पं स्थाप्य, मुखं मुखेन संयोज्य, त्रिः स्त्रियम् अनुवर्त्य स्पृशन्, वदति—“विष्णुः गर्भं कल्पयतु, त्वष्टा रूपाणि विकरोतु, प्रजापतिः सिञ्चतु, धाता गर्भं स्थापयतु। शिनिवाली गर्भं स्थापयतु, पृथुष्टुका गर्भं स्थापयतु, अश्विनौ पद्ममालिनौ देवौ गर्भं स्थापयेताम्।” तौ सुवर्णमयौ अरन्यौ, याभ्यां अश्विनौ देवौ मन्थन्ति, ताभ्यां गर्भं आवाहयामः दशमास्याय। यथा पृथिव्यां अग्निः गर्भितः, यथा द्यौः इन्द्रेण, यथा वायुः दिशासु, एवं सः गर्भं स्थापयति। जलैः सिञ्चन्, यथा वायुः पद्मिनीं सर्वतः कम्पयति, एवं गर्भः तव सर्वतः सञ्चरत्व्, गर्भो धार्यताम्। इन्द्राय अयं गर्भागारः, द्वारपिधानं च; इन्द्रः रक्षतु, गर्भेण सः बलवान् भूयात्। जातकाले, अग्निं स्थाप्य, शिशुं गोदरे स्थापयित्वा, दधिघृतयुतं हविषः भागं जुहोति—“सहस्रेण समृद्धो गृह्ये वृद्धिं प्राप्नुयाम्, अपत्येन पशुभिश्च न वियुज्येय, स्वाहा। प्राणान् आत्मनि, मनः त्वयि जुहोमि, स्वाहा” इति। यत् अतिक्रान्तं, यत् न कृतम्, अग्निः विधाता सम्यक् हविर्दधातु, स्वाहा इति। ततः दक्षिणकर्णं शिशोः दक्षिणकर्णे स्थाप्य, त्रिः “वाक् वाक् वाक्” इति वदति। तस्य नाम कृत्वा वदति—“त्वं वेदः” इति, एषः गूढनाम। ततः, दधिमधुघृतयुतं गुप्तस्वर्णं मिश्रयित्वा, शिशोः खादयति—“त्वयि पृथिवीं स्थापयामि, त्वयि अन्तरिक्षं स्थापयामि, त्वयि द्यां स्थापयामि, त्वयि सर्वाँल्लोकान् स्थापयामि” इति। पुनः, दक्षिणकर्णं शिशोः दक्षिणकर्णे स्थाप्य, त्रिः “वाक् वाक् वाक्” इति वदति। ततः, दधिमधुघृतयुतं गुप्तस्वर्णं मिश्रयित्वा, शिशोः खादयति—“त्वयि पृथिवीं स्थापयामि, त्वयि अन्तरिक्षं स्थापयामि, त्वयि द्यां स्थापयामि, त्वयि सर्वाँल्लोकान् स्थापयामि” इति। एवं, ब्राह्मणः यथाविधि सर्वाणि कर्माणि, मन्त्राणि, चेष्टाः च कृतवान्।