स एकदा अश्वः अभवत्, सा च अश्विनी। पुनः स गर्दभः अभवत्, सा च गर्दभ्या। तयोः संयोगात् एकशफाः प्राणीः उत्पन्नाः। स एव अजः अभवत्, सा च अज्या; स मेषः, सा च उर्वी। तयोः संयोगात् अजाः मेषाश्च जाताः। एवं यावन्ति द्वन्द्वानि, यावद् वम्रपर्यन्तम्, सर्वाणि स एव सृष्टवान्। स एवमजानात्—अहमेव सृष्टिः, यतोऽहं सर्वमिदं सृष्टवान्। तस्मात् सृष्टिः उत्पन्ना। एवं यो वेद, तस्यास्मिन्सृष्ट्यां सृष्टिरेव भवति। अनन्तरं स आत्मानं मर्दयामास। तस्य मुखतः हस्ताभ्यां च अग्निः उत्पन्नः। तस्मात् मुखस्य च योनीयाश्च अन्तः लोमहीनः। योनी अपि अन्तः लोमहीना। तस्मात् यदा जनाः वदन्ति—“एतं देवं यजामः, अमुं देवं यजामः”—एते सर्वे अयं एव अंशः। सर्वे हि देवाः अयमेव। यच्चात्र आर्द्रं, तत् स शुक्ररूपेण असृजत्। तदेव सोमः। एवं सर्वं अन्नं च अन्नादश्च आवृतम्। सोमो हि अन्नं, अग्निः अन्नादः। एषा ब्रह्मणः परा सृष्टिः। स श्रेष्ठः सन् देवाः असृजत्, ततः मृत्युः सन् मर्त्यान् असृजत्। तस्मात् एषा परा सृष्टिः। यः एतां परां सृष्टिं वेद, स तत्र एव सुखं लभते। तदा इदं अव्याकृतम् आसीत्। नामरूपाभ्यां एव व्याक्रियते—“एषः अमुना नाम्ना, अमुना रूपेण।” अद्यापि नामरूपाभ्यां एव व्याक्रियते—“एषः अमुना नाम्ना, अमुना रूपेण।” स एषः सर्वत्र प्रविष्टः, नखाग्रपर्यन्तम्। यथा कक्षे कर्तरी निहिता, यथा पृथिवी गुहायाम्, एवं तं न पश्यन्ति, स हि न प्रकाशते। प्राणन् ‘प्राणः’ इत्युच्यते, वदन् ‘वाक्’, पश्यन् ‘चक्षुः’, शृण्वन् ‘श्रोत्रम्’, मन्यन् ‘मनः’—एते तस्य क्रियानुसारतः नामानि। यः एतेषु पृथक् उपासते, स न सम्पूर्णम् वेद; स तावान् एव भवति। आत्मानमेव उपासीत। अत्र एते सर्वे एकीभवन्ति। एष सर्वस्य आधारः—येन सर्वं विज्ञायते, स आत्मा। यथा पदचिह्नैः पन्थानं प्रयाति, एवं यः एवं वेद, स कीर्तिं श्लोकं च प्राप्नोति। एष आत्मा पुत्रात् प्रियः, वित्तात् प्रियः, सर्वस्यातः प्रियः, अन्तरतमः। यदि कश्चिद् अन्यत् प्रियं मन्यते, तस्मै ब्रूयात्—“यदेतत् प्रियं मन्यसे, तद् नश्यति”—इति। आत्मानमेव प्रियं उपासीत। यः आत्मानमेव प्रियं उपास्ते, तस्य प्रियं न नश्यति। मन्यन्ते—“ब्रह्मविद्यया सर्वं भवति”—इति। किं तद् ब्रह्म? यतः सर्वं जातम्। एतद् एव ब्रह्म आसीत् पुरस्तात्, एकमेव। तदात्मानं अवेद—“अहं ब्रह्मास्मि”—इति। तस्मात् सर्वं जातम्। यः देवेषु एतद् अवदत्, स देवोऽभवत्; ऋषिषु, मनुष्येषु च एवं। एतद् दृष्ट्वा वामदेवः अवदत्—“मनुरभवम्, सूर्यश्च”—इति। एवं यः वेद—“अहं ब्रह्मास्मि”—सर्वं भवति। तं न देवाः, न पितरः, नियमन्ति; स आत्मा भवति। यः अन्यं देवम् उपास्ते, “एषः अन्यः, अहं अन्यः” इति मन्यते, स न वेद। स पशुरिव देवानां। यथा बहवः पशवः पुरुषाय, एवं मानवाः देवानाम्। यदा एकः पशुः गृह्यते, तद् अप्रियम्; किं पुनः बहवः? तस्मात् यद् अप्रियम्, तद् मानवाः जानन्ति। एतद् एव ब्रह्म आसीत्, एकमेव। तत् एकं सन्, आत्मानं विविनक्ति। श्रेष्ठं रूपं असृजत्—क्षत्रम्। तदेव दिव्यम्—इन्द्रः, वरुणः, सोमः, रुद्रः, पर्जन्यः, यमः, मृत्यु, ईशानः। तस्मात् क्षत्रात् न परमस्ति। तस्मात् ब्राह्मणः राजसूये अधस्तात् क्षत्रम् उपास्ते। क्षत्रात् एव कीर्तिं लभते। क्षत्रस्य योनि ब्रह्म। तस्मात् राजा अपि परमं गच्छन्, ब्रह्मणि एव निहितः। यः तं हिंसति, स स्वयोनिं गच्छति। स पापीयान् भवति, यथा श्रेष्ठात् अपच्यवमानः। स आत्मानं विविनक्ति। तानि दिव्यानि गणशः कथितानि वर्णान् असृजत्—वसून्, रुद्रान्, आदित्याः, विश्वेदेवान्, मरुतः। स आत्मानं विविनक्ति। शूद्रवर्णं असृजत्—पूषाणम्। स हि पूषा सर्वं पिनष्टि। स आत्मानं विविनक्ति। श्रेष्ठं रूपम् असृजत्—धर्मम्। एष क्षत्रस्य क्षत्रम्—धर्मः। तस्मात् धर्मात् न परं किंचित्। तस्मात् दुर्बलः बलीयांसम् धर्मेण सेवते, यथा राजानम्। धर्मः सत्यम्। तस्मात् यः सत्यम् वदति—“धर्मं वदति”—इति; यः धर्मं वदति—“सत्यम् वदति”—इति। उभयं तद् एकम्। एष ब्रह्म, क्षत्रम्, वैश्यः, शूद्रः। देवेषु ब्रह्म अग्निः अभवत्; मनुष्येषु ब्राह्मणः; क्षत्रेण क्षत्रियः; वैश्येन वैश्यः; शूद्रेण शूद्रः। तस्मात् देवेषु अग्निना लोकम् इच्छन्ति; मनुष्येषु ब्राह्मणेन। एतेन द्वाभ्यां रूपाभ्यां ब्रह्म अभवत्। यः तु इमं लोकं आत्मनः न वेद, तं अज्ञातम् नाशयति; यथा अनधीतं वेदम्, अकर्तव्यम् कर्म च। स यद्यपि महतीः क्रियाः कुर्यात्, ताः अन्ते क्षीयन्ते। आत्मानमेव लोकमुपासीत। यः आत्मानमेव लोकमुपास्ते, तस्य कर्म न क्षीयते। स्वात्मनः यद् इच्छेत्, तत् स सृजति। अयं आत्मा सर्वभूतानां लोकः। यः यजते, स देवलोकं प्राप्नोति; यः शंसति, स ऋषिलोकं; यः प्रजां कामयते, पितृयज्ञं ददाति, स पितृलोकं; यः मानवसेवां करोति, अन्नं ददाति, स मानवलोकं; यः तृणोदकं पशुभ्यः ददाति, स पशुलोकं; यः स्वगृहे श्वान्, पक्षिणः, कीटान् जीवयति, स तेषां लोकम्। यथा सर्वेषां लोकानां श्रेयः इच्छेत्, एवं तम् एव सर्वे भूतानि श्रेयः इच्छन्ति। एष वेदितव्यः, विचारितव्यश्च। पूर्वं एष आत्मैव आसीत्, एकः, अद्वितीयः। स इच्छामास—“मे पत्नी भवेत्, ततोऽहं प्रजां जनयेयम्, ततो वित्तं मे स्यात्, ततो कर्माणि कुर्याम्”—इति। एष एव कामस्य परिमाणम्; अतः अधिकं न प्रार्थयते। तस्मात् अपि अद्य, यः एकाकी तिष्ठति, स इच्छति—“मे पत्नी भवेत्, ततो प्रजां जनयेयम्, ततो वित्तं स्यात्, ततो कर्माणि कुर्याम्”—इति। यावत् एतानि न लभते, तावत् आत्मानं अपूर्णं मन्यते। तस्य पूर्णता एषा। मनः आत्मा, वाक् पत्नी, प्राणः पुत्रः। चक्षुः मानवम् वित्तम्, यतो दृष्ट्या हितं पश्यति। श्रोत्रम् दैवम् वित्तम्, यतो श्रवणेन हितं शृणोति। आत्मा एव कर्म, यतोऽसौ कर्म करोति। एष यज्ञः पञ्चधा, पशुः पञ्चधा, पुरुषः पञ्चधा; सर्वमिदं यदस्ति, पञ्चधा। यः एवं वेद, स सर्वमेतत् आप्नोति। स बुद्ध्या तपसा च सप्त अन्नानि असृजत्। एकम् सर्वेषां सामान्यं कृतवान्, द्वे देवेषु न्यधात्, त्रिणि स्वार्थं रक्षितवान्, एकम् पशुभ्यः दत्तवान्। तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि। किमर्थं एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, सदा उपयुज्यमानानि अपि? यः एषां अक्षयत्वं वेद, स लिङ्गेन अन्नं भुङ्क्ते, देवान् प्राप्नोति, बलमाश्रित्य जीवति—इत्येवं श्लोकाः वदन्ति। स बुद्ध्या तपसा च सप्त अन्नानि असृजत्, एकम् सामान्यं कृतवान्। तद् सामान्यं अन्नम्—यद् उपभुज्यते। यः एतत् उपास्ते, स पापेन न जय्यते; तद् हि मिश्रितम्। द्वे देवेषु न्यधात्—हव्यम् अवहव्यम्। तस्मात् देवेषु आहुतीः दीयन्ते—प्रधानं च, अनुपूर्वकम् च। तस्मात् वदन्ति—“दर्शपूर्णमासौ”—इति। तस्मात् आहुतिभिः यजेत। एकम् पशुभ्यः दत्तवान्—तत् पयः। आदौ हि मानवाः पशवश्च पयसा जीवन्ति। तस्मात् जातमात्रे शिशौ घृतं लिलिह्यते, स्तनं वा अभ्यञ्जयन्ति। यदा वत्सः जायते, वदन्ति—“अद्यापि तृणं न खादति”—इति। तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि; पयसि हि सर्वं प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि। यदा वदन्ति—“पयसा संवत्सरं जुहुयात्, पुनः मृत्युम् जयति”—इति, न एवम् अवगन्तव्यम्। यः यस्मिन् दिने जुहुयात्, तस्मिन् दिने पुनः मृत्युम् जयति; एवं विज्ञाय, स सर्वेषां देवतानां अन्नं ददाति। किमर्थं एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, सदा उपयुज्यमानानि अपि? पुरुषः अक्षयः, स हि पुनः पुनः अन्नं जनयति। यः एषां अक्षयत्वं वेद, पुरुषः अक्षयः। स बुद्ध्या कर्मणा च एतदन्नं जनयति; यदि न कुर्यात्, तत् क्षीयेत। स लिङ्गेन अन्नं भुङ्क्ते—मुखं लिङ्गम्, तेन भुङ्क्ते। स देवान् प्राप्नोति, बलमाश्रित्य जीवति—इत्येवं श्लोकाः वदन्ति। स त्रिणि स्वार्थं रक्षितवान्—मनः, वाक्, प्राणः। एतानि स्वार्थं रक्षितवान्। यदा मनः अन्यत्र, न पश्यामि; मनः अन्यत्र, न शृणोमि। मनसा हि एव पश्यति, मनसा शृणोति। कामः, संकल्पः, संशयः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, लज्जा, बुद्धिः, भीः—एते सर्वे मनसि एव। तस्मात् अपि पृष्ठतः स्पृष्टः, मनसा एव जानाति। यद्वा शब्दः, वाक् आश्रिता; वाक् अपि तदाश्रिता। प्राणः पञ्चवृत्तिः—प्राणः, अपानः, व्यानः, उदानः, समानः; एतद् सर्वं प्राणमयं। एष आत्मा वाङ्मयः, मनोमयः, प्राणमयः। त्रयः लोकाः—अयं लोकः वाक्, अन्तरिक्षं मनः, दिवं प्राणः। त्रयः वेदाः—वाक् ऋग्वेदः, मनः यजुर्वेदः, प्राणः सामवेदः। देवाः, पितरः, मनुष्याः—वाक् देवाः, मनः पितरः, प्राणः मनुष्याः। पिता, माता, पुत्रः—मनः पिता, वाक् माता, प्राणः पुत्रः। यद् विदितम्, यद् वेदितव्यम्, यद् अविदितम्—एतत् सर्वं वाङ्मयम्। यद् विदितम्, तद् वाचः रूपम्; वाक् एव वेत्ता, तेन तद्भूत्वा तद् रक्षति। यद् वेदितव्यम्, तद् मनसः रूपम्; मन एव वेदितव्यः, तेन तद्भूत्वा तद् रक्षति।