तदा वाग् अवदत्—“यतोऽहं श्रेष्ठा ततोऽपि त्वं श्रेष्ठः।” चक्षुः अवदत्—“यतोऽहं प्रतिष्ठा ततोऽपि त्वं प्रतिष्ठः।” श्रोत्रम् अवदत्—“यतोऽहं श्रेयः ततोऽपि त्वं श्रेयः।” मनः अवदत्—“यतोऽहं आवासः ततोऽपि त्वं आवासः।” रेतः अवदत्—“यतोऽहं प्रजा ततोऽपि त्वं प्रजा।” सः पप्रच्छ—“किम् मम आहारः, किम् मम वसनम्?” ताः ऊचुः—“यत् अश्वेषु, पशुषु, कीटपतत्रिषु अस्ति, तत् तव आहारः; आपः तव वसनम्।” वस्तुतः, न किञ्चिद् उपभुक्तं आहाररहितम्, न किञ्चिद् प्राप्तं आहाररहितम्; यः एतद् वेद, तस्य न किञ्चिद् उपभुक्तं आहाररहितम्। एवं ये एतद् विदुः, पण्डिताः, ते प्राश्य आपः खादन्ति, खादित्वा अपि आपः प्राशयन्ति, मन्यन्ते च—एवं कृत्वा आहारस्य शुद्धिः भवति। तस्मात् यः एवं वेद, सः पूर्वम् अन्नभोजनात् आपः प्राशयेत्, पश्चात् अपि प्राशयेत्; एवं सः आहारस्य शुद्धिम् आप्नोति। यदि कश्चन इच्छेत्—“मम महत्त्वम् आप्नुयाम्”—तर्हि शुक्लपक्षे शुभदिने द्वादशरात्रम् उपसद् व्रतम् उपोष्य, उदुम्बरफलानि सर्वाणि औषधयः च संगृह्य, तानि अभ्यञ्जयेत्, अग्निम् स्थापयेत्, घृतेन आवृत्य, तानि सम्यक् पाचयेत्, पूष्णः नक्षत्रे मन्थं कृत्वा, हव्यानि जुहुयात्। “यावन्तः देवाः त्वयि, हे जातवेदः, ये मानवानां कामान् निरुन्धन्ति, तेषां भागं जुहोमि; ते तृप्ताः मम कामान् पूरयन्तु, स्वाहा।” इति सः प्रार्थयेत्। “यदा त्वं चतुर्भुजः शयितः, अहं धर्ता अस्मि; घृतधारया त्वां, हे प्रदातारं, उपहस्मि, स्वाहा। प्रजाः उत्पद्यन्तां, एता मा अन्यत्र गच्छन्तु।” इति तृतीयं हविः जुहुयात्। अनुक्रमेण, ज्येष्ठाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चेत्। प्राणाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चेत्। वाचः स्वाहा, प्रतिष्ठाय स्वाहा—चक्षुषः स्वाहा, श्रेयसे स्वाहा—श्रोत्रस्य स्वाहा, आवासाय स्वाहा—मनसः स्वाहा, प्रजायै स्वाहा—रेतसः स्वाहा, सत्तायै स्वाहा, भावाय स्वाहा, विश्वाय स्वाहा, सर्वाय स्वाहा, पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षाय स्वाहा, दिवे स्वाहा, दिशः स्वाहा, ब्रह्मणे स्वाहा, क्षत्राय स्वाहा, भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा, स्वः स्वाहा, भूर्भुवः स्वाहा, अग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, तेजसे स्वाहा, श्रिये स्वाहा, श्रेयसे स्वाहा, सवित्रे स्वाहा, सरस्वत्यै स्वाहा, सर्वेभ्यः देवेभ्यः स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चेत्। पुनः, अग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा, स्वः स्वाहा, भूर्भुवःस्वः स्वाहा, ब्रह्मणे स्वाहा, क्षत्राय स्वाहा, सत्तायै स्वाहा, भावाय स्वाहा, विश्वाय स्वाहा, सर्वाय स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चेत्। ततः तं स्पृशति, वदन्—“त्वं गतिर्भवसि, त्वं ज्वलनं, त्वं पूर्तिः, त्वं स्थैर्यम्, त्वं ऐक्यम्, त्वं प्रतिज्ञा, त्वं प्रतिज्ञातः, त्वं साम, त्वं साम्यः, त्वं श्रुतिः, त्वं श्रुत्यः, त्वं स्निग्धः, त्वं दीप्तः, त्वं बहुलः, त्वं बली, त्वं ज्योतिः, त्वं अन्नम्, त्वं मृत्युः, त्वं लयः।” ततः तं उद्धरति, वदन्—“त्वं अम्लानः, मया सह अधिपः भव; अधिपः त्वां अधिपं करोतु।” ततः आपः प्राशयति, जपन्—“सविता स्रष्टा, मधुमन्तः वाताः सत्यम् उपवहन्तु, मधुमतीः सिन्धवः प्रवहन्तु, मधुमतीः औषधयः स्युः। भूः स्वाहा।” “देवस्य सवितुः तेजः उपास्महे; मधुमतीः रात्र्यः, मधुमतीः उषसः, मधुमती पृथिव्याः रजः, मधुमती दिवः पितरः।” भुवः स्वाहा। “धियो यो नः प्रचोदयात्; मधुमती वनस्पतयः, मधुमान् सूर्यः, मधुमती गावः स्युः।” स्वः स्वाहा। सः सम्पूर्णां सावित्रीं, सर्वाणि मधुमतीः ऋचः, सर्वाणि वाचः जपति—“सर्वं भवानीति।” भूर्भुवःस्वः स्वाहा। आपः प्राश्य, हस्तौ प्रक्षालय्य, वह्निं पृष्ठतः उपविश्य तिष्ठति। प्रातः सवितारम् उपगच्छति, वदन्—“त्वं दिशाम् एकपद्मः, अहम् अपि मनुष्येषु एकपद्मः स्याम्।” एवं उपगम्य, वह्निं पृष्ठतः उपविश्य, मन्त्रं जपति। एवं उद्दालकः आरुणिः, याज्ञवल्क्यस्य वाजसनेयस्य शिष्यः, अवदत्—“यदि कश्चिद् शुष्केषु काष्ठेषु एषां प्रक्षिपेत्, शाखाः जायेरन्, पत्राणि प्रसूयेरन्।” एवं मदुकम् पैङ्ग्यं शिष्यं उक्त्वा, याज्ञवल्क्यः वाजसनेयः अवदत्—“यदि एषां शुष्केषु काष्ठेषु प्रक्षिपेत्, शाखाः जायेरन्, पत्राणि प्रसूयेरन्।” एवं चूडं भागवित्तं शिष्यं उक्त्वा, मदुकः पैङ्ग्यः अवदत्—“यदि एषां शुष्केषु काष्ठेषु प्रक्षिपेत्, शाखाः जायेरन्, पत्राणि प्रसूयेरन्।” एवं जनकं आयस्थूनिं शिष्यं उक्त्वा, चूडः भागवित्तः अवदत्—“यदि एषां शुष्केषु काष्ठेषु प्रक्षिपेत्, शाखाः जायेरन्, पत्राणि प्रसूयेरन्।” एवं सत्यकामं जाबालिं शिष्यं उक्त्वा, जनकः आयस्थूनिः अवदत्—“यदि एषां शुष्केषु काष्ठेषु प्रक्षिपेत्, शाखाः जायेरन्, पत्राणि प्रसूयेरन्।” एवं शिष्येभ्यः उक्त्वा, सत्यकामः जाबालिः अवदत्—“यदि एषां शुष्केषु काष्ठेषु प्रक्षिपेत्, शाखाः जायेरन्, पत्राणि प्रसूयेरन्।” एषा विद्या अनपुत्राय, अशिष्याय न शिक्षयेत्। उदुम्बरकाष्ठस्य चत्वारि साधनानि—उदुम्बरस्य चमसः, उदुम्बरस्य स्रुचः, उदुम्बरस्य समिधः, च उदुम्बरकाष्ठयोः अरणी। दश धान्यानि—शालिः, यवः, तिलाः, मुद्गः, अनुप्रियङ्गुः, गोधूमः, मासः, खल्वः, खलकुलम्—एतानि अर्धानि पिष्ट्वा, दध्ना, मधुना, घृतेन च मिश्रयित्वा, घृतं जुहुयात्। एषां भूतानां पृथिव्याः सारः ओषधयः, ओषधीनां पुष्पम्, पुष्पस्य फलम्, फलस्य पुरुषः, पुरुषस्य रेतः। प्रजापतिः अचिन्तयत्—“इह प्रतिष्ठां स्थापयामि।” सः तां कामेन ससर्ज; सृष्ट्वा तां उपहस्मि। तस्मात् स्त्रीः सम्पद् इति पूजनीयाः। सः अश्मानम् पूर्वतो दधौ, तेन तां ससर्ज। तस्याः वेदिः उरुः, केशाः कुशाः, त्वक् च अभ्यावरणे अश्मानौ, मध्यतः अग्निः, यः योनिः। यः एवं वेद, वाजपेयसंस्कारवत् स्त्रियाः सह संयोगं कुर्यात्, सः तावत् एव लोकं प्राप्नोति। यः तु न वेद, तस्य पुण्यं स्त्री गृह्णाति। एवं उद्दालकः आरुणिः, नखः मौद्गल्यः, कुमारः हारितः—एते सर्वे, एतद् विदित्वा, अवदन्—“बहवः ब्राह्मणाः, असंयता, अपुण्याः, अयं लोकं जहति, ये एतद् न जानन्ति, स्त्रियाः सह संयोगं कुर्वन्ति।” वस्तुतः, बहूनां स्वप्नेषु वा जाग्रतः वा रेतः स्रवति। तं स्पृशेत्, जपन्—“यत् मम रेतः अद्य पृथिव्याम् अपतत्, यत् ओषधिषु वा आपः वा प्रविष्टम्, तत् रेतः पुनराहरामि। मम तेजः पुनरागच्छतु, वीर्यं पुनरागच्छतु, श्रियः पुनरागच्छतु, अग्नयः स्वस्थानेषु स्थाप्यन्ताम्।” अनामिकया अङ्गुष्ठेन च गृहीत्वा, स्तनयोः मध्ये वा भ्रूमध्ये वा स्पृशेत्। यदि आपः आत्मानं पश्येत्, जपेत्—“तेजः, बलम्, कीर्तिः, श्रियः, पुण्यं मयि सन्तु।” स्त्रीणां रजः वस्त्रं सम्पद् इति; तस्मात् रजस्वलां स्त्रीं उपगम्य, सः सन्मानपूर्वकं सम्बोधयेत्। यदि सा तस्मै दद्यात्, सः च ताम् इच्छेत्, तस्याः कामं तर्पयेत्; यदि सा स्वयम् दद्यात्, सः च इच्छेत्, तदा दण्डेन वा हस्तेन वा स्पृशेत्, ततोऽनन्तरं संयोगं कुर्यात्; “तेजसा कीर्त्या च तव कीर्तिम् गृह्णामि”—इति सः कीर्तिहीनः भवति। यदि सा तस्मै दद्यात्, सः च वदेत्—“तेजसा कीर्त्या च तव कीर्तिम् गृह्णामि”—तदा उभौ कीर्तिमन्तौ भवतः। यदि सः आत्मनं संयन्तुम् इच्छेत्, वदेत्—“त्वाम् इच्छामि।” तस्याः चित्तं स्थापयित्वा, मुखं मुखेन संयोज्य, योनिं स्पृशेत्, जपेत्—“अङ्गात् अङ्गं जायसे, हृदयात् उत्पद्यसे, त्वम् अङ्गानां सारः, माम् आनन्दय यथा विदारितः अभ्यक्तः।” यदि सः इच्छेत्—“सा मा गर्भिणी न भवेत्”—तदा तस्याः चित्तं स्थापयित्वा, मुखं मुखेन संयोज्य, निष्श्वासप्रश्वासं कृत्वा, लिङ्गेन रेतः पुनराहारयेत्, वदन्—“तेजसा बीजेन बीजं गृह्णामि।” सा गर्भिणी न भवति। यदि सः इच्छेत्—“सा गर्भिणी भवेत्”—तदा तस्याः चित्तं स्थापयित्वा, मुखं मुखेन संयोज्य, निष्श्वासप्रश्वासं कृत्वा, लिङ्गेन रेतः निक्षिपेत्, वदन्—“तेजसा बीजेन बीजं निक्षिपामि।” सा गर्भिणी भवति। यदि भार्या अन्यस्य रमणं कृतवती स्यात्, सः तद् द्वेष्टि, तर्हि कच्चकुम्भे अग्निं स्थापयेत्, अपसव्यं कुशान् स्थापयेत्, तत्र शरदण्डान् घृतेन अभ्यक्तान् अपसव्यं जुहुयात्, जपन्—“अग्नौ जातवेदसि तस्याः अमंगलं हरामि, वन्ध्यत्वं हरामि, अपुत्रत्वं हरामि, अशक्ति हरामि।” प्रतिवचनं “हरामि” इति नाम उच्चारयेत्। सः तस्याः अमंगलं, अपुत्रत्वं, अशक्तिं हरति। एवं एषः, यं एतद्विद् ब्राह्मणपत्नीं शप्त्वा शक्तिहीनं पुण्यहीनं करोति, सः लोकात् प्रैति। तस्मात्, एवं विद्वान् ब्राह्मणपत्नीं न अवमन्येत; एषः हि बलवान्। यदि भार्या अन्यस्य रमणं कृतवती स्यात्, सः तद् द्वेष्टि, तर्हि कच्चकुम्भे अग्निं स्थापयेत्, अपसव्यं कुशान् स्थापयेत्, तत्र शरदण्डान् घृतेन अभ्यक्तान् अपसव्यं जुहुयात्, जपन्—“अग्नौ जातवेदसि तस्याः अमंगलं हरामि, अशक्ति हरामि, अपुत्रत्वं हरामि, वन्ध्यत्वं हरामि, अपुण्यत्वं हरामि।” एवं एषः, यं एतद्विद् ब्राह्मणपत्नीं शप्त्वा शक्तिहीनं पुण्यहीनं करोति, सः लोकात् प्रैति। तस्मात्, एवं विद्वान् ब्राह्मणपत्नीं न अवमन्येत; एषः हि बलवान्। यदि पुरुषः रजस्वलां भार्यां पश्येत्, त्र्यहम् कुशैः घृतं पिबेत्, मलिनवस्त्रधारी स्यात्; न शूद्रः न च शूद्रस्त्री तां स्पृशेत्। त्रिरात्रात् स्नात्वा, तण्डुलं मृद्नीयात्। यदि सः इच्छेत्—“श्वेतवर्णः पुत्रः मे जायेत”—तदा वेदम् जपेत्, वदन्—“आयुष्मान् भवतु”—क्षीरघृतपाकं चोदनं पाचयित्वा, उभौ सह खादेताम्; एवं यथाकामं सृजेताम्। यदि सः इच्छेत्—“कपिलः पुत्रः मे जायेत”—तदा द्वौ वेदौ जपेत्, वदन्—“आयुष्मान् भवतु”—दधिघृतपाकं चोदनं पाचयित्वा, उभौ सह खादेताम्; एवं यथाकामं सृजेताम्। यदि सः इच्छेत्—“श्यामः अथवा रक्ताक्षः पुत्रः मे जायेत”—तदा त्रीन् वेदान् जपेत्, वदन्—“आयुष्मान् भवतु”—आपोघृतपाकं चोदनं पाचयित्वा, उभौ सह खादेताम्; एवं यथाकामं सृजेताम्। एवं ब्रह्मविद्या, आचारः, यज्ञः, तथा गार्हस्थ्यधर्मः, यथाक्रमं श्रुत्यनुसारेण प्रवृत्तः।