यो हि सम्पद्विदां सम्पत्तिम् एव प्राप्नोति, यद् यद् कामयते तस्य तस्य सम्पत्तिः सिध्यति। श्रोत्रं हि सम्पत्तिः; श्रोत्रे सर्वे वेदाः सम्पद्यन्ते। एवं सम्पद्विदां यद् यद् कामयते तत् सम्पद्यते। यो हि निवासविदां स्वजनानां च मनुष्याणां च निवासो भवति। मन एव निवासः; एवं विद्वान् स्वजनानां च मनुष्याणां च निवासो भवति। यो हि प्रजननविदां सन्तानैः पशुभिश्च जायते। वीर्यं हि प्रजननम्; एवं विद्वान् सन्तानैः पशुभिश्च जायते। एते प्राणाः परस्परं श्रेष्ठतमत्वे विवादमानाः ब्रह्माणं जग्मुः। 'कः नः श्रेष्ठः?' इति पप्रच्छुः। यः यस्य गच्छतः एषः शरीरमवमान्यं भवति, स एव श्रेष्ठतमः। तत्र वाक् प्रथमा निर्गता। सा संवत्सरं बहिः स्थित्वा पुनरागत्य पप्रच्छ—'कथं यूयं मया विना जीवितवन्तः?' ते ऊचुः—'यथा मूकाः अपि प्राणेन जीवन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, वीर्येण प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि जीवितवन्तः।' ततः वाक् पुनः प्रविष्टा। चक्षुः अपि निर्गतम्। संवत्सरं बहिः स्थित्वा पुनरागत्य पप्रच्छ—'कथं मया विना जीवितवन्तः?' ते ऊचुः—'यथा अन्धाः अपि चक्षुषा अपश्यन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, वीर्येण प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि जीवितवन्तः।' ततः चक्षुः पुनः प्रविष्टम्। श्रोत्रम् अपि निर्गन्तुम् अयच्छत्। संवत्सरं बहिः स्थित्वा पुनरागत्य पप्रच्छ—'कथं मया विना जीवितवन्तः?' ते ऊचुः—'यथा बधिराः अपि श्रोत्रेण अशृण्वन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, मनसा जानन्ति, वीर्येण प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि जीवितवन्तः।' ततः श्रोत्रम् अपि पुनः प्रविष्टम्। मनः अपि निर्गन्तुम् अयच्छत्। संवत्सरं बहिः स्थित्वा पुनरागत्य पप्रच्छ—'कथं मया विना जीवितवन्तः?' ते ऊचुः—'यथा मूढाः अपि मनसा अजानन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, वीर्येण प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि जीवितवन्तः।' ततः मनः पुनः प्रविष्टम्। वीर्यं अपि निर्गन्तुम् अयच्छत्। संवत्सरं बहिः स्थित्वा पुनरागत्य पप्रच्छ—'कथं मया विना जीवितवन्तः?' ते ऊचुः—'यथा क्लिबाः अपि वीर्येण अप्रजनयन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, एवं वयम् अपि जीवितवन्तः।' ततः वीर्यं पुनः प्रविष्टम्। ततः प्राणः निर्गन्तुम् अयच्छत्। स यथा सिन्धुदेशीयोऽश्वः स्वाङ्गानि संहृत्य तिष्ठति, एवं सर्वे प्राणाः संहृत्य तस्थुः। ते ऊचुः—'मा निर्गाः, भगवन्! त्वया विना न शक्नुमः जीवितुम्।' स ऊचत्—'तर्हि मम बलिं दत्त।' ते ऊचुः—'एवं भवतु।' ततः वाक् ऊचत्—'यतः अहम् उत्तमा, त्वम् अपि उत्तमः।' चक्षुः ऊचत्—'यतः अहम् प्रतिष्ठा, त्वम् अपि प्रतिष्ठा।' श्रोत्रम् ऊचत्—'यतः अहम् श्रीः, त्वम् अपि श्रीः।' मनः ऊचत्—'यतः अहम् निवासः, त्वम् अपि निवासः।' वीर्यं ऊचत्—'यतः अहम् प्रजा, त्वम् अपि प्रजा।' स पप्रच्छ—'किम् मे अन्नं, किम् वस्त्रम्?' ते ऊचुः—'यद् अश्वेषु, पशुषु, कीटपतत्रिषु अस्ति तत् तव अन्नम्; आपः तव वस्त्रम्।' वस्तुतः न किञ्चिद् अन्नं अन्नरहितं, न किञ्चिद् प्राप्यं अन्नरहितम्; एवं विदुषः सर्वं अन्नमयम् एव। एवं विद्वांसः, पण्डिताः, भोजनपूर्वं आपः पिबन्ति, भोजनान्ते अपि आपः पिबन्ति, मन्यन्ते च यत् एवं कृत्वा अन्नं शुद्धं भवति। तस्मात् एवं विद्वान् भोजनपूर्वं च भोजनान्ते च आपः पिबेत्; एवं स अन्नं शुद्धं करोति। यदि कश्चित् महत्त्वं प्राप्नुयाम् इति इच्छेत्, तर्हि शुक्लपक्षे शुभदिवसेषु द्वादशरात्रोपसद् व्रतम् आचरित्वा उदुम्बरफलं सर्वाणि च औषधीनि संगृह्य, तानि अभ्यञ्जयित्वा, अग्निं स्थापयित्वा, घृतेन आवृत्य, सम्यक् पाचयित्वा, पूषानक्षत्रे मन्थं कृत्वा, हविर्दद्यात्। 'हे जातवेदः! यावन्तः देवाः त्वयि सन्ति, ये मनुष्याणां कामान् निवारयन्ति, तेषां भागं ददामि; ते तृप्ताः मम कामान् पूरयन्तु। स्वाहा।' 'त्वं चतुष्पद्भूतो यदा शयिष्यसे, अहं त्वां धारयामि; घृतधारया त्वां पूजयामि, हे प्रदातारः! स्वाहा। अपत्यं जातं भवतु, एते च अन्यत्र मा गच्छन्तु।' इति तृतीयं हविः ददाति। 'ज्येष्ठाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा' इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'प्राणाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा' इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'वाचि स्वाहा, प्रतिष्ठाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'चक्षुषे स्वाहा, श्रीये स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'श्रोत्राय स्वाहा, निवासाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'मनसे स्वाहा, प्रजायै स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'वीर्याय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'भवाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'भविष्यवे स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'विश्वाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'सर्वाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'पृथिव्यै स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'अन्तरिक्षाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'दिव्यै स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'दिक्भ्यः स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'ब्रह्मणे स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'क्षत्राय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'भूः स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'भुवः स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'स्वः स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'भूर्भुवः स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'अग्नये स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'सोमाय स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'तेजसे स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'श्रिये स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'श्रियै स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'सवित्रे स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'सरस्वत्यै स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'सर्वेभ्यः देवेभ्यः स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'प्रजापतये स्वाहा'—इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। एवं पुनरपि अग्नये, सोमाय, भूर्भुवः स्वः, ब्रह्मणे, क्षत्राय, भवाय, भविष्यवे, विश्वाय, सर्वाय, प्रजापतये च स्वाहा इत्येवम् अग्नौ हुत्वा मन्थस्य सारं सिञ्चति। ततः तं स्पृशति—'त्वं गतिर्भवसि, त्वं ज्वलनं, त्वं पूर्तिः, त्वं स्थैर्यम्, त्वं ऐक्यम्, त्वं प्रतिज्ञा, त्वं प्रतिज्ञातः, त्वं साम, त्वं साम्नः, त्वं श्रुतिः, त्वं श्रव्यम्, त्वं स्निग्धः, त्वं दीप्तः, त्वं बहुलः, त्वं बली, त्वं प्रकाशः, त्वं अन्नम्, त्वं मृत्यु, त्वं लयः।' ततः तं उत्थापयति—'त्वं अमिषः; मया सह त्वं सार्वभौमः भव; सार्वभौमः त्वां सार्वभौमं करोतु।' ततः आपः पिबति—'सविता श्रेष्ठः सत्याय मधुवातः वन्तु, मधुमतीः सिन्धवः स्रवन्तु, औषधयः मधुमत्यः स्यु:' इति भूः स्वाहा। 'देवस्य सवितुः तेजसा वयं धीयाम, मधुमत्यः रात्र्यः, मधुमतीः प्रातः, मधुमती पृथिवी रजः, मधुमती दिवम् पितरम्।' भुवः स्वाहा। 'धियो यो नः प्रचोदयात्। मधुमत्यः वनस्पतयः, मधुमान् सूर्यः, मधुमत्यः गावः स्यु:' इति स्वः स्वाहा। स सम्पूर्णं सावित्रीं, सर्वाणि मधुवचनानि, सर्वाणि उच्चारणानि जपति—'सर्वं भवानीति।' भूर्भुवः स्वः स्वाहा। आपः पित्वा, हस्तौ प्रक्षाल्य, वह्निं पृष्ठतः उपविशति। प्रातः सूर्यं उपगम्य—'त्वं दिशां एकपद्मः; अहम् अपि मनुष्येषु एकपद्मः स्याम्।' इति उपगम्य वह्निं पृष्ठतः उपविश्य मन्त्रं जपति। एवं उड्डालक आरुणिः, याज्ञवल्क्यस्य वाजसनेयस्य शिष्यः, अवदत्—'यदि एतेन शुष्केषु काष्ठेषु सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।' एवं एतद् माधुकाय पैङ्ग्याय शिष्याय उक्त्वा, याज्ञवल्क्यः वाजसनेय्यः अवदत्—'यदि एतेन शुष्ककाष्ठं सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।' एवं एतद् छूदाय भगवित्ताय शिष्याय उक्त्वा, माधुकः पैङ्ग्यः अवदत्—'यदि एतेन शुष्ककाष्ठं सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।' एवं एतद् जनकाय आयस्थूनाय शिष्याय उक्त्वा, छूदः भगवित्तः अवदत्—'यदि एतेन शुष्ककाष्ठं सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।' एवं एतद् सत्यकामाय जाबालाय शिष्याय उक्त्वा, जनकः आयस्थून्यः अवदत्—'यदि एतेन शुष्ककाष्ठं सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।' एवं एतद् शिष्येभ्यः उक्त्वा, सत्यकामः जाबालिः अवदत्—'यदि एतेन शुष्ककाष्ठं सिञ्चेत्, शाखाः स्युः, पर्णानि जायेरन्।' एतद् अजाताय वा अशिष्याय वा न शिक्षयेत्। चत्वारि उदुम्बरमयानि भवन्ति—उदुम्बरारविः, उदुम्बरास्रुच्, उदुम्बरसमिधः, द्वे औत्पत्तिके उदुम्बरकाष्ठे। दश धान्यानि—शालिः, यवः, तिलः, माषः, अनुप्रियङ्गुः, गोधूमः, मसूरः, खल्वः, खलकुलः च; एतेषां अर्धं अर्धं पीष्य, दधि-मधु-घृतैः प्रक्षाल्य, सर्पिषा जुहुयात्। एतेषां भूतानां पृथिव्या औषधयः सारः, औषधीनां पुष्पम्, पुष्पस्य फलम्, फलस्य पुरुषः, पुरुषस्य वीर्यम्। प्रजापतिः अचिन्तयत्—'इह प्रतिष्ठां स्थापयामि।' स कामेन ताम् सृष्ट्वा, ताम् पूजयामास। तस्मात् स्त्रीः पूज्या, सा हि श्रीः। स आत्मनः प्राचीं दिशं शिलां उद्यम्य तया ताम् सृष्ट्वा। तस्याः उपस्थः वेदी, केशाः कुशाः, त्वक् संवरणशिलाः, मध्ये अग्निः प्रज्वलितः, स एव योनिः। यः एवम् विद्वान् स्त्रीसंगमं वाजपेयवत् कुर्यात्, स एव तावत् लोकं प्राप्नोति। यः तु अजानन् संगच्छेत्, स्त्री तस्य पुण्यं हरति।