शृणु, गौतम, ब्रह्मविद्यायाः गूढं रहस्यं मया सम्यग् प्रतिपाद्यते। अयं हि लोकः अग्निः, तस्य भूमिः समिध्, वायुः धूमः, रात्रिः ज्वाला, दिशः अंगाराः, अन्तरा दिशः च इव स्फुलिङ्गाः। अस्मिन्नेव अग्नौ देवा वृष्टिं हविरूपेण जुह्वन्ति, तेन हविषा अन्नं सम्पद्यते। एवं पुरुषः अपि अग्निः, तस्य विवृतं मुखं समिध्, प्राणः धूमः, वाक् ज्वाला, चक्षुः अंगारः, श्रोत्रं स्फुलिङ्गः इव। अस्मिन्नेव अग्नौ देवा अन्नं हविरूपेण जुह्वन्ति, तस्मात् शुक्रं सम्पद्यते। स्त्री अपि अग्निः, तस्याः योनिः समिध्, लोमानि धूमः, भगः ज्वाला, यदन्तः क्रियते तदंगारः, रमणानि स्फुलिङ्गाः। अस्मिन्नेव अग्नौ देवा शुक्रं हविरूपेण जुह्वन्ति, तस्मात् पुरुषः जायते। स जातः जीवति यावज्जीवमस्ति, मृतः च। ततः तमग्निं प्रति वहन्ति। तस्मिन् अग्नौ एवाग्निः अग्निः भवति, समिध् समिध् एव, धूमः धूमः एव, ज्वाला ज्वाला एव, अंगाराः अंगाराः एव, स्फुलिङ्गाः स्फुलिङ्गाः एव। अस्मिन्नेव अग्नौ देवा पुरुषं हविरूपेण जुह्वन्ति, तस्मात् तेजोमयः पुरुषः उत्पद्यते। ये एतद्विदुः, ये वनान्ते श्रद्धां सत्यं च उपासते, ते ज्वालां प्राप्नुवन्ति, ज्वालात् दिवसम्, दिवसः शुक्लपक्षः, शुक्लपक्षात् उत्तरायणम्, उत्तरायणात् देवयानं लोकम्, तस्मात् सूर्यं, सूर्याद् विद्युत्। तस्मात् विद्युतः मनसः जातः पुरुषः तान् ब्रह्मलोकं नयति। तत्र ब्रह्मलोकं प्राप्ताः, ते सर्वं अतिक्रम्य तिष्ठन्ति, पुनरागमनं नास्ति। ये तु यज्ञदानतपःकर्मणा लोकं विजिग्युः, ते धूमं प्राप्नुवन्ति, धूमात् रात्रिम्, रात्रेः कृष्णपक्षम्, कृष्णपक्षात् दक्षिणायनम्, दक्षिणायनात् पितृलोकम्, पितृलोकात् चन्द्रमसम्। चन्द्रमसं प्राप्ताः, तत्र अन्नं भवन्ति। तत्र देवाः सोमं पूरयन्तः 'वर्धस्व, क्षीणस्व' इति वदन्ति, तत्र एते उपयुज्यन्ते। यदा पुण्यं क्षीयते, तदा आकाशं, आकाशात् वायुम्, वायोः वृष्टिं, वृष्टेः पृथिवीम्, पृथिव्यां अन्नं भवन्ति। तत्र स्त्रियाः अग्नौ जायन्ते, एवं चक्रं परिवर्तते। ये पुनः एतयोः पथोः न जानन्ति, ते कीटपतनादिसंज्ञकाः भवन्ति। यो ह्येतद् ज्येष्ठं श्रेष्ठं वेद, स्वकुले ज्येष्ठः श्रेष्ठः भवति। प्राण एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः, एवं विद्वान् स्वकुले च येषां च अतिशेते तेषां च ज्येष्ठः श्रेष्ठः भवति। यो ह्येतद् श्रेष्ठं वेद, स श्रेष्ठः भवति। वाक् एव श्रेष्ठा, एवं विद्वान् स्वकुले श्रेष्ठः भवति। यो ह्येतद् प्रतिष्ठां वेद, स समे च विषमे च प्रतिष्ठां लभते। चक्षुरेव प्रतिष्ठा, चक्षुषा समे विषमे च तिष्ठति। एवं विद्वान् समे विषमे च प्रतिष्ठां लभते। यो ह्येतद् सम्पदं वेद, तस्मै सम्पद् यथाकामं आगच्छति। श्रोत्रमेव सम्पद्, श्रोत्रे हि सर्वे वेदाः सम्पद्यन्ते। एवं विद्वान् यथाकामं सम्पदं प्राप्नोति। यो ह्येतद् आयतनं वेद, स स्वजनानां च पुरुषाणां च आयतनं भवति। मन एव आयतनं, एवं विद्वान् स्वजनानां पुरुषाणां च आयतनं भवति। यो ह्येतद् प्रजननं वेद, स प्रजया पशुभिश्च जायते। शुक्रमेव प्रजननं, एवं विद्वान् प्रजया पशुभिश्च जायते। एते प्राणाः श्रेष्ठत्वं विवाद्य ब्रह्मणं जग्मुः। 'कः श्रेष्ठः?' इति पृच्छन्तः। यस्य गमनात् एतत् शरीरं हीनं भवति, स श्रेष्ठः इति। वाक् अपक्रम्य संवत्सरमुपविश्य पुनरागत्य पृच्छति, 'कथं मया विना जीवितम्?' ते प्राहुः, 'यथा मूकाः प्राणेन जीवन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा मन्यन्ते, शुक्रेण प्रजनन्ति, एवं वयम्।' ततो वाक् प्रविवेश। चक्षुः अपक्रम्य संवत्सरमुपविश्य पुनरागत्य पृच्छति, 'कथं मया विना जीवितम्?' ते प्राहुः, 'यथा अन्धाः अपश्यन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा मन्यन्ते, शुक्रेण प्रजनन्ति, एवं वयम्।' ततो चक्षुः प्रविवेश। श्रोत्रं अपक्रम्य संवत्सरमुपविश्य पुनरागत्य पृच्छति, 'कथं मया विना जीवितम्?' ते प्राहुः, 'यथा बधिराः अशृण्वन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, मनसा मन्यन्ते, शुक्रेण प्रजनन्ति, एवं वयम्।' ततो श्रोत्रं प्रविवेश। मनः अपक्रम्य संवत्सरमुपविश्य पुनरागत्य पृच्छति, 'कथं मया विना जीवितम्?' ते प्राहुः, 'यथा मन्दबुद्धयः अमन्यन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, शुक्रेण प्रजनन्ति, एवं वयम्।' ततो मनः प्रविवेश। शुक्रं अपक्रम्य संवत्सरमुपविश्य पुनरागत्य पृच्छति, 'कथं मया विना जीवितम्?' ते प्राहुः, 'यथा निष्क्रियाः अप्रजनन्तः प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा मन्यन्ते, एवं वयम्।' ततो शुक्रं प्रविवेश। अथ प्राणः अपक्रमितुम् उद्यतवान्। स इव सिन्धुदेशीयः श्रेष्ठः अश्वः स्वाङ्गानि संनह्यते, एवं प्राणाः अपि एकत्र संनह्यन्ते। ते ऊचुः, 'मा गाः, भगवन्, त्वया विना वयं न जीवेम।' स प्राह, 'तर्हि मे बलिं दत्त।' 'एवं' इति ऊचुः। वाक् ऊचुः, 'यतः अहं श्रेष्ठा अस्मि, त्वमपि श्रेष्ठोऽसि।' चक्षुः ऊचुः, 'यतः अहं प्रतिष्ठा अस्मि, त्वमपि प्रतिष्ठोऽसि।' श्रोत्रम् ऊचुः, 'यतः अहं सम्पद् अस्मि, त्वमपि सम्पद् असि।' मनः ऊचुः, 'यतः अहं आयतनं अस्मि, त्वमप्यायतनं असि।' शुक्रम् ऊचुः, 'यतः अहं प्रजा अस्मि, त्वमपि प्रजा असि।' स पृच्छति, 'किं मे अन्नं, किं वस्त्रं?' 'यदश्वेषु, पशुषु, कीटपतङ्गेषु, तत् तव अन्नम्; आप एव वस्त्रम्।' एषः यः एतद् वेद, तस्य किञ्चिद् उपभुज्यते, नान्नम् अन्नरहितम्। ये एतद् विदुः, पण्डिताः, ते अश्नन्ति, आपः पिबन्ति, अशित्वा अपः पिबन्ति, एतेन अन्नं शुद्धं मन्यन्ते। तस्मात् एवं विद्वान् अन्नभोजनात् पूर्वं च पश्चात् च आपः पिबेत्, अनेन अन्नं शुद्ध्यति। यदि कश्चिद् इच्छेत्, 'महान् भूयासम्,' तर्हि शुक्लपक्षे शुभदिने द्वादशाहोपवासं कृत्वा उदुम्बरफलानि सर्वाणि औषधीनि च संगृह्य, अभ्यञ्जयित्वा, अग्निं स्थापयित्वा, घृतेन संवेष्ट्य, सम्यक् पचेत्, पुष्यनक्षत्रे मन्थं कृत्वा, आहुतीः जुहोति। 'यावन्तः त्वयि, हे जातवेदः, देवाः मानुषाणां कामान् निरुन्धन्ति, तेषां भागं जुहोमि, ते तृप्ताः मम कामान् पूरयन्तु, स्वाहा।' 'त्वं चतुष्पद् रूपेण शयाने, अहं धारकः अस्मि; घृतधारया त्वां पूजयामि, प्रदातारम्। स्वाहा। प्रजा उत्पद्यन्तां, अपि च एता मा अन्यत्र गच्छन्तु।' तृतीयाम् आहुतिं जुहोति। 'ज्येष्ठाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा,' इति अग्नौ जुह्वन् मन्थस्य सारं सिञ्चति। 'प्राणाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा,' इति जुह्वन् मन्थस्य सारं सिञ्चति। एवं वाक्, प्रतिष्ठा, चक्षुः, सम्पद्, श्रोत्रं, आयतनं, मनः, प्रजा, शुक्रं, भूत्वा, भवित्वा, विश्वं, सर्वं, पृथिवीम्, अन्तरिक्षं, द्यौः, दिशः, ब्रह्म, क्षत्रं, भूः, भुवः, स्वः, भूर्भुवः, अग्निः, सोमः, तेजः, श्रीः, सम्पद्, सविता, सरस्वती, सर्वे देवाः, प्रजापतिः—एतेषु सर्वेषु 'स्वाहा' इति जुह्वन् मन्थस्य सारं सिञ्चति। पुनः अग्निः, सोमः, भूः, भुवः, स्वः, भूर्भुवः स्वः, ब्रह्म, क्षत्रं, भूत्वा, भवित्वा, विश्वं, सर्वं, प्रजापतिः—एतेषु अपि 'स्वाहा' इति जुह्वन् मन्थस्य सारं सिञ्चति। ततः तम् स्पृशति—'त्वं गति, त्वं दीप्तिः, त्वं पूर्तिः, त्वं स्थैर्यम्, त्वं ऐक्यम्, त्वं प्रतिज्ञा, त्वं प्रतिज्ञातः, त्वं शंसः, त्वं शंसितः, त्वं श्रुतिः, त्वं श्रुतः, त्वं स्निग्धः, त्वं सुप्तः, त्वं बहुलः, त्वं महत्, त्वं ज्योतिः, त्वं अन्नम्, त्वं मृत्युः, त्वं लयः' इति। ततः तमुत्थापयति—'त्वं कच्चः, मया सह त्वं स्वामी भूयाः; स्वामी त्वां स्वामी करोतु' इति। ततः आपः पिबन् पठति—'सविता श्रेष्ठः, मधुना वाता सत्यानि वन्तु, मधुना सिन्धवः स्रवन्तु, औषधयः मधुना स्युः। भूः स्वाहा।' 'देवस्य सवितुः तेजः उपास्महे; मधुना रात्रयः प्रातरश्च, मधुना पृथिव्याः रजः, मधुना द्यौः पितरः। भुवः स्वाहा।' 'धियो यो नः प्रचोदयात्, मधुना वनानि, मधुना सूर्यः, मधुना गावः। स्वः स्वाहा।' स सम्पूर्णं सावित्रीं पठति, सर्वाणि मधुना श्लोकान्, सर्वाणि उच्चारणानि। 'सर्वं भवानीति।' भूर्भुवः स्वः स्वाहा। आपः पित्वा, हस्तौ प्रक्षाल्य, अग्निं प्रति पृष्ठतः उपविश्य तिष्ठति। प्रातः सूर्यं प्रति गच्छति—'त्वं एकपद्मा दिशाम्, अहम् एकपद्मः मनुष्येषु भूयासम्' इति। एवं गत्वा, अग्निं प्रति पृष्ठतः उपविश्य श्लोकं पठति। एवं याज्ञवल्क्यस्य वाजसनेयस्य शिष्यः उद्दालक आरुणिः अवदत्—'यदि एतेन शुष्के दारु द्रव्यानि सिञ्चेत्, शाखाः प्रवर्धेरन्, पत्राणि प्ररोहेयुः।' एवं मदुकं पैङ्ग्यं शिष्यं प्रति याज्ञवल्क्यः वाजसनेय्यः अवदत्—'यदि एतेन शुष्के दारु सिञ्चेत्, शाखाः प्रवर्धेरन्, पत्राणि प्ररोहेयुः।' एवं चूडं भगवित्तं शिष्यं प्रति मदुकः पैङ्ग्यः अवदत्—'यदि एतेन शुष्के दारु सिञ्चेत्, शाखाः प्रवर्धेरन्, पत्राणि प्ररोहेयुः।' एवं जनकं आयस्थूणिं शिष्यं प्रति चूडः भगवित्तः अवदत्—'यदि एतेन शुष्के दारु सिञ्चेत्, शाखाः प्रवर्धेरन्, पत्राणि प्ररोहेयुः।' एवं सत्यकामं जाबालिं शिष्यं प्रति जनकः आयस्थूणिः अवदत्—'यदि एतेन शुष्के दारु सिञ्चेत्, शाखाः प्रवर्धेरन्, पत्राणि प्ररोहेयुः।' एवं शिष्येभ्यः सत्यकामः जाबालिः अवदत्—'यदि एतेन शुष्के दारु सिञ्चेत्, शाखाः प्रवर्धेरन्, पत्राणि प्ररोहेयुः।' एषा विद्या अपुत्राय, अशिष्याय वा न दीया। चत्वारि उदुम्बरमयानि—उदुम्बरहवणीः, उदुम्बराहवणीः, उदुम्बरसमिधः, उदुम्बरारण्ये द्वे इति। एवं ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं सम्पूर्णं, यः एतद् वेद, स सर्वं प्राप्नोति।