सः उवाच — “एवं पितः, यथा मया ज्ञातं, तथा त्वया अपि ज्ञातव्यम्; यद् अहं वेद्मि, तत् सर्वं तुभ्यं उक्तम्। तत्र गच्छ, आगत्य च वयं ब्रह्मचारिणाविव वसावः।” पितर् उवाच — “त्वमेव गच्छ।” सः तदा गौतमस्य, प्रावाहणजैवलिनः पुत्रस्य, समीपम् अगच्छत्। तत्र तस्योपवेशनार्थं आसनम्, पाद्यं च जलम्, अन्नं च उपनिनायुः। ततः सः प्रत्यागतस्य गौतमाय ववन्दे, तस्मै चानुग्रहार्थं उवाच — “वरः ते दत्तः, गौतम।” गौतमः उवाच — “यथा प्रतिश्रुतं, स एव अयं वरः अस्तु। यानि च त्वया युवानं प्रति अन्ते उक्तानि, तानि मे ब्रूहि।” तस्य प्रत्युवाच — “देवानां मध्ये, गौतम, एवं वराः दत्ताः; मनुष्येषु त्वं ब्रूहि।” ततः गौतमः पुनरुवाच — “विदितं हि सुवर्णदानं, गवां दानं, अश्वदानं, दासीवस्त्रदानं च; किन्तु भवान् अनन्तानां, अपाराणां मध्ये, महत्तमः दाता। अतः, गौतम, यथापूर्वैः वाचः उपहितैः, तथाहं त्वां सम्यगुपायनमुपेत्य उपगच्छामि।” सः एवमुपायनं निर्दिश्य, प्रवक्तुं आरब्धवान्। सः उवाच — “गौतम, मा अस्मान्, मा पितॄन् अवमंसीः। यदिदं ब्रह्मणे पूर्वं न किञ्चन उक्तं, तत् तुभ्यं वक्ष्यामि। एवं वदन्तं कः नानुज्ञातुमर्हति?” ततः सः तत्त्वं प्राकथयत् — “अयं लोकोऽग्निः, गौतम। तस्य सूर्यः इन्धनम्, रश्मयः धूमः, अहः शिखा, चन्द्रमाः अंगारः, नक्षत्राणि विश्फुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः श्रद्धां होमयन्ति; तस्मात् सोमराजः उत्पद्यते। वृष्टिरप्यग्निः, गौतम। तस्य संवत्सरः इन्धनम्, मेघाः धूमः, विद्युत् शिखा, अशनयः अंगाराः, गर्जनानि विश्फुलिङ्गानि। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः सोमं होमयन्ति; तस्मात् वृष्टिः जायते। पृथिव्यग्निः, गौतम। तस्य पृथिवी इन्धनम्, वायुः धूमः, रात्रिः शिखा, दिशः अंगाराः, अन्तरदिशः विश्फुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः वृष्टिं होमयन्ति; तस्मात् अन्नं जायते। पुरुषोऽग्निः, गौतम। तस्य विवृतमुखम् इन्धनम्, प्राणः धूमः, वाक् शिखा, चक्षुः अंगारः, श्रोत्रं विश्फुलिङ्गम्। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः अन्नं होमयन्ति; तस्मात् रेतः सम्भवति। स्त्रीऽग्निः, गौतम। तस्य योनिः इन्धनम्, लोमानि धूमः, योनिः शिखा, यदन्तः क्रियते तदंगारः, रतयः विश्फुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः रेतः होमयन्ति; तस्मात् पुरुषः जायते। सः जातः, यावज्जीवति, तावत् जीवति, मृतः च— तदा तमग्नौ नयन्ति। तस्य अग्निरेव अग्निः भवति, इन्धनम् इन्धनम्, धूमः धूमः, शिखा शिखा, अंगारः अंगारः, विश्फुलिङ्गः विश्फुलिङ्गः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः पुरुषं होमयन्ति; तस्मात् तेजस्वी पुरुषः उत्पद्यते। एवं य एतद्विदुः, ये च वनं प्रविश्य श्रद्धां सत्यमेव च उपासते, ते अग्निं प्राप्नुवन्ति; अग्नेः दिनम्, दिवः शुक्लपक्षम्, तस्मात् षडुत्तरायणम्, तस्मात् देवयानं लोकम्, तस्मात् सूर्यं, सूर्यस्य विद्युत्। विद्युतः मनसः जातः पुरुषः तान् ब्रह्मलोकं नयति। तत्र ब्रह्मलोकान् प्राप्त्वा, सर्वान् अतिक्रम्य, न पुनरावर्तन्ते। ये तु यज्ञेन दानेन तपसा च लोकं जयन्ति, ते धूमं प्राप्नुवन्ति; धूमात् रात्रिम्, रात्रेः कृष्णपक्षम्, तस्मात् दक्षिणायनम्, तस्मात् पितृलोकम्, तस्मात् चन्द्रम्। चन्द्रं प्राप्त्वा, तत्र अन्नं भवन्ति; यथा देवाः सोमराजम् पूरयन्तः ‘वर्धस्व, क्षीणस्व’ इति वदन्ति, एवं तत्र उपयुज्यन्ते। पुण्यस्य क्षये, आकाशम्, तस्मात् वायुम्, तस्मात् वृष्टिम्, तस्मात् पृथिवीम्, तस्मात् अन्नम्, तस्मात् स्त्रीणां गर्भे अग्निम् प्राप्नुवन्ति। एवं संसरणं भवति। ये तु एतयोः मार्गयोः न जानन्ति, ते पतङ्गमक्षिकादयः भवन्ति। यः तु जानाति यत् ज्येष्ठं श्रेष्ठं च, सः स्वेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भवति। प्राण एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः; एवं वेद, सः स्वेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः भवति, येषां च अतिशेते। यः तु जानाति यत् श्रेष्ठतमम्, सः स्वेषु श्रेष्ठतमो भवति। वाक् एव श्रेष्ठतमम्; एवं वेद, सः स्वेषु श्रेष्ठतमो भवति। यः तु जानाति यत् प्रतिष्ठा, सः समे च विषमे च प्रतिष्ठितः भवति। चक्षुरेव प्रतिष्ठा; चक्षुषा समे च विषमे च प्रतिष्ठितः भवति। एवं वेद, सः समे च विषमे च प्रतिष्ठितः भवति। यः तु जानाति यत् प्राप्तिः, तस्मै प्राप्तिः उपपद्यते, यद् इच्छति। श्रोत्रमेव प्राप्तिः; श्रोत्रे सर्वे वेदा उपलभ्यन्ते। एवं वेद, तस्मै यदिच्छति, तत् प्राप्तिः उपपद्यते। यः तु जानाति यत् आवासः, सः स्वजनस्य आवासः, मनुष्याणां च आवासो भवति। मन एव आवासः; एवं वेद, सः स्वजनस्य, मनुष्याणां च आवासो भवति। यः तु जानाति यत् प्रजननम्, सः सुतैः पशुभिश्च जायते। रेत एव प्रजननम्; एवं वेद, सः सुतैः पशुभिश्च जायते। एते प्राणाः, श्रेष्ठत्वाय विवादमानाः, ब्रह्माणं जग्मुः—“कः नः श्रेष्ठः?” इति पृष्टवन्तः। यः अस्मात् शरीराबन्धात् निष्क्रम्य, एतद् शरीरम् हीनं करोति, सः श्रेष्ठः इति। तत्र वाक् प्रथमतः निष्क्रान्ता। संवत्सरं बहिर् स्थित्वा, पुनरागत्य, पृच्छति—“कथं यूयं मया विना अवतिष्ठत?” ते ऊचुः—“यथा मूकाः प्राणेन जीवन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, रेतसा प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि अवस्म।” ततः वाक् पुनः प्रविष्टा। ततः चक्षुः निष्क्रान्तम्। संवत्सरं बहिर् स्थित्वा, पुनरागत्य, पृच्छति—“कथं यूयं मया विना अवतिष्ठत?” ते ऊचुः—“यथा अन्धाः चक्षुषा विना, प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, रेतसा प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि अवस्म।” ततः चक्षुः पुनः प्रविष्टम्। ततः श्रोत्रं निष्क्रान्तम्। संवत्सरं बहिर् स्थित्वा, पुनरागत्य, पृच्छति—“कथं यूयं मया विना अवतिष्ठत?” ते ऊचुः—“यथा बधिराः श्रोत्रेण विना, प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, मनसा जानन्ति, रेतसा प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि अवस्म।” ततः श्रोत्रं पुनः प्रविष्टम्। ततः मनः निष्क्रान्तम्। संवत्सरं बहिर् स्थित्वा, पुनरागत्य, पृच्छति—“कथं यूयं मया विना अवतिष्ठत?” ते ऊचुः—“यथा मूढाः मनसा विना, प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, रेतसा प्रजनयन्ति, एवं वयम् अपि अवस्म।” ततः मनः पुनः प्रविष्टम्। ततः रेतः निष्क्रान्तम्। संवत्सरं बहिर् स्थित्वा, पुनरागत्य, पृच्छति—“कथं यूयं मया विना अवतिष्ठत?” ते ऊचुः—“यथा क्लिबाः रेतसा विना, प्राणेन जीवन्ति, वाचा वदन्ति, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, एवं वयम् अपि अवस्म।” ततः रेतः पुनः प्रविष्टम्। अथ प्राणः निष्क्रान्तुं उद्यतः। यथा सिन्धुदेशीयः श्रेष्ठः अश्वः सर्वाङ्गानि संहरति, तथा अन्ये प्राणाः एकत्र संहृताः। ऊचुः—“मा गाः, भगवन्; त्वया विना न शक्यं जीवितुम्।” सः उवाच—“तर्हि मम बलिं दत्त।” “एवं स्यात्” इति ऊचुः। ततः वाक् उवाच—“यतः अहम् श्रेष्ठा, त्वमपि श्रेष्ठः।” चक्षुः उवाच—“यतः अहम् प्रतिष्ठा, त्वमपि प्रतिष्ठः।” श्रोत्रम् उवाच—“यतः अहम् श्रीः, त्वमपि श्रीमान्।” मनः उवाच—“यतः अहम् आवासः, त्वमपि आवासः।” रेतः उवाच—“यतः अहम् प्रजा, त्वमपि प्रजा।” सः पृच्छति—“किं मम आहारः? किं वस्त्रं?” ऊचुः—“यद् अश्वेषु, पशुषु, कीटपक्षिषु अस्ति, तत् तव आहारः। आपः तव वस्त्रम्।” यः एतद्वेद, तस्य किञ्चिद् भुक्तं नान्नं भवति, किञ्चिद् प्राप्तं नान्नं भवति। एतद्विद्वांसः, पण्डिताः, अन्नं भुञ्जानाः, आपः प्राश्यन्ति, अन्नभोजनानन्तरं च प्राश्यन्ति, मन्वानाः—“एवं कृत्वा अन्नं शुद्धं भवति।” अतः, यः एवं वेद, सः अन्नभोजनात् पूर्वं, च पश्चात्, आपः प्राश्येत्; एवं अन्नं शुद्धं करोति। यदि कश्चित् इच्छेत्—“अहं महत्त्वं प्राप्नुयाम्” इति—तर्हि शुक्लपक्षे, शुभदिवसेषु, द्वादशरात्रोपवासं कृत्वा, उदुम्बरफलानि, सर्वौषधयश्च संगृह्य, अभ्यज्य, अग्निं स्थापयित्वा, घृतवस्त्रं च, सम्यक् पाचयित्वा, पुष्यनक्षत्रे मन्थं कृत्वा, हविर्दद्यात्। तत्र मन्त्रं जपेत्—“यावन्तः देवाः त्वयि, हे जातवेदः, ये मनुष्याणां कामान् निरुन्धन्ति, तेषां भागं जुहोमि; ते तृप्ताः मम कामान् पूरयन्तु। स्वाहा।” “यदा त्वं चतुष्पादिव शयसे, अहं धर्ता अस्मि; घृतधारया त्वां, हे वर्धयितर, उपह्रियामि। स्वाहा। प्रजा उत्पद्यन्तां, एता मा अन्यत्र गच्छन्तु।” तृतीयं हवनं जुहोति। “ज्येष्ठाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा”—इत्यादिना अग्नौ हुत्वा, मन्थाद् सारं निक्षिपति; “प्राणाय स्वाहा, श्रेष्ठाय स्वाहा”—इत्यादि; “वाचि स्वाहा, प्रतिष्ठाय स्वाहा”—इत्यादि; “चक्षुषे स्वाहा, श्रीये स्वाहा”—इत्यादि; “श्रोत्राय स्वाहा, आवासाय स्वाहा”—इत्यादि; “मने स्वाहा, प्रजायै स्वाहा”—इत्यादि; “रेते स्वाहा”—इत्यादि; “भवे स्वाहा”—इत्यादि; “भवाय स्वाहा”—इत्यादि; “विश्वाय स्वाहा”—इत्यादि; “सर्वाय स्वाहा”—इत्यादि; “पृथिव्यै स्वाहा”—इत्यादि; “अन्तरिक्षाय स्वाहा”—इत्यादि; “द्यवे स्वाहा”—इत्यादि; “दिशः स्वाहा”—इत्यादि; “ब्रह्मणे स्वाहा”—इत्यादि; “क्षत्राय स्वाहा”—इत्यादि; “भूः स्वाहा”—इत्यादि; “भुवः स्वाहा”—इत्यादि; “स्वः स्वाहा”—इत्यादि; “भूर्भुवः स्वाहा”—इत्यादि; “अग्नये स्वाहा”—इत्यादि; “सोमाय स्वाहा”—इत्यादि; “तेजसे स्वाहा”—इत्यादि; “श्रियै स्वाहा”—इत्यादि; “समृद्धये स्वाहा”—इत्यादि; “सवित्रे स्वाहा”—इत्यादि; “सरस्वत्यै स्वाहा”—इत्यादि; “सर्वेभ्यः देवेभ्यः स्वाहा”—इत्यादि; “प्रजापतये स्वाहा”—इत्यादि; प्रत्येकं अग्नौ हुत्वा, मन्थसारं निक्षिपति। ततः, “अग्नये स्वाहा”—इत्यादि, पुनः पुनः, यथोक्तं, हुत्वा, मन्थसारं निक्षिपति। ततः तं मन्थं स्पृशति—“त्वं गति, त्वं ज्योतिः, त्वं पूर्तिः, त्वं स्थिरः, त्वं एकता, त्वं प्रतिज्ञा, त्वं प्रतिज्ञातः, त्वं साम, त्वं साम्गीतः, त्वं श्रुतिः, त्वं श्रावितः, त्वं सिक्तः, त्वं दग्धः, त्वं समृद्धः, त्वं बली, त्वं दीप्तिः, त्वं अन्नम्, त्वं मृत्युः, त्वं लयः” इति। ततः तमुत्थापयति—“त्वं क्रव्यः; मया सह त्वं सम्राड् भव; सम्राड् त्वां सम्राट् करोतु” इति। ततः आपः प्राश्य, मन्त्रं जपेत्—“तं सवितारं श्रेष्ठं मधुमतीः प्रजाः वाताः वहन्तु सत्याय, मधुमत्यः सिन्धवः स्रवन्तु; औषधयः मधुमत्यः सन्तु नः।” भूः, स्वाहा। एवं स प्रकरणं सम्यक् संपन्नम्।