एकदा, यः एते त्रयो लोकाः पूर्णतया समर्पिताः स्यात्, सः एव तस्याः प्रथमं पादं प्राप्नोति। ततः, यावत् त्रयाणां वेदानां विज्ञानं, यः तावत् लभते, सः द्वितीयं पादं प्राप्नोति। पुनः, यावत् प्राणिनां संख्या अस्ति, यः तावत् लभते, सः तृतीयं पादं प्राप्नोति। तस्याः चतुर्थः पादः अयं दृश्यः, तमसः परः, यः कस्यचित् अप्राप्यः—कथं तावत् कश्चित् तावत् प्राप्नुयात्? तस्याः उपासना गायत्री एव। सा एकपदा, द्विपदा, त्रिपदा, चतुष्पदा, अपदा च अस्ति, यतः पादैः न एव तां प्राप्नोति। नमस्ते, चतुर्थ दृश्य पाद, तमसः परे! यं द्वेष्टि, तस्मै एतद् वदेत्—"अस्य कामः मा स्यात्," अथवा, "मासमेकं अस्य कामः अप्राप्तः भवतु।" यः एवं उपास्ते, सः कामेन न संपद्यते। अथवा, "अहं तत् प्राप्नुयाम्" इति वदेत्। जनकः, विदेहानां राजा, अश्वतराश्वेः पुत्रं बुडिलं प्रति उवाच—"यदा त्वं अवदः गायत्री हस्तिनी जाता, तर्हि सा कथं वहति?" सः प्रत्युवाच—"राजन्, अस्याः मुखमेव मुखम्।" तस्याः मुखं हि अग्निः। यथा अग्नौ अनेके हविः समर्पिते सर्वं ग्रसते, एवं एवं एतद्विद् बहून् पापानपि कुर्यात्, सः सर्वान् ग्रसते, शुद्धः, विमलः, अजरः, अमृतः च भवति। सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छन्नम्। हे पूषन्, तद् अपावृणु, धर्मस्य सत्यदर्शनेन। एकवृष्णे पूषन्, यम, सूर्य, प्रजापतेः पुत्र, तव रश्मीन् संहृत्य तेजः संहर, यथा अहं तव शुभं रूपं पश्येयम्। सः पुरुषः यः तत्र अस्ति—सः अहमेव। अयं शरीरः भस्मान्तं गच्छतु, प्राणः अमृतं वायुरस्तु। हे मनः, स्मर! कृतं स्मर! हे अग्ने, शुभया पन्था नय, त्वं सर्वाणि पथानि विद्वान्; अस्मत् पापं वञ्चनं नय, तुभ्यं वयं नमः समर्पयामः। एवं च, अरुणस्य पुत्रः वेतकेतुः पञ्चालानां सभां गतवान्। तत्र सः प्रवाहणस्य पुत्रं जैवलिं स्वकर्मसु प्रवृत्तं दृष्ट्वा, तम् उवाच—"हे कुमार!" सः प्रत्युवाच—"भवतः।" "किं त्वं पित्रा उपदिष्टः?" "आम्," इति सः अवदत्। "किं जानासि, कुतः इमे प्राणी प्रेत्य नानापथं यान्ति?" "न," इति सः। "किं जानासि, कुतः ते पुनः इमं लोकं प्रतियान्ति?" "न," इति। "किं जानासि, बहवः प्रेत्य अपि, एष लोकः न पूर्यते?" "न," इति। "किं जानासि, यदा अग्नौ हविः दीयते, तदा आपः पुरुषस्य वाचा भूत्वा उन्नीयन्ते, भाषन्ते च?" "न," इति। "किं देवयानं पितृयानं वा पन्थानं जानासि, येन कृतं कृतं तेन देवयानं वा पितृयानं लभन्ते?" "ऋषेः वचनं श्रुत्वा अपि, अहं न अवेदम्—यत् पितरः, देवाः, मनुष्याः, अमृताः च अवदन्; एतेषां मध्ये, सर्वं जगत् चरति, यत् पितरं मातरं च मध्ये। एतस्मात् अहं एकमपि न जानामि," इति सः अवदत्। ततः सः अनुज्ञां प्रार्थयामास। अननुज्ञातः, कुमारः प्रस्थितः। सः पितरं गत्वा अवदत्—"किं न मां पूर्वं उपशिक्षितवान्?" "कथम्, बुद्धिमान्?" "कश्चन क्षत्रियः पञ्च प्रश्नान् पप्रच्छ, अहं एकमपि न अवेदम्," इति। सः प्रश्नान् यथावत् निवेदितवान्। सः अवदत्—"पितः, यथा अहं जानामि, तथा त्वं अपि जानासि; यद् अहं जानामि, तत् सर्वं तुभ्यं उक्तम्। तत्र गच्छाव, तत्र गत्वा ब्रह्मचारिणाविव वसाव।" "त्वमेव गच्छ," इति। सः तत्र गच्छन्, प्रवाहणजैवलिनः पुत्रस्य गौतमस्य समीपे उपविशन्तं दृष्ट्वा, तस्मै आसनं, अर्घ्यं च उपनयन्, ततो हविः अपि समर्पितम्। सः अवदत्—"वरः तुभ्यं दत्तः, गौतम।" सः अवदत्—"यथा उक्तं, एवं वरः अस्तु; यानि वचनानि कुमारायोक्तानि, तानि ब्रूहि।" सः अवदत्—"एवं देवेषु गौतम, वराः दत्ताः; नराणां मध्ये वद।" सः अवदत्—"विदितानि सुवर्णस्य, गावः, अश्वाः, दास्यः, वासांसि; त्वं तु, अनन्तानाम् अनन्तः, असीमस्य दाता। अतः, गौतम, अहं तव समीपं सम्यगुपायनं कृत्वा आगतः, यथा पूर्वे वाचोपायनं कृत्वा आगच्छन्।" सः उपायनं निर्दिश्य, उवाच। "तस्मात्, गौतम, न अस्मान् न अवमन्यस्व, न पितॄन्; यदिदं ब्राह्मणाय न पूर्वं उक्तं, तत् तुभ्यं वक्ष्यामि। कः तु एतद्वदन्तं न दद्यात्?" "अयं लोकः अग्निः, गौतम। तस्य सूर्यः इन्धनम्, रश्मयः धूमः, दिवसः ज्वाला, चन्द्रमाः अङ्गारः, नक्षत्राणि च चिष्काः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः श्रद्धां हविः समर्पयन्ति; तस्मात् सोमः राजा उत्पद्यते।" "वृष्टिः अग्निः, गौतम। तस्य संवत्सरः इन्धनम्, मेघाः धूमः, विद्युत् ज्वाला, अशनि अङ्गारः, गर्जा च चिष्काः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः सोमं हविः समर्पयन्ति; तस्मात् वृष्टिः जायते।" "अयं लोकः अग्निः, गौतम। तस्य पृथिव्य् इन्धनम्, वायुः धूमः, रात्रिः ज्वाला, दिशः अङ्गारः, अन्तरदिशः च चिष्काः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः वृष्टिं हविः समर्पयन्ति; तस्मात् अन्नं जायते।" "पुरुषः अग्निः, गौतम। तस्य मुक्तम् इन्धनम्, प्राणः धूमः, वाक् ज्वाला, चक्षुः अङ्गारः, श्रोत्रं च चिष्काः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः अन्नं हविः समर्पयन्ति; तस्मात् शुक्रं जायते।" "स्त्री अग्निः, गौतम। तस्य योनिः इन्धनम्, लोम धूमः, योनिः ज्वाला, यत् अन्तः कृतं अङ्गारः, रतिः च चिष्काः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः शुक्रं हविः समर्पयन्ति; तस्मात् नरः जायते। सः जातः, यावत् जीवति, म्रियते च," "ततः तम् अग्नौ नयन्ति।" "तस्य अग्निः अग्निः भवति, इन्धनम् इन्धनम्, धूमः धूमः, ज्वाला ज्वाला, अङ्गारः अङ्गारः, चिष्काः चिष्काः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः पुरुषं हविः समर्पयन्ति; तस्मात् तेजस्वी रूपः पुरुषः उत्पद्यते।" "ये एतद्विदुः, ये अरण्ये श्रद्धां सत्यं च उपासते, ते ज्वालां प्राप्नुवन्ति; ज्वलायाः दिवसम्, दिवसः शुक्लपक्षम्, शुक्लपक्षात् उत्तरायणम्, उत्तरायणात् देवयानं लोकम्, देवयानात् सूर्यं, सूर्याद् विद्युत्। विद्युतः मनसः जातः पुरुषः तान् ब्रह्मलोकं नयति। तत्र ब्रह्मलोके ते सर्वान् अतीत्य निवसन्ति; तेषां पुनरावृत्तिः नास्ति।" "ये तु यज्ञदानतपसा लोकं जयन्ति, ते धूमं प्राप्नुवन्ति; धूमात् रात्रिम्, रात्रेः कृष्णपक्षम्, कृष्णपक्षात् दक्षिणायनम्, दक्षिणायनात् पितृलोकम्, पितृलोकात् चन्द्रमसम्। चन्द्रमसम् प्राप्ताः, तत्र अन्नं भवन्ति; यथा देवाः सोमं पूरयन्ति, 'वर्धस्व, ह्रस्व' इति वदन्ति, एवं ते उपभुज्यन्ते। पुण्यस्य क्षये, ते व्योम्नि प्रविशन्ति, व्योम्नः वायौ, वायोः वृष्टौ, वृष्टेः पृथिव्याम्; पृथिवीं प्राप्ताः, अन्नं भवन्ति। तत्र, स्त्रियाः अग्नौ जाताः, पुनः चक्रं चरन्ति। ये तु एतयोः पथोः अजानन्ति, ते कीटपतङ्गादयः भवन्ति।" "यः वेद यत् ज्येष्ठं श्रेष्ठं च, सः स्वेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भवति। प्राणः एव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च; एवं वेद, सः स्वेषु, येषां च अभिप्रेत्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भवति।" "यः वेद यत् श्रेयः, सः स्वेषु श्रेयः भवति। वाक् एव श्रेयः; एवं वेद, सः स्वेषु श्रेयः भवति।" "यः वेद यत् प्रतिष्ठा, सः समे विषमे च प्रतिष्ठितः भवति। चक्षुरेव प्रतिष्ठा; चक्षुषा समे विषमे च प्रतिष्ठते। एवं वेद, सः समे विषमे च प्रतिष्ठितः भवति।" "यः वेद यत् प्राप्तिः, तस्मै प्राप्तिः यद् इच्छेत्। श्रोत्रमेव प्राप्तिः; श्रोत्रे सर्वे वेदाः प्राप्ताः। एवं वेद, तस्मै प्राप्तिः यद् इच्छेत्।" "यः वेद यद् आश्रयः, सः स्वजनानां, मनुष्याणां च आश्रयः भवति। मन एव आश्रयः; एवं वेद, सः स्वजनानां, मनुष्याणां च आश्रयः भवति।" "यः वेद यत् सृष्टिः, सः पुत्रपशुभिः सह जायते। शुक्रमेव सृष्टिः; एवं वेद, सः पुत्रपशुभिः सह जायते।" एते प्राणाः, "कः श्रेष्ठः?" इति परस्परं विवाद्य, ब्रह्माणं जग्मुः। "यस्मिन् गच्छति, इदं शरीरं हीनं भवति, सः श्रेष्ठः।" वाक् गच्छति स्म। संवत्सरमेकं बहिर्भूत्वा, पुनः आगत्य पृच्छति—"कथं यूयं मया विना अवतिष्ठध्वम्?" ते ऊचुः—"यथा मूकाः अपि प्राणेन, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, शुक्रेण सृजन्ति, एवं वयं जीवाम।" ततो वाक् प्रविवेश। चक्षुः अपि गच्छति स्म। संवत्सरमेकं बहिर्भूत्वा, पुनः आगत्य पृच्छति—"कथं यूयं मया विना अवतिष्ठध्वम्?" ते ऊचुः—"यथा अन्धाः अपि प्राणेन, वाचा भाषन्ते, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, शुक्रेण सृजन्ति, एवं वयं जीवाम।" ततो चक्षुः प्रविवेश। श्रोत्रं गन्तुम् इच्छति स्म। संवत्सरमेकं बहिर्भूत्वा, पुनः आगत्य पृच्छति—"कथं यूयं मया विना अवतिष्ठध्वम्?" ते ऊचुः—"यथा बधिराः अपि प्राणेन, वाचा भाषन्ते, चक्षुषा पश्यन्ति, मनसा जानन्ति, शुक्रेण सृजन्ति, एवं वयं जीवाम।" ततो श्रोत्रं प्रविवेश। मनः गन्तुम् इच्छति स्म। संवत्सरमेकं बहिर्भूत्वा, पुनः आगत्य पृच्छति—"कथं यूयं मया विना अवतिष्ठध्वम्?" ते ऊचुः—"यथा मूढाः अपि प्राणेन, वाचा भाषन्ते, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, शुक्रेण सृजन्ति, एवं वयं जीवाम।" ततो मनः प्रविवेश। शुक्रं गन्तुम् इच्छति स्म। संवत्सरमेकं बहिर्भूत्वा, पुनः आगत्य पृच्छति—"कथं यूयं मया विना अवतिष्ठध्वम्?" ते ऊचुः—"यथा नपुंसकाः अपि प्राणेन, वाचा भाषन्ते, चक्षुषा पश्यन्ति, श्रोत्रेण शृण्वन्ति, मनसा जानन्ति, एवं वयं जीवाम।" ततो शुक्रं प्रविवेश। ततः प्राणः गन्तुम् उद्यतः। यथा सिन्धुदेशीयः श्रेष्ठः अश्वः सर्वाङ्गानि संहृत्य गच्छति, एवं सर्वे प्राणाः संहृत्य ऊचुः—"मा गाः, भगवन्; त्वया वयं न जीवेम।" सः अवदत्—"तर्हि मे बलिं दत्त।" "एवं स्यात्" इति ऊचुः।