शृणुत, भगवन्तः! अथ सन्मार्गे ब्रह्मविद्यायाः गूढार्थं कथाम् उपनयामि। साम्नः स्वरूपं प्राणः इति विद्यात्, यतो हि प्राणेन सर्वाणि भूतानि संहितानि भवन्ति। यः एवं वेद, स सर्वेषां भूतानां संहित्यै श्रेष्ठतां प्राप्नोति, स च साम्ना सह एकत्वं तस्यैव लोकं च गच्छति। तथा क्षत्रस्यापि स्वरूपं प्राण एव, यतः प्राणेनैव क्षत्रं न हीयते। यः एवं वेद, स पूर्णं क्षत्रं, एकत्वं तस्यैव लोकं च प्राप्नोति। भूमिरन्तरिक्षं दिवश्च—एते अष्टाक्षराणि, अष्टाक्षरा एव गायत्र्याः पादः। एषा एव तस्या रूपम्। यावती त्रयो लोका व्याप्ताः, तावतीं जयति यः एतं पादं वेद। ऋचः, यजूंषि, सामानि—एते अप्यष्टाक्षराणि, अष्टाक्षरा एव गायत्र्याः पादः। यावती त्रयी विद्या विस्तृता, तावतीं जयति यः एतं पादं वेद। प्राणः, अपानः, व्यानश्च—एते अप्यष्टाक्षराणि, अष्टाक्षरा एव गायत्र्याः पादः। यावद्भूतमस्ति, तावतीं जयति यः एतं पादं वेद। तस्याः चतुर्थः दृश्यः पदः परो दिव्यः प्रदेशः, स एव प्रभास्वरः ईश्वरः, यः सर्वेषां उपरि विराजते। स दृश्यः इति उच्यते, यतः सः दृश्यते; सः परः प्रदेशः, यतः सः सर्वोपरी प्रकाशते। यः एतं पादं वेद, सः कीर्त्या यशसा च विराजते। एषा गायत्री तस्मिन् दृश्ये चतुर्थे परे प्रदेशे प्रतिष्ठिता अस्ति, तेन सत्ये प्रतिष्ठिता। चक्षुः एव सत्यम्, यतः चक्षुः सत्यमेव। अतः द्वौ जनौ विवादे स्थितौ, यः पश्यति सः विश्वासार्हः, न तु यः शृणोति। एतत् सत्यम् बलि प्रतिष्ठितम्; प्राण एव बलम्, तत्र प्रतिष्ठितम्। अतः बलं सत्यात् श्रेष्ठम् इति आहुः। एवं गायत्री आत्मनि प्रतिष्ठिता। एषा गायत्री तत्रैव अस्ति, प्राणः एव गायत्री, प्राणाः एव तत्र। तेन प्राणगुणत्वात् गायत्रीति उच्यते। जपन् सः, तां एव गायत्रीं जपति; जपन्, प्राणः तं रक्षति। केचित् सावित्रीम् अनु्ष्टुभं मन्यन्ते, वाक् अनु्ष्टुभ् इति; "वाक् जपामि" इति वदन्ति। न एवम् आचरितव्यम्, केवलां गायत्रीं जपेत्। बहूनि दानानि लब्ध्वापि, नापि एकः पादः गायत्र्याः तुल्यः स्यात्। यदि त्रयः लोका पूर्णाः दत्ताः स्युः, तदा सः प्रथमं पादं प्राप्नुयात्; त्रयीविद्यायाः यावत् विज्ञानं, तावत् लभमानः द्वितीयं पादं प्राप्नुयात्; यावत् भूतानि, तावत् लभमानः तृतीयं पादं प्राप्नुयात्; तदा एषः चतुर्थः दृश्यः पादः, यः तमसा परः, सः केनापि न लभ्यते—कथं तावत् लभ्येत्? गायत्र्याः समीपनं गायत्री एव; सा एकपदा, द्विपदा, त्रिपदा, चतुष्पदा, अपदापि, यतो न पदैः तां प्राप्नोति। नमस्ते, दृश्य चतुर्थ पाद, तमसोऽपि परे। यं द्वेष्टि, तस्मै "न कामं प्राप्नुयात्" इति वदेत्, अथवा "मासमेकं तस्य कामः न सिध्येत्" इति। यः एवं उपास्ते, सः कामेन न संपद्यते। अथवा, "अहम् तदवाप्नुयाम्" इति वदेत्। जनकः वैदेहः एतत् बुदिलाय अश्वतराश्व्याय उवाच—"यदा त्वं गायत्रीं हस्तिनम् अभूत् इति उक्तवान्, तर्हि सा कथं वहति?" सः प्राह—"मुखं, राजन्, तस्या एव मुखम्।" तस्या मुखं अग्निरेव; यथा अग्नौ बहूनि हव्यानि क्षिप्तानि सर्वाणि भक्षयति, एवं एवं वेद यः, सः बहूनि पापानि कृत्वापि सर्वाणि भक्षयित्वा शुद्धः, विशुद्धः, अजरः, अमृतः च भवति। सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण निहितम्; पूषन्, तद्वृणु सत्यधर्माय दृष्टये। पूषन्, एकद्रष्टः, यम, सूर्य, प्रजापतेः पुत्र, तव रश्मीन् विमुञ्च, तेजः संहृणु, यथा अहं तव शुभ्रं रूपं पश्येयम्। सः पुरुषः यः तत्र अस्ति—सः अहमेव। इदं शरीरं भस्मान्तं गच्छतु, प्राणः अमृतं वातुभवतु। मनः, स्मर! मनः, स्मर कृतं कृतम्! अग्ने, नय सुपथा राये, त्वं विश्वानि विद्वान्; युयोधि पापं, वयं त्वे नमोक्तिं विधेम। एतस्मिन्नेव काले, अरुणपुत्रः श्वेतकेतुः पंचालानां सभां प्राप्तवान्। तत्र प्रावाहणस्य पुत्रं जैवलिं कर्मसु स्थितं दृष्ट्वा, तम् उवाच—"वत्स!" सोऽब्रवीत्—"भवतः आज्ञया।" सः पृष्टः—"किम् पितरि उपनिषद् अस्ति?" सोऽब्रवीत्—"आम्।" ततः पुनः पृष्टः—"किम् जानासि, कुतः इमे प्राणीः प्रस्थिताः विविधा दिशः गच्छन्ति?" "न वेद," इति। "किं पुनः, कुतः पुनः इमं लोकं प्रतिपद्यन्ते?" "न वेद," इति। "किं, बहवः गच्छन्ति, तर्हि किम् एष लोकः न पूर्यते?" "न वेद," इति। "किं वेत्सि, यदा अग्नौ आहुति क्रियते, जलानि पुरुषस्य वाक् भूत्वा उत्पद्यन्ते वा?" "न वेद," इति। "किं वेत्सि, देवयानः पितृयानः वा पन्थाः, येन कृतं कर्म देवयानं वा पितृयानं प्राप्नुवन्ति?" "ऋषेः वाक्यं श्रुतम्, न तु अवेदम्, यत् पितरौ देवाश्च, मनुष्याश्च, अमृताश्च, मृत्यवः च उक्तवन्तः; एतेषां मध्ये सर्वं जगत् चरति, यत् पितरि मातरि च। एतस्मादपि न किञ्चित् वेद," इति। ततः सः निवासार्थम् अनुज्ञां याचितवान्, स च अनुज्ञां न दत्त्वा गच्छति स्म। सः स्वपितरं गत्वा उवाच—"किम् पूर्वं नोपदिष्टम्?" पितरं पप्रच्छ—"कथम्, बुद्धिमान्?" सः उवाच—"कषत्रियः पञ्च प्रश्नान् पृष्टवान्, अहं किञ्चित् अपि न वेद," इति। सः प्रश्नान् यथावत् निवेदयामास। पितरः उवाच—"तर्हि, तात, यथा अहं वेद, तथा त्वम् अपि वेत्सि; यत् मया ज्ञातम्, तव उक्तम्। तत्र गच्छ, आगत्य आवां ब्रह्मचारिणौ भवावः।" सः उवाच—"त्वमेव गच्छ," इति। सः प्रवाहणजैवलिं गौतमं उपससार। तस्मै आसनं, अर्घ्यं, पश्चात् आहुति च दत्तम्। सः उवाच—"वरः तुभ्यं, गौतम।" सः उवाच—"यथा प्रतिज्ञातम्, स एव वरः अस्तु; यद् वाक्यं युवानं प्रति उक्तम्, तत् ब्रूहि।" सः उवाच—"देवानां मध्ये, गौतम, एवं वराः दत्ताः; मनुष्येषु वद।" सः उवाच—"विद्यन्ते सुवर्णस्य, गवां, अश्वानां, दासीवस्त्राणां च दानानि; त्वं तु, भगवन्, अनन्तानाम् अपाराणां मध्ये श्रेष्ठतमः। तस्मात्, गौतम, अहं यथापूर्वं उपसन्नः, यथा पूर्वे उपसन्नाः सन्दर्भं वाक्यैः।" सः होवाच, हविर्दत्त्वा। "मा न उत्सृज, गौतम, न पितॄन्; यद् एषा विद्या पूर्वं न कस्यचित् ब्राह्मणाय उक्ता, तत् तुभ्यं वक्ष्यामि। को हि एवं वदन्तं प्रतिषेधेत्?" "अयम् लोकः अग्निः, गौतम। तस्य सूर्यः इन्धनम्, रश्मयः धूमः, अहः ज्वाला, चन्द्रमाः अङ्गारः, नक्षत्राणि विश्पुलिङ्गाः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः श्रद्धाम् आहुति रूपेण जुह्वन्ति; तस्मात् सोमराजा उत्पद्यते।" "पर्जन्यः अग्निः, गौतम। तस्य संवत्सरः इन्धनम्, मेघाः धूमः, विद्युत् ज्वाला, तडित् अङ्गारः, गर्जनं विश्पुलिङ्गः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः सोमं जुह्वन्ति; तस्मात् वर्षा उत्पाद्यते।" "अयं लोकः अग्निः, गौतम। तस्य पृथ्वी इन्धनम्, वायुः धूमः, रात्रिः ज्वाला, दिशः अङ्गाराः, अन्तरा दिशः विश्पुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः वर्षां जुह्वन्ति; तस्मात् अन्नं उत्पाद्यते।" "पुरुषः अग्निः, गौतम। तस्य मुखं इन्धनम्, प्राणः धूमः, वाक् ज्वाला, चक्षुः अङ्गारः, श्रोत्रं विश्पुलिङ्गः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः अन्नं जुह्वन्ति; तस्मात् वीर्यं उत्पाद्यते।" "स्त्री अग्निः, गौतम। तस्या योनिः इन्धनम्, लोमा धूमः, योनि ज्वाला, यदन्तः तदङ्गारः, रमणानि विश्पुलिङ्गाः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः वीर्यं जुह्वन्ति; तस्मात् पुरुषः जायते। सः जातः, जीवति, मृतः च।" "ततः तम् अग्नौ नयन्ति।" "तस्मिन्नेव अग्नौ, अग्निः अग्निः भवति, इन्धनम् इन्धनम्, धूमः धूमः, ज्वाला ज्वाला, अङ्गारः अङ्गारः, विश्पुलिङ्गः विश्पुलिङ्गः। तस्मिन्नेव अग्नौ, देवाः पुरुषम् जुह्वन्ति; तस्मात् तेजस्वी पुरुषः उत्पाद्यते।" "ये एतद् जानन्ति, ये वने श्रद्धां सत्यं च उपासते, ते ज्वालां प्राप्नुवन्ति; तस्मात् अहः, तस्मात् शुक्लपक्षः, तस्मात् उत्तरायणम्, तस्मात् देवलोकः, तस्मात् सूर्यः, तस्मात् विद्युत्। विद्युतः मनसः जातः पुरुषः तान् ब्रह्मलोकं नयति। तत्र ब्रह्मलोके ते निवसन्ति, न पुनरावर्तन्ते।" "ये तु यज्ञदानतपसा लोकं जयन्ति, ते धूमम् प्राप्नुवन्ति; तस्मात् रात्रिः, तस्मात् कृष्णपक्षः, तस्मात् दक्षिणायनम्, तस्मात् पितृलोकः, तस्मात् चन्द्रमाः। चन्द्रमसि सन्तः अन्नं भवन्ति; यथा देवाः सोमराजम् पूरयन्ति, 'वर्धस्व, हीयस्व' इति; एवं तत्र भक्ष्यन्ते। पुण्यकर्मक्षये, आकाशं प्रविशन्ति, तस्मात् वायुम्, तस्मात् वर्षं, तस्मात् पृथ्वीम्; पृथ्वीं प्राप्त्वा अन्नं भवन्ति। तत्र स्त्रियाः अग्नौ जाताः पुनः प्रवर्तन्ते। ये तु एतयोः पथोः न जानन्ति, ते कीटपतनादयः भवन्ति।" "यः जानाति यत् ज्येष्ठं श्रेष्ठं च, सः स्वजनस्य ज्येष्ठः श्रेष्ठः भवति। प्राणः एव ज्येष्ठः श्रेष्ठः; यः एवं वेद, सः स्वजनस्य ज्येष्ठः श्रेष्ठः भवति, येषां च तेषां।" "यः जानाति यत् श्रेयस्करं, सः स्वजनस्य श्रेयस्करः भवति। वाक् एव श्रेयस्करी; यः एवं वेद, सः स्वजनस्य श्रेयस्करः भवति।" "यः जानाति यत् प्रतिष्ठां, सः समे च विषमे च प्रतिष्ठितः भवति। चक्षुः एव प्रतिष्ठा; चक्षुषा समे विषमे च प्रतिष्ठितः भवति। यः एवं वेद, सः समे विषमे च प्रतिष्ठितः भवति।" एवं स ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं, प्राणस्य, वाकः, चक्षुषः च महत्त्वं, लोकानां गतिं च, उपनिषदां परम्परया कथितम्। इति॥