अथ, यः पुरुषः दक्षिणे नेत्रे स्थितः, तस्य शिरः एव भूः, एकं शिरः, एकाक्षरं; भुवः बाहू, द्वौ बाहू, द्वे अक्षरे; स्वः उपस्थौ, द्वौ उपस्थौ, द्वे अक्षरे। अस्य गूढोपदेशः अहम् इति। एवं वेदः पापं नाशयति त्यजति च। विद्यायाः बलात्, विद्युत् ब्रह्म इति उक्तम्। यः विद्युत् ब्रह्म वेत्ति, तस्य पापं नश्यति; विद्युत् हि ब्रह्म। एषः पुरुषः मनोमयः, तस्य तेजः सत्यम्। हृदि, यथा तण्डुलः वा यवः वा आवरणे स्थितः, एवं एषः पुरुषः अन्तरात्मनि स्थितः। स एव सर्वस्य स्वामी, सर्वस्य अधिपः, सर्वस्य पतिः; यः एवं वेद, स सर्वं नियच्छति। वाक् गौः इति उपासनीया। तस्या: चतस्रः स्तन्याः—स्वाहा, वषट्, हन्त्, स्वधा इति। तत्र देवाः आद्ययोः स्तन्योः उपजीवन्ति, स्वाहा वषट् इत्येतयोः; मनुष्याः हन्त् इत्यस्यां; पितरः स्वधा इत्यस्याम्। तस्या: प्राणः एव वृषा, मनः वत्सः। अयं वैश्वानरः अग्निः पुरुषे अन्तर्गतः, येन अन्नं पच्यते उपभुज्यते च। तस्य शब्दः, यं कर्णौ पिधाय शृणोति, सः एव। यदा प्रस्थितः स्यात्, तदा सः शब्दः न श्रूयते। एकान्ते तपः परम्; यः एवं वेद, सः परं लोकं जयति, शरीरं वनं नीतं वा, वह्नौ हुतं वा; एवं वेद, सः परं लोकं जयति। यदा पुरुषः अस्मात् लोकात् प्रयाति, सः वायुम् गच्छति; तत्र तस्य चक्रनाभाविव विवरं भवति, तेनोर्ध्वं गच्छति। सः सूर्यं गच्छति; तत्र मृदङ्गमुखवत् विवरं, तेनोर्ध्वं गच्छति। सः चन्द्रमसं गच्छति; तत्र दुन्दुभिकुहरवत् विवरं, तेनोर्ध्वं गच्छति। सः लोकं गच्छति, यत्र दुःखं नास्ति, केवलं महिमा; तत्र सः अनन्तकालं वसति। केचित् आहु: अन्नं ब्रह्म। न स्यात्, अन्नं प्राणं विना क्षीयते। केचित् आहु: प्राणः ब्रह्म। न स्यात्, प्राणः अन्नं विना शुष्यति। एते उभौ देवौ एकीभूत्वा परं पदं यान्ति। ततः प्रातृदः पितरं पप्रच्छ—"किं शुभं कुर्याम् तस्य वेदनाय? किं पापं कुर्याम्?" पितरः उवाच—"एवं मा वद, प्रातृद। यः एतेन द्वाभ्यां एकीभूत्वा परं पदं याति?" तस्मात् उक्तम्—"सर्वाणि भूतानि अन्ने प्रतिष्ठितानि।" "सर्वाणि भूतानि प्राणे रमन्ते।" यः एवं वेद, सर्वाणि भूतानि तत्र प्रविशन्ति, तत्र रमन्ते। उक्तम् इति प्राणः; प्राण एव हि सर्वं उदधारयति। यः एवं वेद, सः स्थितः भवति, उक्तेन एकीभवति, उक्तस्य लोकं प्राप्नोति। यजुः प्राणः; प्राणेन सर्वे भवन्ति संयुक्ताः। सर्वे तस्य श्रेयसे संयुक्ताः; यः एवं वेद, सः यजुषा एकीभवति, यजुषः लोकं प्राप्नोति। साम्नः प्राणः; प्राणेन सर्वाणि सन्ति संहितानि। सर्वे तस्य श्रेयसे संहितानि; यः एवं वेद, सः साम्ना एकीभवति, साम्नः लोकं प्राप्नोति। क्षत्रं प्राणः; प्राणेन क्षत्रं न हीयते। यः एवं वेद, सः पूर्णं क्षत्रं, क्षत्रेण एकीभवति, क्षत्रस्य लोकं प्राप्नोति। भूमिः, अन्तरिक्षम्, द्यौः—एते अष्टाक्षराः; अष्टाक्षरी एकः गायत्र्याः पादः। एषा तस्या: रूपम्। यावत् एते लोका: विस्तीर्णाः, तावत् एष वेत्ता प्राप्नोति। ऋक्, यजुः, साम—एते अष्टाक्षराः; अष्टाक्षरी एकः गायत्र्याः पादः। एषा तस्या: रूपम्। यावत् त्रैविद्यं विस्तीर्णम्, तावत् एष वेत्ता प्राप्नोति। प्राणः, अपानः, व्यानः—एते अष्टाक्षराः; अष्टाक्षरी एकः गायत्र्याः पादः। एषा तस्या: रूपम्। यावत् जीवः विस्तीर्णः, तावत् एष वेत्ता प्राप्नोति। चतुर्थः तस्या: पादः दृश्यः परो ज्योतिष्मान् प्रदेशः, स एवेश्वरः, ज्योतिर् ऊर्ध्वं विराजति। एषः दृश्यः पादः, सः परः प्रदेशः; यः एवं वेद, सः कीर्त्या यशसा च विराजते। एषा गायत्री तस्मिन् दृश्ये चतुर्थे परे प्रदेशे प्रतिष्ठिता; सा सत्यम्। चक्षुः सत्यम्; चक्षुः हि सत्यम्। अतः यदि द्वौ विवादे स्थः, एकः ब्रूयात्—"अपश्यम्," अन्यः—"श्रुतम्," तर्हि यः "अपश्यम्" इति ब्रूयात्, तस्य विश्वासः कार्यः। एतत् सत्यम् बलि प्रतिष्ठितम्; प्राणः हि बलम्; प्राणे प्रतिष्ठितम्। अतः "बलं सत्यात् श्रेष्ठम्" इत्युच्यते। एवं गायत्री आत्मनि प्रतिष्ठिता। एषा गायत्री तत्र; प्राणः गायत्री; ते प्राणाः तत्र। प्राणेषु स्थितत्वात् गायत्री इत्युच्यते। यदा जपति, तदा एव गायत्रीं जपति। यदा जपति, प्राणः तं रक्षति। केचित् आहु: सावित्री अनुष्टुप्, वाक् अनुष्टुप्; "अहं वाक् जपामि" इति। एवं न कर्तव्यम्। केवलं गायत्रीं एव जपेत्। यदि बहूनि दानानि लभेत, तदा अपि गायत्र्याः एकः पादः न समः। यदि एते त्रयः लोकाः परिपूर्णाः लभ्येरन्, तदा तस्याः प्रथमं पदं लभेत; यावत् त्रैविद्यस्य ज्ञानम्, तावत् द्वितीयं; यावत् जीविनां, तावत् तृतीयं; चतुर्थः दृश्यः पादः सः अतीतः, तमसोऽपि परः, न केनचित् लभ्यते—कुतः तावत् लभ्येत? तस्या: समीपगमनं गायत्री; सा एकपदी, द्विपदी, त्रिपदी, चतुष्पदी, अपदी च; न ह्युपैति पदैः। नमस्ते दृश्य चतुर्थ पाद, तमसोऽपि परे। "मा एषः कामं आप्नुयात्" इति यं द्वेष्टि, अथवा "मासं तस्य कामो न सिध्येत्" इति; एवं यः उपास्ते, सः कामेन न संपद्यते। अथवा "एतदहम् आप्नुयाम्" इति। जनकः वैदेहः बुद्धिलाय अश्वतराश्वेः पुत्राय प्रोवाच—"गायत्री यदि हस्तीभूता, कथं सा वहति?" सः प्राह—"मुखम् एव तस्या: मुखम्, राजन्।" तस्या: मुखं अग्निः; यथा अग्नौ अनेकानि हविः क्षिप्तानि अपि सर्वाणि भक्षयति, एवं एष वेत्ता बहूनि पापानि अपि भक्षयति, शुद्धः, विमलः, अजरः, अमृतः भवति। सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छन्नम्; हे पूषन्, तद् अपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये। हे पूषन्, एकद्रष्टः, यम, सूर्य, प्रजापतेः पुत्र, रश्मीन् समाहृत्य तेजो गृहाण, यथा अहं तव पुण्यतमं रूपं पश्येयम्। सः पुरुषः यः तत्र अस्ति, सः अहमेव। इदं शरीरं भस्मान्तं गच्छतु, प्राणः अमृतं वातुः। हे मनः, स्मर; कृतं स्मर। हे अग्ने, शुभया पन्था नय, त्वं सर्ववित्; पापं व्रज नः, तव वयं नमः विदेम। वैतकेतु, अरुणस्य पुत्रः, पञ्चालानां सभां जगाम। तत्र प्रोवाहणस्य पुत्रं जैवलिं कर्मणि स्थितं अपश्यत्। तम् दृष्ट्वा उवाच—"वत्स!" सः प्राह—"भोः।" "पित्रा उपन्यस्तः असि?" "आम्," इति। "किम् एतेषां भूतानां प्रयाणे भिन्नाः गतयः?" "न जानामि।" "किम् पुनरागमने?" "न जानामि।" "किम् बहवः प्रयान्ति, इयं भूमिः न पूर्यते?" "न जानामि।" "किम् अग्नौ हुतं जलं, मनुष्यस्य वाचा भूत्वा, उच्चरति?" "न जानामि।" "किम् देवयानं पितृयानं वा पन्थानं जानासि?" "ऋषेः वाक्यं श्रुतम्, न तु अवेदम् यद् पितरौ, देवाः, मनुष्याः, अमराः ऊचुः; एतेषां मध्ये सर्वं चरति, यत् पितरौ मध्ये। नाहं किमपि जानामि," इति। सः अनुज्ञां याचितुम् उद्युक्तः। तेन अनुज्ञां न दत्त्वा, सः यविष्ठः प्रययौ। पितरं गत्वा उवाच—"किम् मां नोपदिष्टवान्?" "कथम्, बुद्धिमान्?" "एकः क्षत्रियः पञ्च प्रश्नान् अपृच्छत्, अहं न किञ्चन अवेदम्," इति। प्रश्नान् यथावत् न्यवेदयत्। "पितः, यथा अहं जानामि, तथा त्वम् अपि जानासि; यद् अहं अवेदम्, तत् सर्वम् उक्तम्। तत्र गच्छ, छात्रवत् वसावहै।" "त्वमेव गच्छ," इति। सः प्रवाहणजैवलिं गौतमं उपससार। तस्मै आसनं, अर्घ्यं, हविः च दत्तम्। सः उवाच—"वरः ते, गौतम।" सः उवाच—"यथा उक्तम्, तथा वरः अस्तु; यद् यविष्ठाय अन्ते उक्तम्, तद् ब्रूहि।" सः उवाच—"देवेषु, गौतम, एवं वरा: दत्ताः; मनुष्येषु वद।" सः उवाच—"सुवर्णं, गाः, अश्वान्, दास्यं, वासांसि—एते दानानि प्रसिद्धानि; त्वं तु अनन्तानां मध्ये श्रेष्ठः। अतः अहम् उपनतवान्, यथा पूर्वे उपनताः।" सः उपनयनं कृत्वा, वाक्यम् उक्तवान्। "गौतम, मा वयं त्वया च पितृभिः च परित्यज्येम; यद् ब्राह्मणाय न पूर्वं उक्तम्, तत् तव वक्ष्यामि। कः तु एवमुक्तं प्रतिनिन्देत?" "अयं लोकः अग्निः, गौतम। तस्य सूर्यः इन्धनम्, रश्मयः धूमः, अहः ज्वाला, चन्द्रमाः अङ्गारः, नक्षत्राणि च स्पुलिङ्गाः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः श्रद्धां हविर् इव जुहुति; तस्मात् सोमराजा उत्पद्यते।" "वृष्टिः अग्निः, गौतम। तस्या: संवत्सरः इन्धनम्, मेघाः धूमः, विद्युत् ज्वाला, अशनिः अङ्गारः, गर्जनं स्पुलिङ्गाः। तस्मिन् अग्नौ, देवाः सोमं हविर् इव जुहुति; तस्मात् वृष्टिः उत्पद्यते।