तत् पूर्णम्, इदम् पूर्णम्। पूर्णात् पूर्णम् उद्भवति। पूर्णम् अपाकृत्य पूर्णम् एव अवशिष्टम्। आकाशः ब्रह्म, आकाशः पुराणः, वायुः आकाशः—इति कौरव्यायणीपुत्रः अब्रवीत्। एषः वेदः, ब्राह्मणाः वेदं जानन्ति; एतस्माद् यत् ज्ञातव्यम् तत् ज्ञायते। तत्र प्रजापतेः त्रयः प्रजाः—देवाः, मनुष्याः, असुराः—पितृणि प्रजापतिम् उपसंगम्य ब्रह्मचर्यं चेरुः। ब्रह्मचर्यं समाप्त्य, देवाः प्रजापतिम् ऊचुः—“वद त्वम् अस्मान् उपदिश।” तेषां प्रजापतिः एकं अक्षरं ददौ—“द”। “अवगच्छत् वा?” इति पृष्टवान्। ते ऊचुः—“दमनं अवगच्छामः।” सः अब्रवीत्—“सत्यम्, अवगच्छत्।” ततः मनुष्याः प्रजापतिम् ऊचुः—“वद त्वम् अस्मान् उपदिश।” तेषाम् अपि प्रजापतिः तद् एव अक्षरं ददौ—“द”। “अवगच्छत् वा?” इति पृष्टवान्। ते ऊचुः—“दानं अवगच्छामः।” सः अब्रवीत्—“सत्यम्, अवगच्छत्।” ततः असुराः प्रजापतिम् ऊचुः—“वद त्वम् अस्मान् उपदिश।” तेषाम् अपि प्रजापतिः तद् एव अक्षरं ददौ—“द”। “अवगच्छत् वा?” इति पृष्टवान्। ते ऊचुः—“दयाम् अवगच्छामः।” सः अब्रवीत्—“सत्यम्, अवगच्छत्।” एवं दिव्यः वाणी गर्जने प्रतिध्वनति—“द, द, द”—दमनं, दानं, दया। एतत् त्रयं शिक्षेत—दमनं, दानं, दया। एषः प्रजापतिः हृदयम्; एषः ब्रह्म, एषः सर्वम्। तद् त्र्यक्षरम्—हृ-द-यम्। “हृ” एकाक्षरम्; यः एवं वेद, तस्मै आत्मानं अन्यांश्च समर्पयन्ति। “द” एकाक्षरम्; यः एवं वेद, तस्मै आत्मानं अन्यांश्च ददति। “यम्” एकाक्षरम्; यः एवं वेद, स्वर्गलोकम् आप्नोति। एषः एव सत्यम्। यः एवं वेद—एषः महत्, आद्यं, सत्यम् ब्रह्म—सर्वान् लोकान् जयति। यः एवं वेद—सर्वान् लोकान् विजित्य तत्र निवसति; ब्रह्म सत्यम् हि। आदौ एषः जलम् एव आसीत्। जलात् सत्यम् असृजन्; सत्यम् ब्रह्म, ब्रह्म प्रजापतिः, प्रजापतिः देवाः। अतः सत्यम् एव उपासते। तद् त्र्यक्षरम्—स-त्य-म्। “स” एकाक्षरम्, “त्य” एकाक्षरम्, “म” एकाक्षरम्। आद्यं च अन्त्यं च सत्यम्, मध्ये मिथ्या; मिथ्या सत्यम् आवृत्य सत्यम् भवति। यः एवं वेद, मिथ्या न स्पृशति। यत् सत्यम्, तत् एषः सूर्यः। यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले, यः पुरुषः दक्षिणे नेत्रे—एतौ परस्परम् आश्रित्य स्थितौ। अत्र स्थिता तत्र स्थिता रश्मिभिः, तत्र स्थिता अत्र स्थिता प्राणैः। प्रायाणे, एषः शुद्धः मण्डलं पश्यति; रश्मयः तं न प्रत्यागच्छन्ति। यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले—तस्य “भुः” शिरः, एकं शिरः, एकाक्षरम्; “भुवः” बाहू, द्वे बाहू, द्वे अक्षरे; “स्वः” उपस्थाने, द्वे उपस्थाने, द्वे अक्षरे। तस्य गुह्यं उपदेशनं “अह”। यः एवं वेद, पापं नाशयति। यः पुरुषः दक्षिणे नेत्रे—तस्य “भुः” शिरः, एकं शिरः, एकाक्षरम्; “भुवः” बाहू, द्वे बाहू, द्वे अक्षरे; “स्वः” उपस्थाने, द्वे उपस्थाने, द्वे अक्षरे। तस्य गुह्यं उपदेशनं “अहम्”। यः एवं वेद, पापं नाशयति। विद्युत् ब्रह्म इति वदन्ति। यः प्रकाशयति, तेन विद्युत् इति। यः एवं वेद—“विद्युत् ब्रह्म”—तस्य पापं नाशयति। विद्युत् ब्रह्म हि। एषः पुरुषः मनोमयः, तस्य तेजः सत्यम्। हृदि, यथा तण्डुलः वा यवः वा त्वचि स्थितः, एवं एषः पुरुषः अन्तरात्मनि स्थितः। सः सर्वस्येशः, सर्वस्य नियन्ता, सर्वस्य स्वामी; यः एवं वेद, सर्वम् इदं यद् अस्ति तद् नियच्छति। वाचम् गोवत् उपासीत। तस्य चत्वारः स्तनाः—स्वाहा, वषट्, हन्त, स्वधा। तेषु, देवाः स्वाहा-वषट् स्तनयोः पिबन्ति; मनुष्या हन्त स्तनम्; पितरः स्वधा स्तनम्। तस्य प्राणः वृषभः, मनः वत्सः। एषः वैश्वानरः अग्निः पुरुषे स्थितः, येन अन्नं पच्यते च उपभुज्यते। यत् शब्दम् शृणोति कर्णौ संवृत्य, तद् तस्य शब्दः। प्रायाणे, तद् शब्दः न शृणोति। निःसंग तपः उत्तमम्; यः एवं वेद, परं लोकं जयति, शरीरम् वनं गच्छति वा अग्नौ समर्प्यते वा; यः एवं वेद, परं लोकं जयति। यदा पुरुषः अस्मात् लोकात् प्रयाति, सः वायौ गच्छति; तत्र तस्य चक्रनाभावत् अन्तरम् विद्यते; तत् उपरि गच्छति। सूर्यं गच्छति; तत्र तस्य नगद्वारवत् अन्तरम् विद्यते; तत् उपरि गच्छति। चन्द्रं गच्छति; तत्र तस्य दुन्दुभिकुहरवत् अन्तरम् विद्यते; तत् उपरि गच्छति। दुःखरहितं, महिमान्वितं लोकं गच्छति; तत्र अनन्तवर्षं वसति। केचित् वदन्ति—“अन्नम् ब्रह्म।” न तद्, अन्नम् प्राणं विना न स्थिरम्। केचित् वदन्ति—“प्राणः ब्रह्म।” न तद्, प्राणः अन्नं विना शुष्यति। एते देवते एकीकृत्य परं पदम् आप्नुवन्ति। ततः प्रात्रदः पितरम् ऊचुः—“यः एवं वेद, तस्मै किम् शुभं कुर्याम्? किम् अशुभं?” पिता अब्रवीत्—“माऽ एवं वद, प्रात्रद। यः एते द्वौ एकीकृत्य परं पदम् आप्नोति?” अतः वदन्ति—“सर्वाणि भूतानि अन्ने प्रतिष्ठिता”; “सर्वाणि भूतानि प्राणे रमन्ते।” यः एवं वेद, सर्वाणि भूतानि तत्र प्रविशन्ति, तत्र रमन्ते। उक्तम् प्राणः; प्राणः सर्वम् उत्थापयति। यः उक्तम् वेद, सः दृढः भवति, उक्तम् संयोगं लोकं च आप्नोति। यजुः प्राणः; प्राणेन सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते। यः यजुः वेद, तस्य भूतानि युज्यन्ते, यजुः संयोगं लोकं च आप्नोति। साम्नः प्राणः; प्राणेन सर्वाणि भूतानि साम्यं यान्ति। यः साम्नः वेद, तस्य भूतानि साम्यं यान्ति, साम्नः संयोगं लोकं च आप्नोति। क्षत्रम् प्राणः; प्राणः क्षत्रं रक्षति। यः क्षत्रम् वेद, तस्य पूर्णं क्षत्रम्, संयोगं लोकं च आप्नोति। भूमिः, अन्तरिक्षम्, द्युः—अष्टाक्षराणि; अष्टाक्षरः एकः पादः गायत्र्याः। एषा तस्य रूपम्। यावत् त्रयः लोकाः विस्तीर्णाः, तावत् सः जयति यः एतत् पादं वेद। ऋचः, यजुः, साम्नः—अष्टाक्षराणि; अष्टाक्षरः एकः पादः गायत्र्याः। एषा तस्य रूपम्। यावत् त्रिवेदः विस्तीर्णः, तावत् सः जयति यः एतत् पादं वेद। प्राणः, अपानः, व्यानः—अष्टाक्षराणि; अष्टाक्षरः एकः पादः गायत्र्याः। एषा तस्य रूपम्। यावत् जीवः विस्तीर्णः, तावत् सः जयति यः एतत् पादं वेद। चतुर्थः दृश्यः पादः—परमं ज्योतिष्मत् प्रदेशः, अधिष्ठाता, शिखरस्थः। यः दृश्यः पादः, सः दृश्यः; यः परमं प्रदेशः, सः परमः। यः एतत् पादं वेद, सः तेजसा कीर्त्या च दीप्तिम् आप्नोति। एषा गायत्री तस्मिन् चतुर्थे दृश्ये परमप्रदेशे प्रतिष्ठिता; अतः सत्यम् प्रतिष्ठिता। नेत्रम् सत्यम्; नेत्रम् हि सत्यम्। अतः द्वौ वादन्ति, यः “दृष्टवान्” वा “श्रुतवान्” इति वदति, दृष्टवान् विश्वास्यः। एषत् सत्यम् बलम् प्रतिष्ठिता; प्राणः बलम्; प्राणे प्रतिष्ठिता। अतः बलम् सत्यात् श्रेष्ठम्। गायत्री आत्मनि प्रतिष्ठिता। एषा गायत्री तत्र; प्राणः गायत्री; तत्र प्राणाः। प्राणाः तत्र, अतः गायत्री इति। यदा जपति, ताम् एव जपति। जपन्, प्राणः तं रक्षति। केचित् सावित्री अनु्ष्टुभ् इति वदन्ति, वाक् अनु्ष्टुभ्; “वाक् जपामि।” न एवं कुर्यात्। केवलं गायत्रीम् जपेत्। बहुं दद्यात् अपि, गायत्र्याः एकं पादं न समः। यः त्रिलोकान् पूर्णान् लभेत्, तस्य प्रथमः पादः प्राप्तः; यथा त्रिवेदज्ञानम्, तावत् द्वितीयः पादः; यथा जीवः, तावत् तृतीयः पादः; चतुर्थः दृश्यः पादः, अन्धकारात् परः, न कश्चित् तं प्राप्नोति; कथं तावत् लभेत्? गायत्र्याः उपगमः—गायत्री; सा एकपदा, द्विपदा, त्रिपदा, चतुर्पदा, अपदा; पदैः न गम्यते। नमः दृश्याय चतुर्थाय पादाय, अन्धकारात् पराय। यः द्वेष्टि, तस्य “कामं मा प्राप्नोत्” वा “मासम् कामः न सिध्येत्” इति ब्रूयात्। यः एवं उपास्ते, तस्य कामः न सिध्यति। अथवा “एतत् प्राप्नुयाम्” इति ब्रूयात्। जनकः, विदेहाधिपः, अश्वतराश्विपुत्रं बुदिलम् ऊचुः—“गायत्री गजः इति उक्तम्, कथं सा वहति?” बुदिलः अब्रवीत्—“मुखम्, राजन्, तस्य मुखम् एव मुखम्।” तस्य मुखम् अग्निः; यथा अग्नौ बहून् हव्यान् समर्पयेत्, सर्वाणि भक्षयति। एवं यः एवं वेद, बहून् पापान् कुर्यात् अपि, सर्वाणि भक्षयति, शुद्धः, निर्यः, अमृतः भवति। सत्यम् मुखम् रजतपटेन आच्छादितम्; हे पूषन्, सत्यम् धर्मम् च दृष्ट्वा पटम् उद्घाटय। हे पूषन्, एकदर्शिन्, यम, सूर्य, प्रजापतेः पुत्र, रश्मीन् अपाकुरु, तेजः संहृत्य, तव शुभतमं रूपं पश्येयम्। यः पुरुषः तत्र, सः अहम्। आयुः भस्मनि अस्तु, प्राणः अमृतवायुः भवतु। हे मनः, स्मर; हे मनः, कृतम् स्मर। हे अग्ने, शुभया पथया नय, सर्वाणि मार्गाणि जानाति; व्याघातं पापं अपाकुरु, तुभ्यं मह्यं नमः। वेतकेतुः, अरुणपुत्रः, पंचालानां सभायाम् आगच्छत्। तत्र जैवलिः प्रवाहणपुत्रः कर्तव्यं कुर्वन् दृष्टः। तं दृष्ट्वा, ऊचुः—“हे कुमार!” सः अब्रवीत्—“आम्, भगवन्।” “पित्रा उपदिष्टः असि?” “आम्,” इति। “जानासि वा, यत् प्राणिनः प्रयाताः भिन्नं मार्गं गच्छन्ति?” “न,” इति। “जानासि वा, यत् पुनः अस्मिन् लोके प्रतिनिवर्तन्ति?” “न,” इति। “जानासि वा, यत् बहवः प्रयान्ति, लोको न पूर्णः?” “न,” इति। “जानासि वा, यत् अग्नौ आहुतिं समर्प्य, जलानि पुरुषस्य वाचं भूत्वा उत्तिष्ठन्ति?” “न,” इति। “जानासि वा, देवयानः वा पितृयानः वा पथः, येन कृतं कृत्वा तं पथं यान्ति?” “ऋषेः वचनम् श्रुतम्, न तु अवगतम्, यत् पितरः देवाः, मनुष्या अमृताः, उक्तम्; एतयोः मध्ये सर्वम् चरति, यत् पितरः मातरः मध्ये। न एकम् अपि जानामि,” इति। ततः अनुज्ञाम् याचितः। अनुज्ञां न प्राप्त्वा, कुमारः निर्गतः। सः पितरम् उपगम्य ऊचुः—“न पूर्वम् उपदिष्टः असि?” “कथम्, बुध?” “क्षत्रियः पञ्च प्रश्नान् अपृच्छत्, न एकम् अपि ज्ञातम्,” इति। सः प्रश्नान् यथावत् आवर्णयत्।