यदा कश्चित् रसयन् अपि न रसयति, तदा एतद् एव रसनीयम्। रसायितुः तु रसस्य कदापि न निरोधः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयं किमपि नास्ति, तस्मात् किम् अन्यत् रसयेत्? यदा कश्चित् भाषमाणोऽपि न भाषते, तदा एतद् एव भाषणीयम्। भाषकस्य भाषायाः कदापि न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयं किमपि नास्ति, तस्मात् किम् अन्यत् भाषेत? यदा कश्चित् शृण्वन् अपि न शृणोति, तदा एतद् एव श्रोतव्यम्। श्रोतुः श्रवणस्य कदापि न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयं किमपि नास्ति, तस्मात् किम् अन्यत् शृणुयात्? यदा कश्चित् चिन्तयन् अपि न चिन्तयति, तदा एतद् एव चिन्तनीयम्। चिन्तकस्य चिन्तनस्य कदापि न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयं किमपि नास्ति, तस्मात् किम् अन्यत् चिन्तयेत्? यत् एतद् न स्पृशति—यदा कश्चित् स्पृशति, एतद् एव स्प्रष्टव्यम्, तथापि न स्पृश्यते; स्प्रष्टुः स्पृष्टात् न कदापि विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। न च तस्य किमपि द्वितीयं वस्तु अस्ति येन स्पृश्येत्। यत् एतद् न वेत्ति—यदा कश्चित् वेत्ति, एतद् एव वेदनीयम्, तथापि न विज्ञायते; वेत्तुः विज्ञातात् न कदापि विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। न च तस्य किमपि द्वितीयं वस्तु अस्ति येन विज्ञायेत्। यत्र हि, इव, द्वैतम् अस्ति, तत्र अन्यं पश्यति, अन्यं घ्राणयति, अन्यं रसयति, अन्यं भाषते, अन्यं शृणोति, अन्यं चिन्तयति, अन्यं स्पृशति, अन्यं वेत्ति। यत्र तु तस्य सर्वं आत्मैव अभवत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं घ्राणयेत्? केन कं रसयेत्? केन कं भाषेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं चिन्तयेत्? केन कं स्पृशेत्? केन कं वेदेत्? येन एतत् सर्वं विज्ञायते, तं केन विजानीयात्? विज्ञातारं केन विजानीयात्? इति ब्रुवन् याज्ञवल्क्यः मैत्रेयीम् उपदिश्य निवृत्तः। एषा एव अमृतता। अथ गौपवानेन पशुतिमाष्यः, पशुतिमाष्येन गौपवानः, गौपवानेन कौशिकः, कौशिकेन कौण्डिन्यः, कौण्डिन्येन हाण्डिल्यः, छाण्डिल्येन कौशिकः च गौतमश्च, गौतमः— अग्निवेश्यः अग्निवेश्यात्, अग्निवेश्यः गार्ग्यात्, गार्ग्यः गार्ग्यात्, गार्ग्यः गौतमात्, गौतमः शैतवात्, शैतवः पाराशार्यायणात्, पाराशार्यायणः गार्गायणात्, गार्गायणः उद्दालकायनात्, उद्दालकायनः जाबालायनात्, जाबालायनः माध्यंदिनायनात्, माध्यंदिनायनः शौकरायणात्, शौकरायणः काषायनात्, काषायनः शायकायनात्, शायकायनः कौशिकायनात्, कौशिकायनः— घृतकौशिकः घृतकौशिकात्, प्राशर्यायणः पाराशर्यायणात्, पाराशर्यः पाराशर्यात्, जातूकर्ण्यः जातूकर्ण्यात्, असुरायणः यास्कश्च असुरायणात्, असुरायणः ट्रैवणात्, ट्रैवणः औपजनधनात्, औपजनधनः असुरात्, असुरः भारद्वाजात्, भारद्वाजः आत्रेयात्, आत्रेयः माण्टेः, माण्टिः गौतमात्, गौतमः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः हाण्डिल्यात्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्, काप्यः कैशोर्यात्, काप्यः कुमारहारितात्, कुमारहारितः गालवत्, गालवः विदर्भीकौण्डिन्यात्, विदर्भीकौण्डिन्यः वत्सनपातात्, बाभ्रवः वत्सनपातात्, पन्थाः शौभरात्, शौभरः आयास्यात्, आयास्यः अङ्गिरसः, भूतिर्वै त्वाष्ट्रात्, त्वाष्ट्रः विश्वरूपात्, विश्वरूपः त्वाष्ट्रात्, त्वाष्ट्रः अश्विभ्याम्, अश्विनौ डधीचात्, डध्यङ् अथर्वणात्, अथर्वा आथर्वात्, आथर्वा दैवात्, दैवः मृत्युना, मृत्युः प्राध्वंसनात्, प्राध्वंसनः प्राध्वंसनात्, प्राध्वंसनः एकर्षेः, एकर्षिः विप्रचित्तेः, विप्रचित्तिः व्यष्टेः, व्यष्टिः षणारात्, षणारः सनातनात्, सनातनः शनगात्, शनगः परमेष्टिनः, परमेष्टिः ब्रह्मणः, ब्रह्मा स्वयम्भूः। ब्रह्मणे नमः। तत् पूर्णम्, इदम् पूर्णम्; पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते। पूर्णस्य पूर्णम् आदाय, पूर्णम् एव अवशिष्यते। आकाशः ब्रह्म, आकाशः पुराणः, वायुः आकाशः—इति कौर्व्यायणीपुत्रः। एषः एव वेदः, ब्राह्मणाः वेदं वेदुः; अनेन यद् वेदितव्यम्, तत् वेदितम्। त्रयः प्रजापतेः प्रजाः—देवाः, मनुष्याः, असुराश्च—पितरं प्रजापतिम् उपासते स्म। ते ब्रह्मचर्यम् उपित्वा, देवाः ऊचुः—"शाधि नः"। ताभ्यः स एकं वर्णम् अवदत्—"द"। "अवगच्छथ" इति पप्रच्छ। "अवगच्छामः" इति ऊचुः, "दम्यध्वम्"। "सद्वा अवगच्छत" इति। मनुष्याः ऊचुः—"शाधि नः"। ताभ्यः अपि स एकं वर्णम् अवदत्—"द"। "अवगच्छथ" इति पप्रच्छ। "अवगच्छामः" इति ऊचुः, "दत्त"। "सद्वा अवगच्छत" इति। असुराः ऊचुः—"शाधि नः"। ताभ्यः अपि स एकं वर्णम् अवदत्—"द"। "अवगच्छथ" इति पप्रच्छ। "अवगच्छामः" इति ऊचुः, "दयध्वम्"। "सद्वा अवगच्छत" इति। एवं दिव्यः स शब्दः मेघे गर्जति—"दा, दा, दा"—दम्यध्वम्, दत्त, दयध्वम्। एतान्येव त्रयाणि शिक्षेत—दमः, दानं, दया। एषः प्रजापतिः हृदयम्; एषः ब्रह्म, एषः सर्वम्। एषः त्र्यक्षरः—हृ-द-यम्। "हृ" इति एकाक्षरम्; य एवं वेद, तस्मै आत्मानं च अन्यांश्च समर्पयन्ति। "द" इति एकाक्षरम्; य एवं वेद, तस्मै आत्मानं च अन्यांश्च ददाति। "यम्" इति एकाक्षरम्; य एवं वेद, स स्वर्गं लोकं जयति। तदेव एषः—एषः एव सत्यम्। य एवं वेद एतं महान्तं प्रथमजम्, ब्रह्म सत्यम्, स सर्वान् लोकान् जयति। य एवं वेद एतं महान्तं प्रथमजम्, ब्रह्म सत्यम्, स सर्वान् लोकान् जयित्वा तत्रैव वसति; ब्रह्म हि सत्यम्। आदौ एतद् आप एव आसीत्। आपः सत्यम् असृजन्त; सत्यम् ब्रह्म, ब्रह्म प्रजापतिः, प्रजापतिः देवाः। तस्मात् सत्यम् एव उपासते। त्र्यक्षरम्—स-त्य-म्। "स" एकाक्षरम्, "त्य" एकाक्षरम्, "म्" एकाक्षरम्। आद्यन्तौ सत्यम्, मध्ये अनृतम्; तस्मात् अनृतं सत्यम् आवृत्य, सत्यम् एव भवति। य एवं वेद, तम् अनृतं न स्पृशति। यत् सत्यम्, एषः सूर्यः। यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले, यश्च दक्षिणाक्षौ, एतौ परस्परं आश्रित्य स्थितौ। अत्र स्थितः तस्य अन्यस्मिन् रश्मिभिः प्रतिष्ठितः, तत्र स्थितः अत्र प्राणैः प्रतिष्ठितः। यदा प्रेत्य गच्छति, तदा एतद् एव शुद्धं मण्डलं पश्यति; तस्मै रश्मयः न प्रत्यायन्ति। यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले, तस्य "भूः" शिरः, एकं शिरः, एकम् अक्षरम्; "भुवः" बाहू, द्वौ बाहू, द्वे अक्षरे; "स्वः" उपस्थाने, द्वे उपस्थाने, द्वे अक्षरे। अस्य गुह्यं शिक्षां "अह" इति। य एवं वेद, स पापं हन्ति, निरस्यति। यः पुरुषः दक्षिणाक्षौ, तस्य "भूः" शिरः, एकं शिरः, एकम् अक्षरम्; "भुवः" बाहू, द्वौ बाहू, द्वे अक्षरे; "स्वः" उपस्थाने, द्वे उपस्थाने, द्वे अक्षरे। अस्य गुह्यं शिक्षां "अहम्" इति। य एवं वेद, स पापं हन्ति, निरस्यति। विद्युतं ब्रह्म इति मन्यन्ते। यतः सा दीप्तिमती, तस्मात् विद्युत्। य एवं वेद "विद्युत् ब्रह्म", तस्य पापं नश्यति। विद्युत् हि ब्रह्म। अयं पुरुषः मनोमयः, तस्य ज्योतिः सत्यम्। हृदि, यथा तण्डुलः वा यवः वा आवरणे स्थितः, एवं अयं पुरुषः अन्तरात्मनि स्थितः। स सर्वस्येशः, सर्वस्याधिपः, सर्वस्य स्वामी; य एवं वेद, स सर्वम् इदं नियच्छति। वाचम् एव गोमिति उपासीत। तस्याः चत्वारः स्तनाः—स्वाहा, वषट्, हन्त, स्वधा। तेषु देवाः आद्ययोः स्तनयोः स्वाहा वषट् इत्येतयोः पिबन्ति, मनुष्याः हन्ति, पितरः स्वधायाम्। प्राणः एव वृषा, मनः एव वत्सः। अयं वैश्वानरः अग्निः पुरुषे अन्तः स्थितः, येन अन्नं पच्यते, खाद्यते। तस्य शब्दः, यं कर्णौ पिधाय शृणोति। यदा प्रेत्य गच्छति, तदा एषः शब्दः न शृणोति। निःशब्दे तपः परमम्; य एवं वेद, स परं लोकं जयति, शरीरं वा वनं नीत्वा, वह्नौ वा दग्ध्वा; य एवं वेद, स परं लोकं जयति। यदा कश्चित् अस्मात् लोकात् प्रयाति, स वातम् गच्छति; तत्र तस्य यथा रथनाभ्यां छिद्रं स्यात्, तथा अन्तरम्। तेन स ऊर्ध्वं गच्छति। स सूर्यं गच्छति; तत्र तस्य यथा दुन्दुभेः मुखम्, तथा अन्तरम्। तेन स ऊर्ध्वं गच्छति। स सोमं गच्छति; तत्र तस्य यथा भाण्डस्य विवरम्, तथा अन्तरम्। तेन स ऊर्ध्वं गच्छति। स दुःखरहितं, महिमान्वितं लोकं गच्छति; तत्र स अनन्तवर्षाणि तिष्ठति। केचित् "अन्नं ब्रह्म" इति मन्यन्ते। न तद् एव, अन्नं हि प्राणं विना क्षीयते। केचित् "प्राणो ब्रह्म" इति मन्यन्ते। न तद् एव, प्राणः अन्नं विना शुष्यति। अत्र एते द्वौ देवौ एकीभूत्वा परं पदं गच्छतः। ततः प्रात्रदः पितरं पप्रच्छ—"किं कुर्वेयं हितं तस्य यो एवं वेद? किं वा अहितं कुर्याम्?" पितरः प्रत्युवाच—"मा एवम्, प्रात्रद। कः, एतेन द्वाभ्यां एकीभूत्वा, परं पदं गच्छति?" तस्मात् उच्यते—"अन्ने सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि"। "प्राणे सर्वाणि भूतानि रमन्ते"। य एवं वेद, तत्रैव सर्वाणि भूतानि प्रविशन्ति, रमन्ते च। उक्तम् (उक्त) एव प्राणः; प्राणः हि एतत् सर्वम् उत्तिष्ठति। य एवं वेद, स स्थितः भवति, उक्तेन एकत्वं प्राप्नोति, तस्यैव लोकं गच्छति। यजुः प्राणः; प्राणेन हि सर्वाणि भूतानि संयुज्यन्ते। य एवं वेद, तस्य सर्वाणि भूतानि श्रेयसे संयुज्यन्ते; स एकत्वं प्राप्नोति, तस्यैव लोकं गच्छति। साम्नः प्राणः; प्राणेन हि सर्वाणि भूतानि संप्रत्याय्यन्ते। य एवं वेद, तस्य सर्वाणि भूतानि श्रेयसे संप्रत्याय्यन्ते; स एकत्वं प्राप्नोति, तस्यैव लोकं गच्छति। क्षत्रं प्राणः; प्राणेन हि क्षत्रं नापचीयते। य एवं वेद, स पूर्णं क्षत्रं प्राप्नोति, एकत्वं तस्यैव लोकं गच्छति। भूमिः, अन्तरिक्षम्, द्यौः—एते अष्टाक्षराः; अष्टाक्षरी हि गायत्र्याः पादः। एषा तस्याः रूपम्। यावत् एते त्रयः लोकाः, तावत् स जयति य एवं वेद। ऋक्, यजुः, साम—एते अष्टाक्षराः; अष्टाक्षरी हि गायत्र्याः पादः। एषा तस्याः रूपम्। यावत् त्रयी वेदः, तावत् स जयति य एवं वेद। प्राणः, अपानः, व्यानः—एते अष्टाक्षराः; अष्टाक्षरी हि गायत्र्याः पादः। एषा तस्याः रूपम्। यावत् प्राणी अस्ति, तावत् स जयति य एवं वेद। तस्याः चतुर्थः दृश्यः पादः, परम् तेजोमयं स्थानम्, यः परः तेजस्वी स्वामी। यः चतुर्थः इति उच्यते, स एषः चतुर्थः; दृश्यः पादः इति, यतः स दृश्यते; परम् स्थानम् इति, यतः स सर्वेषां उपरि दीप्तिमान्। य एवं वेद, स तेजसा कीर्त्या च दीप्तिमान् भवति।