याज्ञवल्क्यः मैत्रेयीं प्रबोधयन् ऐवमुवाच। यथा वाद्यदुन्दुभिं ताडयतः बहिर्गतान् शब्दान् गृह्णातुं न शक्यते, किन्तु दण्डं वा दुन्दुभिं वा गृह्णन् एव शब्दं गृह्णाति, एवं ललित्यवीणां वादनस्यापि बहिर्गतान् शब्दान् न गृह्णाति, वीणां वादनं वा गृह्णन् एव शब्दं गृह्णाति। तथैव शङ्खस्यापि घोषे बहिर्गतान् शब्दान् न गृह्णाति, शङ्खं वा तस्य घोषं वा गृह्णन् एव शब्दं गृह्णाति। यथा सिक्ताग्नेरुत्थितस्य पृथग् धूमराशयः स्रवन्ति, एवं हि अस्मात् महतः भूतात् प्राणाः स्रवन्ति—ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः इतिहासः पुराणं विज्ञानं उपनिषदः श्लोकाः सूत्राणि व्याख्यानानि संवादाः दानानि हविर्यज्ञाः अन्नपानं इदं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि—एते सर्वे एव तस्य प्राणाः। यथा सर्वाणि आपः समुद्रं प्रति गच्छन्ति, सर्वे स्पर्शाः त्वचं प्रति, सर्वे गन्धाः नासिकां प्रति, सर्वे रसाः जिह्वां प्रति, सर्वाणि रूपाणि चक्षुः प्रति, सर्वे शब्दाः श्रोत्रं प्रति, सर्वाः संकल्पाः मनः प्रति, सर्वे वेदाः हृदयम् प्रति, सर्वाणि कर्माणि हस्तौ प्रति, सर्वाः गतयः पादौ प्रति, सर्वे कामाः उपस्थं प्रति, सर्वाणि निष्क्रान्तानि गुदं प्रति, सर्वं विज्ञानं वाक् प्रति—एवं हि सर्वं तदेकं प्रति प्रवर्तते। यथा लवणपिण्डः अन्तर्बहिः रहितः साक्षात् लवणमयः, एवं हि एष महान् आत्मा अनन्तः, अपरिमितः, विज्ञानघनः। एषः जीवभूतः सर्वाणि भूतानि उत्पद्यात्मनि एव लीयते। प्रस्थाय न पुनः विज्ञानस्य विशेषः अस्ति—इति ब्रूते याज्ञवल्क्यः। तच्छ्रुत्वा मैत्रेयी उवाच—भगवन्, अत्र मां मोहयसि। “प्रस्थाय न विज्ञानस्य विशेषः” इति न अहं जानामि। ततो याज्ञवल्क्यः उवाच—न अहं मोहं ब्रवीमि। एष आत्मा अविनाश्यः, अस्य छेदो नास्ति, केवलं भूतसम्प्रयोगः एव भवति। यदा पश्यन् अपि न पश्यति, तदा एषः द्रष्टा एव द्रष्टव्यः। द्रष्टुः दर्शनस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं पश्येत्? यदा जिघ्रन् अपि न जिघ्रति, तदा एषः घ्राता एव घ्रातव्यः। घ्रातुः घ्राणस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं जिघ्रेत्? यदा स्वादयन् अपि न स्वादयति, तदा एषः स्वादिता एव स्वादितव्यः। स्वादितुः स्वादस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं स्वादयेत्? यदा भाषमाणः अपि न भाषते, तदा एषः वक्ता एव वक्तव्यः। वक्तुः वाक्यस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं भाषेत? यदा शृण्वन् अपि न शृणोति, तदा एषः श्रोता एव श्रोतव्यः। श्रोतुर्न श्रवणस्य विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं शृणुयात्? यदा मन्यमानः अपि न मन्यते, तदा एषः मन्तृ एव मन्तव्यः। मन्तुः मननस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं मन्येत? यद् एतत् स्पृशन्नपि न स्पृशति, तदा एषः स्प्रष्टा एव स्प्रष्टव्यः। स्प्रष्टुः स्पर्शनस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं स्पृशेत्? यद् एतत् विजानन्नपि न जानाति, तदा एषः ज्ञाता एव ज्ञातव्यः। ज्ञातुः विज्ञानस्य न विरामः, तस्य अविनाशित्वात्। द्वितीयः नास्ति, तस्मात् कं विजानीयात्? यत्र हि द्वैतमेव भवति, तत्रान्यं पश्यति, अन्यं जिघ्रति, अन्यं स्वादयति, अन्यं भाषते, अन्यं शृणोति, अन्यं मन्यते, अन्यं स्पृशति, अन्यं विजानाति। यत्र तु सर्वमात्मैवाभूत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं जिघ्रेत्? केन कं स्वादयेत्? केन कं भाषेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं मन्येत? केन कं स्पृशेत्? केन कं विजानीयात्? येन हि सर्वमिदं विजानाति, तं केन विजानीयात्? एषा उपनिषद्, एषा ब्रह्मविद्या, एषा अमृतता। इति याज्ञवल्क्यः उवाच, स प्रस्थितवान्। अथ गौपवानेन पशुतिमाष्यः, पशुतिमाष्येन गौपवानः, गौपवानेन कौशिकः, कौशिकेन कौण्डिन्यः, कौण्डिन्येन हाण्डिल्यः, चाण्डिल्येन कौशिकः च गौतमः, गौतमः— अग्निवेश्येन अग्निवेश्यः, अग्निवेश्येन गार्ग्यः, गार्ग्येन गौतमः, गौतेन शैतवः, शैतवेन पाराशार्यायणः, पाराशार्यायणेन गार्गायणः, गार्गायनेन उद्दालकायनः, उद्दालकायनेन जाबालायनः, जाबालायनेन माध्यंदिनायनः, माध्यंदिनायनेन शौकरायनः, शौकरायनेन काशायनः, काशायनेन शायकायनः, शायकायनेन कौशिकायनः, कौशिकायनः— घृतकौशिकेन घृतकौशिकः, प्राशर्यायणेन पाराशार्यायणः, पाराशार्येण पाराशार्यः, जातूकर्ण्येन जातूकर्ण्यः, असुरायणेन यास्कः, असुरायणः त्रैवणात्, त्रैवणः औपजंधनात्, औपजंधनः असुरात्, असुरः भारद्वाजात्, भारद्वाजः अत्रेयात्, अत्रेयः माण्टेः, माण्टिः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः हाण्डिल्यात्, चाण्डिल्यः कैशोर्यात्, काप्यः कैशोर्यात्, काप्यः कुमारहारितात्, कुमारहारितः गालवात्, गालवः विदर्भीकौण्डिन्यात्, विदर्भीकौण्डिन्यः वत्सनपातात्, बाभ्रवः वत्सनपातात्, पन्थाः शौभरात्, शौभरः आयास्यात्, आयास्यः अङ्गिरसः, भूतिर्वा त्वष्टुः, त्वष्टा विश्वरूपात्, विश्वरूपः त्वष्टुः, त्वष्टा अश्विन्योः, अश्विन्योः डधिचात्, डध्यङ् अथर्वणात्, अथर्वा आथर्वात्, आथर्वा दैवात्, दैवः मृत्युः, मृत्युः प्राध्वंसनात्, प्राध्वंसनः प्राध्वंसनात्, प्राध्वंसनः एकर्षेः, एकर्षिः विप्रचित्तेः, विप्रचित्तिः व्यष्टेः, व्यष्टिः षणारात्, षणारः सनातनात्, सनातनः सनगात्, सनगः परमेष्टिनः, परमेष्टिः ब्रह्मणः, ब्रह्मा स्वयम्भूः। ब्रह्मणे नमः। तत् पूर्णम्, इदं पूर्णम्, पूर्णात् पूर्णमुदच्यते, पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते। आकाशं ब्रह्म, आकाशः पुराणः, वायुराकाशः—इति कौर्व्यायण्यः। एष वै वेदः, ब्राह्मणाः वेदं जानन्ति, येन सर्वं विज्ञायत इति। त्रयः प्रजापतेः प्रजाः—देवा, मनुष्या, असुराः—पितरं प्रजापतिं ब्रह्मचर्येण उपासते स्म। तान् देवाः पितरमूचुः—ब्रूहि इति। ताभ्यः स एकाक्षरं शब्दं प्रोवाच—“द”। “अवगच्छथ” इति। “अवगच्छामः” इति, “दम्यत” इति। “सत्त्वमवगतम्” इति। ततः मनुष्याः ऊचुः—ब्रूहि इति। तेषां स एकमेवाक्षरं शब्दं प्रोवाच—“द”। “अवगच्छथ” इति। “अवगच्छामः” इति, “दत्त” इति। “सत्त्वमवगतम्” इति। ततः असुराः ऊचुः—ब्रूहि इति। तेषां स एकमेवाक्षरं शब्दं प्रोवाच—“द”। “अवगच्छथ” इति। “अवगच्छामः” इति, “दयध्वम्” इति। “सत्त्वमवगतम्” इति। अतः एष देवशब्दः मेघेषु निनदति—“द द द”—दम्यत दत्त दयध्वम्। एतत् त्रयं शिक्षेत—दमः, दानम्, दया। एष प्रजापतिः हृदयमेव, एष ब्रह्म, एष सर्वम्। एष त्र्यक्षरः—हृ-द-यम्। “हृ” एकाक्षरम्, य एवं वेद, तस्मै आत्मानं चान्यांश्च समर्पयन्ति। “द” एकाक्षरम्, य एवं वेद, तस्मै आत्मानं चान्यांश्च ददाति। “यम्” एकाक्षरम्, य एवं वेद, स्वर्गं लोकं विजानाति। एष एव एषः—एष एव सत्यम्। य एवं वेद एतम् महान्तम् प्रथमजम् आत्मानं सत्यम् ब्रह्म, स सर्वान् लोकान् जयति। य एवं वेद एतम् महान्तम् प्रथमजम् आत्मानं सत्यम् ब्रह्म, स विजित्य सर्वेषु लोकेषु तिष्ठति। ब्रह्म हि सत्यम्। आदौ इदं आपः एवासन्। आपः सत्यम् असृजन्त। सत्यम् ब्रह्म, ब्रह्म प्रजापतिः, प्रजापतिः देवाः। तस्मात् सत्यमेव उपासते। त्र्यक्षरम्—स-त्यम्। “स” एकाक्षरम्, “त्य” एकाक्षरम्, “म्” एकाक्षरम्। आद्यन्तौ सत्यमेव, मध्ये अनृतम्। तस्मात् अनृतं सत्यमावृत्य सत्यमेव भवति। य एवं वेद, तं नानृतं स्पृशति। यद् एतत् सत्यम्—एष आदित्यः। यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले, यश्च दक्षिणे चक्षुषि, एते परस्परं आश्रितौ। अत्र स्थितः स तत्र स्थितेन रश्मिभिः, तत्र स्थितः अत्र स्थितेन प्राणैः। यः प्रस्थितः भवति, स केवलं शुद्धं मण्डलं पश्यति; तस्मै रश्मयः न निवर्तन्ते। यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले, तस्य “भूः” शिरः, एकं शिरः, एकाक्षरम्; “भुवः” बाहू, द्वौ बाहू, द्व्यक्षरम्; “स्वः” पृष्ठे, द्वे पृष्ठे, द्व्यक्षरम्। तस्योपनिषद्—“अह”। य एवं वेद, स पाप्मानं हन्ति च निरस्यति। यः पुरुषः दक्षिणे चक्षुषि, तस्य “भूः” शिरः, एकं शिरः, एकाक्षरम्; “भुवः” बाहू, द्वौ बाहू, द्व्यक्षरम्; “स्वः” पृष्ठे, द्वे पृष्ठे, द्व्यक्षरम्। तस्योपनिषद्—“अहम्”। य एवं वेद, स पाप्मानं हन्ति च निरस्यति। विद्युत् ब्रह्मेति मन्यन्ते। यतः प्रकाशयति, तस्मात् विद्युत् इति। य एवं वेद—“विद्युत् ब्रह्म”—तस्य पाप्मा नाश्यते। विद्युत् हि ब्रह्म। एष पुरुषः मनोमयः, तस्य तेजः सत्यम्। हृदि, यथा तण्डुलं वा यवः वा सम्यग् आवृतः भवति, एवं एष पुरुषः अन्तरात्मनि स्थितः। स सर्वस्येश्वरः, सर्वस्याधिपः, सर्वस्य स्वामी। य एवं वेद, स सर्वमिदम् अधितिष्ठति। वाचं गावम् उपासीत। सा चत्वारः स्तनाः—“स्वाहा”, “वषट्”, “हन्त”, “स्वधा”। तयोः देवाः प्रथमयोः स्तनयोः—“स्वाहा”, “वषट्”—जीवन्ति; मनुष्याः “हन्ति”; पितरः “स्वधा”। तस्याः प्राणो वृषा, मनः वत्सः। एष वैश्वानरः अग्निः पुरुषे अन्तर्हितः, येन भोजनं पच्यते च अश्यते। तस्य शब्दः यं कर्णौ पिधाय शृणोति। यदा प्रस्थितः भवति, तदा स शब्दः न शृणुते। एकान्ते तपः परमम्, य एवं वेद, स परं लोकं जयति, शरीरं वा वनं नयेत्, वह्नौ वा जुह्यात्, य एवं वेद, स परं लोकं जयति। यदा पुरुषः अस्मात् लोकात् प्रयाति, स वायुम् गच्छति; तस्मै तत्र यथा चक्रनाभौ विवरं भवति; तेनोर्ध्वम् गच्छति। स आदित्यं गच्छति; तत्र यथा दुन्दुभेः विवरं भवति; तेनोर्ध्वम् गच्छति। स सोमं गच्छति; तत्र यथा भाण्डघोषस्य विवरं भवति; तेनोर्ध्वम् गच्छति। स शोकातीतं महिमानं लोकं गच्छति, तत्र अनन्तवर्षाणि वसति। केचित् आहु:—“अन्नं ब्रह्म” इति। तन्नैव, अन्नं हि प्राणं विना क्षीयते। केचित् आहु:—“प्राणो ब्रह्म” इति। तन्नैव, प्राणः अन्नं विना शुष्यति। अत्र एते द्वौ देवौ एकत्वं गच्छन्ति, तदा परं स्थानं यान्ति। तदा प्रातृदः पितरमूचुः—“किं शुभं कुर्याम्, किं वा पापं?” पिता प्राह—“नैवं वद, प्रातृद। यः एताभ्यां एकत्वं गच्छति, स परं स्थानं यान्ति।” तस्मात् उच्यते—“सर्वाणि भूतानि अन्ने प्रतिष्ठितानि”; “सर्वाणि भूतानि प्राणे रमन्ते।” य एवं वेद, तस्मिन्नेव सर्वाणि प्रविशन्ति, तस्मिन्नेव रमन्ते। उक्तं प्राणः, यतः प्राणेन सर्वम् उद्ध्रियते।