श्रूयतां, यथाऽब्रवीद् ब्रह्मविद्या ब्रह्माण्डस्यादौ। यदा सः प्रार्थयते—“असतो मा सद्गमय”—असत् नाम मृत्युर्भवति, सत् तु अमृतम्। तेन वदति—“मृत्योः मा अमृतं गमय”—माम् अमर्त्यं मा कुरु, मर्त्यं मा कुरु। पुनः—“तमसो मा ज्योतिर्गमय”—तमः हि मृत्युर्भवति, ज्योतिः अमृतम्। तेन वदति—“मृत्योः मा अमृतं गमय”—माम् अमर्त्यं मा कुरु। अत्र किञ्चिद् गुह्यं नास्ति। अन्येषु स्तोत्रेषु, यद् भोक्तव्यं पातव्यं वा, तद् स्वयमेव गायेत्। तस्मात्, यं यं कामं इच्छेत्, तं तं तत्र वृणीते। एवं वेदवान् गायनः स्वस्य वा यजमानस्य वा यं यं कामं इच्छेत्, तं तं गायति। एष एव लोकजित्; यः एतद् साम वेद, सः दृश्यस्य न कामयते। आदौ तु केवलं आत्मैव आसीत्, पुरुषवद् रूपेण। सः परितः पश्यन्, अन्यन्न किंचिद् अपश्यत्। सः प्रथमं अब्रवीत्—“अहं अस्मि”—इति। तस्मात्, “अहं” इति नाम्ना अभवत्। अतः, अद्यापि यं कश्चन आह्वयति, प्रथमं वदति—“अहं अस्मि”—इति, ततः पश्चात् अन्यं नाम वदति। सः सर्वं पाप्मानं पूर्वं दग्धवान्, अतः सः पुरुष इति उच्यते। यः एवम् वेद, सः अपि यद् पुरस्तात् तिष्ठति तद् दहति। सः भीतः आसीत्; एकाकी भीतः भवति। तदा चिन्तयामास—“मत्तः अन्यन्न किञ्चिद् अस्ति, कस्य हेतोः भीतः स्याम्?” तेन तस्य भीः अपगता। द्वितीयात् हि भीः जायते। सः एव एकाकी आसीत्; एकाकी न रमते। सः द्वितीयं अकाङ्क्षत्। सः स्त्रीपुरुषयोः संयोगवत् विवर्धितः। सः आत्मानं द्विधा अकुरुत्; तस्मात् पत्न्यः पतिः अभवताम्। याज्ञवल्क्यः उवाच—“एष इव माषस्य अर्धम्”—इति। अतः इयं स्त्री एषः देशः पूरयति। तया सह सः समभवत्; तस्मात् मनुष्याः जाताः। सा चिन्तयामास—“माम् आत्मनः उत्पाद्य कथं सः मया सह समवेतः?” सा आत्मानं न्यगूहत्। सः वृषभः अभवत्, सा धेनुः अभवत्; तया सह समभवत्, तस्मात् पशवः अभवन्। सः अश्वः अभवत्, सा अश्वी; सः गर्दभः अभवत्, सा गर्दभी; तया सह समभवत्, तस्मात् एकशफाः अभवन्। सः अजः, सा अजा; सः मेषः, सा वष्टिका; तया सह समभवत्, तस्मात् अजावयांसि अभवन्। एवं यावद् पिपीलिकान्तान् सर्वाणि द्वन्द्वानि सः सृष्टवान्। सः अवदत्—“अहमेव इदं सर्वं सृष्टवान्”—इति। तस्मात् सृष्टिः अभवत्। यः एवं वेद, तस्यास्यां सृष्टौ सृष्टिः भवति। ततः सः आत्मानं मन्थित्वा, मुखतः हस्तयोः च अग्निं ससर्ज। अतः मुखस्य अन्तरं योन्याः च अन्तरं रोमशून्यम्; योनिः अपि अन्तरतः रोमशून्या। यदा जनाः वदन्ति—“अयं देवः पूज्यः, अयं देवः पूज्यः”—इति, सर्वेऽपि एष एव। हि सर्वे देवाः अस्य एव अंशाः। यद् अपि अत्र स्रवति, तत् सः शुक्ररूपेण ससर्ज; तत् सोमः। एवं सर्वं अन्नं च, अन्नादश्च व्याप्य स्थितम्। सोम एव अन्नम्, अग्निः अन्नादः। एषा ब्रह्मणः परमा सृष्टिः—सः उत्तमः सन्, देवांश् ससर्ज; मर्त्यांश्च मर्त्यान् ससर्ज। एषा परमा सृष्टिः। यः एवं वेद, सः तस्याम् एव सृष्टौ आनन्दं प्राप्नोति। तदा इदं अव्याकृतम् आसीत्। नामरूपाभ्याम् एव व्याक्रियते—“एषः अमुना नाम्ना, अमुना रूपेण”—इति। अद्यापि नामरूपाभ्याम् एव व्याक्रियते। सः अत्र प्रविष्टः, नखाग्रपर्यन्तम्। यथा कषायः कुटिले स्थाप्यते, भूमिर् गर्भे निहिता, एवं तम् न पश्यन्ति, सः हि न प्रकटः। श्वसन् सः “प्राण” इति उच्यते, वदन् “वाक्”, पश्यन् “चक्षुः”, शृण्वन् “श्रोत्रम्”, चिन्तयन् “मनः”—एते तस्य कर्मनामानि। यः प्रत्यक्षम् एकैकम् एव उपासते, सः सम्पूर्णं न वेद; सः तावत् एव भवति। आत्मानं एव उपासीत; अत्र हि सर्वं एकं भवति। एषः सर्वस्य आधारः; आत्मा एव सर्वज्ञाने साधनम्। इव पदचिह्नानां अनुसरणेन पन्थाः लभ्यते, एवं यः एवं वेद, सः कीर्तिं छन्दश्च प्राप्नोति। एषः सर्वेभ्यः प्रियतरः—पुत्रात्, वित्तात्, सर्वस्मात्—अन्तरतमः आत्मा। यदि कश्चित् अन्यत् प्रियं मन्येत, तद् नश्येत्—इति। आत्मानम् एव प्रियं उपासीत। यः आत्मानम् एव प्रियं उपासते, तस्य प्रियं न नश्यति। ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यतीति वदन्ति। किं तद् ब्रह्म, यतः सर्वं जातम्? सत्यं, ब्रह्मैव इदं प्रागासीत्, एकमेव। सः आत्मानं अवेद—“अहं ब्रह्मास्मि”—इति। तस्मात् सर्वं जातम्। यः देवेषु एवं अवबुद्धवान्, सः तद् अभवत्; ऋषिषु, मनुष्येषु अपि। एतद् दृष्ट्वा वामदेवः ऋषिः उवाच—“मनुर्भवम्, सूर्यश्च”—इति। यः एवं वेद—“अहं ब्रह्मास्मि”—सर्वं भवति। न तं देवाः पितरः वा अनुशासन्ति; सः आत्मा भवति। यः अन्यं देवताम् उपास्ते—“सः अन्यः, अहम् अन्यः”—इति, सः न वेद; सः देवानां पशुवत्। यथा बहवः पशवः पुरुषस्य, एवं प्रत्येकः देवतानां। एकः पशुः यदि गृह्यते, दुःखम्; बहवः यदि गृह्यन्ते, तर्हि कियत् दुःखम्। तस्मात् यद् तेषां अप्रियम्, तद् इदं मानवाः जानन्ति। सत्यं, ब्रह्मैव इदं प्रागासीत्, एकमेव। सः आत्मानं विविनक्ति। सः श्रेष्ठतमं रूपम् ससर्ज—क्षत्रम्; एते देवक्षत्राणि—इन्द्रः, वरुणः, सोमः, रुद्रः, पर्जन्यः, यमः, मृत्युः, ईशानः। तस्मात् क्षत्रात् परं नास्ति। तस्मात् राजसूये ब्राह्मणः अधस्तात् क्षत्रियं उपास्ते। क्षत्रमेव तस्य कीर्तिं ददाति। क्षत्रस्य योनिः ब्रह्म। अतः राजा उत्कर्षं प्राप्य अपि ब्रह्मणः एव अन्ततः आश्रयति। यः तं हिंसति, सः स्वां योनिं प्राप्नोति; सः अधिकं पापीयान् भवति। सः आत्मानं विविनक्ति। सः तान् देवगणान् ससर्ज—वासवः, रुद्राः, आदित्या, विश्वे देवाः, मरुतः। सः आत्मानं विविनक्ति। सः शूद्रवर्णम् अपि ससर्ज—पुषाणम्। एषः पुषाण् सर्वं यद् अत्र अस्ति, तद् पुष्णाति। सः आत्मानं विविनक्ति। सः श्रेष्ठतमं रूपम् धर्मम् ससर्ज। एषः धर्मः क्षत्रस्य क्षत्रम्। तस्मात् धर्मात् परं नास्ति। तस्मात् दुर्बलः अपि बलिनम् धर्मेण उपास्ते, यथा राजानम्। धर्म एव सत्यम्। तस्मात् यः सत्यम् वदति, तम् धर्मं वदन्ति; यः धर्मं वदति, सः सत्यम् वदति। एते उभौ समौ। एषः ब्रह्म, क्षत्रम्, वैश्यः, शूद्रः। देवेषु ब्रह्म अग्निः अभवत्; मनुष्येषु ब्राह्मणः; क्षत्रेण क्षत्रियः; वैश्येन वैश्यः; शूद्रेण शूद्रः। तस्मात् देवेषु अग्निना लोकं इच्छन्ति; मनुष्येषु ब्राह्मणेन। एतेन द्वाभ्याम् रूपाभ्याम् ब्रह्म अभवत्। यः तु अयं लोकात् स्वं लोकं अविज्ञाय प्रयाति, तम् अज्ञातम् नाश्नाति; यथा अनध्यायितं वेदम्, अकर्तव्यम् कर्म वा। यद्यपि महानि पुण्यानि करोति, अन्ततः क्षीयन्ते। आत्मानं एव स्वं लोकम् उपासीत। यः आत्मानं एव स्वं लोकम् उपासते, तस्य कर्माणि न क्षीयन्ते। आत्मनः यद् इच्छेत्, तत् सृजति। अयं आत्मा सर्वभूतानां लोकः। यः यजते, सः देवलोकं प्राप्नोति; यः जपन् ऋषीलोकम्; यः सन्तानकामः पितृयज्ञं वा करोति, पितृलोकम्; यः मनुष्यसेवां अन्नदानं वा करोति, मनुष्यलोकम्; यः पश्यून् तृणोदकेन पूजयति, पशुलोकम्; यः स्वगृहे श्वकाकपिपीलिकादीन् जीवयति, तेषां लोकम्। यः सर्वेषां लोकानाम् हितकामः, तं सर्वे भूतानि नित्यं हितकामानि भवन्ति। एषः विज्ञातः, अनुशिष्टः। आदौ अयं आत्मैव आसीत्, एकोऽद्वितीयः। सः अकामयत—“मे पत्नी स्यात्, पुत्राः स्युः, वित्तं स्यात्, कर्म कुर्याम्”—इति। एष एव कामस्य पारिमाणम्। अतः अद्यापि एकाकी जनः इच्छति—“मे पत्नी स्यात्, पुत्राः स्युः, वित्तं स्यात्, कर्म कुर्याम्”—इति। यावत् प्रत्येकं न प्राप्नोति, तावत् आत्मानम् अपूर्णं मन्यते। एवं तस्य पूर्णता। तस्य मनः आत्मा; वाक् पत्नी; प्राणः पुत्रः; चक्षुः मानवं वित्तम्, तेन चक्षुषा हितम् अन्विष्यते; श्रोत्रं दैवम् वित्तम्, तेन श्रोत्रेण हितम् शृणोति। आत्मा एव कर्म, तेन आत्मना करोति। एष यज्ञः पञ्चधा, पशुः पञ्चधा, पुरुषः पञ्चधा, सर्वम् एतत् यदस्ति पञ्चधा। यः एवं वेद, सः सर्वम् एतत् प्राप्नोति। सः बुद्ध्या तपसा च सप्त अन्नानि ससर्ज। एकम् सर्वेषां सामान्यम्, द्वे देवेषु न्यधात्, त्रिणि आत्मनः, एकम् पशुषु। तस्मिन् सर्वम् प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि। किमर्थम् एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, सततम् उपभुज्यमानानि अपि? यः एषां अक्षयत्वं वेद, सः अन्नं लक्ष्णेन भुङ्क्ते, बलमाश्रित्य देवान् प्राप्नोति—इति छन्दांसि वदन्ति। सः बुद्ध्या तपसा च सप्त अन्नानि ससर्ज, एकम् सर्वेषां सामान्यम्। एषः सामान्यः अन्नम्, यद् अद्यते। यः एतद् उपास्ते, सः पापेन न जयते; एषः मिश्रः। द्वे देवेषु न्यधात्—हविर्दत्तम्, पुनर्दत्तम्। तस्मात् देवेषु हविर्दत्तं च पुनर्दत्तं च क्रियते। तस्मात् नवचन्द्रे पूर्णमासे च हविर्दत्तम्। तस्मात् हविर्दाता भवेत्। एकम् पशुषु न्यधात्—एतत् दुग्धम्। आदौ हि मनुष्याः पशवः च दुग्धेन जीवन्ति। तस्मात् जातमात्रे शिशवे घृतम् लिलिह्यते वा स्तन्ये अनुप्यते। यदा वदन्ति—“अद्यापि तृणं न खादति”—इति, तस्मिन्सर्वम् प्रतिष्ठितम्—यच्च प्राणि, यच्च अप्राणि। दुग्धे हि सर्वम् प्रतिष्ठितम्। यदा वदन्ति—“वर्षेण दुग्धदानेन मृत्युम् पुनर् जयति”—इति, न एवं वेदितव्यम्। यद्यत्र दिवसे ददाति, तस्मिन् दिवसे मृत्युम् पुनर् जयति। एषां ज्ञानेन सर्वेभ्यः देवतेभ्यः अन्नं ददाति। किमर्थम् एतानि अन्नानि न क्षीयन्ते, सततम् उपभुज्यमानानि अपि? एवं ब्रह्मणः सृष्टेः गूढं रहस्यं, नामरूपयोः प्रवाहः, आत्मन एव एकत्वं, सर्वस्य आधारः, धर्मस्य श्रेष्ठता, आत्मविद्यायाः महिमा च प्रवर्तते।