शाश्वतं ब्रह्मविदः ऐश्वर्यं, यज्ज्ञानात् कर्मभिः न वृद्धिः नापि हानिः, इति मन्त्रेणोक्तम्। आत्मानं यः वेद, सः पापैः कर्मभिः न लिप्यते। तस्मात् य एवं वेद, शान्तः, दमः, उपरतः, तितिक्षुः, श्रद्धालुः, आत्मानं आत्मनि पश्येत्। सः सर्वं आत्मरूपेण पश्यति, सर्वं आत्मैव भवति। सः सर्वाणि पापानि तरति; पापं तं न दहति, स एव पापं दहति। सः पापात् विमुक्तः, शुद्धः, अत्रिप्तः, अत्रृष्णः, ब्रह्मविद्यया युक्तः भवति। याज्ञवल्क्यः, "राजन्, त्वं एतदाप्तवान्," इति अब्रवीत्। एष एव महान् अज आत्मा, अन्नादः, धनदः। यः एतं महान्तम् अजम् आत्मानं वेद, सः अन्नादः, धनदः भवति, धनं लभते। एष एव महान् अज आत्मा, अजरः, अमृतः, अभयः, अमृत्युः। "अभयं ब्रह्म त्वया प्राप्तम्, जनक," इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। जनकः उवाच, "भगवन्, अहं विदेहान् राज्यं च आत्मानं च तुभ्यं दास्ये।" याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये आस्ताम्—मैत्रेयी च कात्यायनी च। तयोः मैत्रेयी ब्रह्मवित्सु, कात्यायनी सामान्यबुद्धिः। सः अन्यां गतिं गन्तुम् उद्दिश्य आसीत्। सः उवाच, "मैत्रेयी, अहं गृहात् प्रव्रजितुम् इच्छामि, तस्मात् कात्यायन्या सह तव वित्तविभागं करिष्यामि।" मैत्रेयी पप्रच्छ, "भगवन्, यदि मम सर्वं पृथिव्यां वित्तं स्यात्, किं तेन अमृतत्वं प्राप्नुयाम्?" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "नेति, तव जीवितं समृद्धिमतां जीवितवत् स्यात्, न तु वित्तेन अमृतत्वस्य आशा अस्ति।" मैत्रेयी पुनः उवाच, "यदि तेन अमृतत्वं न लभ्यते, किम् अहं तेन कुर्याम्? यद् भगवतः वेद, तत् एव मे ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच, "प्रियासि मे, प्रियतमा च वदसि। तस्मात् ते प्रवक्ष्यामि, व्याख्यास्यामि; मम वाक्यानि मनसि कुरु।" सा उवाच, "भगवन्, ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "न पत्युः अर्थे पतिः प्रियः, आत्मनः तु प्रियः; न भार्यायाः अर्थे भार्या प्रिया, आत्मनः तु प्रिया; न पुत्राणां अर्थे पुत्राः प्रियाः, आत्मनः तु प्रियाः; न वित्तस्य अर्थे वित्तम् प्रियं, आत्मनः तु प्रियं; न ब्रह्मणः अर्थे ब्रह्म प्रियं, आत्मनः तु प्रियं; न क्षत्रस्य अर्थे क्षत्रं प्रियं, आत्मनः तु प्रियं; न लोकानां अर्थे लोकाः प्रियाः, आत्मनः तु प्रियाः; न देवानां अर्थे देवाः प्रियाः, आत्मनः तु प्रियाः; न भूतानां अर्थे भूतानि प्रियाणि, आत्मनः तु प्रियाणि; न सर्वस्य अर्थे सर्वं प्रियं, आत्मनः तु प्रियं। तस्मात् आत्मा द्रष्टव्यः, श्रोतव्यः, मन्तव्यः, निदिध्यासितव्यः, मैत्रेयी। आत्मनः दर्शनात्, श्रवणात्, मननात्, विज्ञानात् सर्वं विजानाति।" यः ब्रह्मणः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् ब्रह्म निवर्तते; यः वेदान् अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् वेदाः निवर्तन्ते; यः यज्ञान् अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् यज्ञाः निवर्तन्ते; यः क्षत्रं अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् क्षत्रं निवर्तते; यः लोकान् अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् लोकाः निवर्तन्ते; यः देवान् अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् देवाः निवर्तन्ते; यः भूतानि अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् भूतानि निवर्तन्ते; यः सर्वं अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् सर्वं निवर्तते। एष ब्रह्म, एष क्षत्रं, एते लोकाः, एते देवाः, एते वेदाः, एतानि भूतानि, इदं सर्वम्—यद् एष आत्मा। यथा वाद्यघोषे, बाह्यशब्दान् न गृह्णाति, किं तु वाद्यं वा ताडनं वा गृह्णन् शब्दं गृह्णाति। यथा वीणायां वाद्यमानायां, बाह्यशब्दान् न गृह्णाति, किं तु वीणां वा वादनं वा गृह्णन् शब्दं गृह्णाति। यथा शङ्खे निष्कूजिते, बाह्यशब्दान् न गृह्णाति, किं तु शङ्खं वा निष्कूजनं वा गृह्णन् शब्दं गृह्णाति। यथा सिक्ताग्नौ दीप्ते धूमराशयः प्रवर्तन्ते, एवं हि अस्मात् महतः भूतात् प्राणाः, ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः, इतिहासः, पुराणम्, विज्ञानम्, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, उपनिषदः, दानम्, होमः, अन्नम्, पानम्, अयम् लोकः, परः लोकः, सर्वाणि भूतानि—एतानि सर्वाणि तस्यैव प्राणा इव भवन्ति। यथा सर्वाः आपः समुद्रं प्रति प्रवर्तन्ते, सर्वे स्पर्शाः त्वचं प्रति, सर्वे गन्धाः घ्राणं प्रति, सर्वे रसाः जिह्वां प्रति, सर्वे रूपाणि चक्षुः प्रति, सर्वे शब्दाः श्रोत्रं प्रति, सर्वे सङ्कल्पाः मनः प्रति, सर्वे वेदाः हृदयं प्रति, सर्वे कर्माणि हस्तौ प्रति, सर्वाः गतयः पादौ प्रति, सर्वे कामाः उपस्थं प्रति, सर्वा निष्क्रान्तयः गुदं प्रति, सर्वं विज्ञानं वाचं प्रति प्रवर्तते। यथा लवणघनः न अन्तरं न बहिः, केवलं लवणराशिः एव, एवं हि एष महान् भूतः अनन्तः, अपरिमितः, विज्ञानघनः एव। एष एषु भूतेषु उत्पन्नः, पुनः तानि आत्मनि लयं गच्छन्ति। प्रस्थाय न पुनर् विज्ञानं अस्ति, इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। मैत्रेयी उवाच, "भगवन्, अत्र मां मोहयसीव। 'प्रस्थाय न पुनर् विज्ञानम्' इति न वेद्मि।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "न मोहं वदामि। एष आत्मा अक्र्यः, अचिन्त्यः, केवलं भूतानां संयोग एव।" "यदा पश्यन् न पश्यति, तदा एषः द्रष्टव्यः। द्रष्टुः दृष्टेः न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं पश्येत्? यदा घ्राणन् न घ्राणाति, तदा एषः घ्रातव्यः। घ्रातुः घ्राणस्य न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं घ्राणयेत्? यदा स्वादन् न स्वादयति, तदा एषः स्वाद्यः। स्वादुः स्वादनस्य न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं स्वादयेत्? यदा वदन् न वदति, तदा एषः वक्तव्यः। वक्तुः वाचः न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं वदेत्? यदा शृण्वन् न शृणोति, तदा एषः श्रोतव्यः। श्रोतुः श्रवणस्य न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं शृणुयात्? यदा मनन् न मन्यते, तदा एषः मन्तव्यः। मन्तुः मननस्य न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं मन्येत? यद् एषः न स्पृशति, स्पृशन् एषः स्पृष्टव्यः, न तु स्पृश्यते; स्प्रष्टुः स्पर्शनस्य न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं स्पृशेत्? यद् एषः न वेत्ति, वेदन् एषः वेदितव्यः, न तु वेद्यते; वेत्तुः वेदनस्य न समाप्तिः, अक्र्यत्वात्। द्वितीयं नास्ति, तस्मात् किं वेद्यात्?" "यत्र हि द्वैतम् इव भवति, तत्र अन्यः अन्यं पश्यति, अन्यः अन्यं घ्राणाति, अन्यः अन्यं स्वादयति, अन्यः अन्यं वदति, अन्यः अन्यं शृणोति, अन्यः अन्यं मन्यते, अन्यः अन्यं स्पृशति, अन्यः अन्यं वेत्ति। यत्र तु सर्वम् आत्मैवाभूत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं घ्राणयेत्? केन कं स्वादयेत्? केन कं वदेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं मन्येत्? केन कं स्पृशेत्? केन कं वेद्यात्? येन सर्वम् वेद्यम्, तं केन वेद्यात्? वेत्तारं केन विजानीयात्? इति, मैत्रेयी, उपदेशः समाप्तः। एष एव अमृतः।" एवं उक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रस्थितवान्। अथ गौपवनेन पशुतिमाष्यः, गौपवनेन पशुतिमाष्यः, पशुतिमाष्येन गौपवः, गौपवेन कौशिकः, कौशिकेन कौण्डिन्यः, कौण्डिन्येन हाण्डिल्यः, चाण्डिल्येन कौशिकः, गौतमेन गौतमः— अग्निवेश्येन अग्निवेश्यः, अग्निवेश्येन गार्ग्यः, गार्ग्येण गार्ग्यः, गार्ग्येण गौतमः, गौतेन शैतवः, शैतवेन पाराशरायणः, पाराशरायणेण गार्गायणः, गार्गायणेण उद्दालकायनः, उद्दालकायनेन जाबालायनः, जाबालायनेन माध्यंदिनायनः, माध्यंदिनायनेन शौकरायणः, शौकरायणेण काषायनः, काषायणेण शायकायनः, शायकायणेण कौशिकायनः, कौशिकायनः— घृतकौशिकेन घृतकौशिकः, प्राशर्यायणेना पाराशरायणः, पाराशर्येण पाराशर्यः, जातूकर्त्येण जातूकर्त्यः, असुरायणेना यास्कः, असुरायणेना त्रैवणः, त्रैवणेन औपजंधनः, औपजंधनेन असुरः, असुरेण भारद्वाजः, भारद्वाजेन आत्रेयः, आत्रेयेण माण्टिः, माण्टिना गौतमः, गौतेन गौतमः, गौतेन वात्स्यः, वात्स्येन हाण्डिल्यः, चाण्डिल्येन कैशोर्यः, काप्येन कैशोर्यः, काप्येन कुमारहारितः, कुमारहारितेन गालवः, गालवेन विदर्भीकौण्डिन्यः, विदर्भीकौण्डिन्येन वत्सनपातः, बाभ्रवेण वत्सनपातः, पन्था शौभरः, शौभरः आयास्यः, आयास्येन अङ्गिराः, भूतिर्वा त्वाष्ट्रः, त्वाष्ट्रेण विश्वरूपः, विश्वरूपेण त्वाष्ट्रः, त्वाष्ट्रेण अश्विनौ, अश्विभ्यां दधीचः, दध्यङ् अथर्वा, अथर्वणा आथर्वा, आथर्वणा दैवः, दैवेन मृत्युः, मृत्युनाः प्राध्वंसनः, प्राध्वंसनेन प्राध्वंसनः, प्राध्वंसनेन एकर्षिः, एकर्षिणा विप्रचित्तिः, विप्रचित्तिना व्यष्टिः, व्यष्टिना षणारः, षणारेण षणातनः, षणातनेन षणगः, षणगेन परमेष्ठिन्, परमेष्ठिना ब्रह्म, ब्रह्म स्वयम्भूः। नमो ब्रह्मणे। तत् पूर्णम्, इदं पूर्णम्; पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते। पूर्णस्य पूर्णम् आदाय पूर्णम् एव अवशिष्यते। आकाशः ब्रह्म, आकाशः पुराणः, वायुः आकाशः—इति कौर्व्यायणीपुत्रः अवदत्। एष एव वेदः, ब्राह्मणाः वेदं जानन्ति; अनेन यद् ज्ञेयं तत् ज्ञातम्। त्रयो वै प्रजापतेः प्रजाः—देवा, मनुष्याः, असुराः—पितरं प्रजापतिं ब्रह्मचर्यं उपासन्। ते उपवसन्तः, देवा ऊचुः, "शाधि नः," इति। ताभ्यः स एकाक्षरं प्रोवाच—"द" इति। "अवगच्छथ," इति पप्रच्छ। "दम्य," इति। "अवगच्छथ," इति। "अथ मनुष्याः ऊचुः, 'शाधि नः।' ताभ्यः अपि तद् एव एकाक्षरं प्रोवाच—'द' इति। 'अवगच्छथ,' इति पप्रच्छ। 'दत्त,' इति। 'अवगच्छथ,' इति।" "अथ असुराः ऊचुः, 'शाधि नः।' ताभ्यः अपि तद् एव एकाक्षरं प्रोवाच—'द' इति। 'अवगच्छथ,' इति पप्रच्छ। 'दयध्वम्,' इति। 'अवगच्छथ,' इति।" तस्मात् दिव्यं वदनं मेघेषु घोषयति—"द, द, द"—दम्य, दत्त, दयध्वम्। एतानि त्रयाणि वेदितव्यानि—दमः, दानम्, दया। एष प्रजापतिः हृदयम्; एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। त्र्यक्षरम् एतत्—हृ-द-यम्। "हृ" एकाक्षरम्; यः एवं वेद, तस्मै आत्मानं च सर्वं च ददाति। "द" एकाक्षरम्; यः एवं वेद, तस्मै आत्मानं च सर्वं च ददाति। "यम्" एकाक्षरम्; यः एवं वेद, सः स्वर्गलोकं जयति। एष एव एषः; एष एव सत्यम्। यः एतं महान्तम् आद्यं सत्यम् ब्रह्म वेद, सः सर्वान् लोकान् जयति। यः एतं महान्तम् आद्यं सत्यम् ब्रह्म वेद, सः सर्वेषु लोकेषु विजित्य वसति; ब्रह्म हि सत्यम्। आदौ एतद् आप एव आसीत्। आपः सत्यम् असृजन्त; सत्यम् ब्रह्म, ब्रह्म प्रजापतिः, प्रजापतिः देवाः। तस्मात् सत्यम् एव उपासते। त्र्यक्षरम् सत्यम्—"स", "त्य", "म्"।