यदा कश्चित् आत्मानं देवम् ईश्वरं सर्वस्य नियन्तारं पूर्वस्यापि भविष्यस्यापि अधिपतिं पश्यति, तदा तस्य संशयः नास्ति। यस्मिन् आत्मनि पञ्च पञ्चकानि तथा च आकाशः प्रतिष्ठितानि सन्ति, तं आत्मानं एवं विदित्वा पुरुषः अमृतं ब्रह्म भवति। यस्मात् संवत्सरः दिवैः सह परिवर्तते, तं देवाः दीपानां दीपं प्राणं अमृतं पूजयन्ति। सः प्राणस्य प्राणः, चक्षुषः चक्षुः, श्रोत्रस्य श्रोत्रं, अन्नस्य अन्नं, मनसः मनः—एतत् यः वेद, सः आद्यं सनातनं ब्रह्म अनुभूतवान्। तद् केवलं मनसा साध्यं, अत्र नानात्वं किञ्चन अस्ति। यः अत्र नानात्वं पश्यति, सः मृत्युं मृत्युम् गच्छति। तद् केवलं मनसा ज्ञेयम्; तद् अनन्तं अचलम्। शुद्धं परमं आकाशात् अधिकं अजं महत् अचलम्—एवं केवलं ज्ञात्वा, विद्वान् ब्राह्मणः बुद्धिं समाहित्य, बहुशब्दे न स्थातव्यं, यतः तद् वाणीं क्लिश्नाति। अयं एव आत्मा, हृदयस्थे आकाशे स्थितः, सर्वस्य नियन्ता, सर्वस्य अधिपः, सर्वस्य स्वामी, सर्वं यः यच्छति। सः पुण्यैः कर्मभिः वृद्धः, पापैः कर्मभिः क्षुद्रः भवति। सः भूतानां अधिपः, लोकस्य अधिपः, लोकस्य रक्षकः, लोकानां सेतुर्भूतः। एतत् एव ज्ञातुं वेदपाठेन, ब्रह्मचर्येण, तपसा, श्रद्धया, अक्षयेन होमेन उपयन्ति। अयं न ज्ञायमानः, सः मुनिः भवति; ये केवलं इमं लोकं इच्छन्ति, ते त्यक्त्वा तं अन्वेष्यन्ति। एवं ब्रह्मविदः पूर्वे, एतत् ज्ञात्वा, पुत्रेच्छां न अयच्छन्—"किम् पुत्रैः, यस्य आत्मा इदं जगत् अभवत्?" तस्मात् पुत्रेच्छां, वित्तेच्छां, लोकैच्छां त्यक्त्वा, भिक्षवः अभवन्। पुत्रेच्छा वित्तेच्छा च, वित्तेच्छा लोकैच्छा च—सर्वम् इच्छैव। सः आत्मा—"नेति नेति"—अग्राह्यः, यतः न गृहीतुम् शक्यः; अव्ययः, यतः न क्षीयते; असंगः, यतः न संगति न दुःखम्। यः मन्यते—"पापं कृतवान्" वा "पुण्यं कृतवान्" वा सः तयोः उभयोः परः; सः अमृतः, पुण्यपापात् परः; तस्य पुण्यपापे न स्पृशतः। एषा श्लोकः—"एषा ब्रह्मविदः नित्यं महिमा; कर्मणा न वृद्धिः न क्षयः।" आत्मा ज्ञात्वा, सः पापैः न स्पृश्यते। अतः यः एवं वेद, शान्तः, दमः, उपरतः, तितिक्षुः, श्रद्धालुः, आत्मानं आत्मनि पश्येत्। सः सर्वम् आत्मरूपं पश्यति; सर्वम् आत्मा भवति। सः सर्वं पापं तरति; पापं तं न दहति; सः पापं दहति। सः पापात् विमुक्तः, शुद्धः, निर्भिक्षः, निर्तृषः—ब्रह्मविद्, यदि एवं वेद। "राजन्, त्वं एतत् प्राप्तवान्," इति याज्ञवल्क्यः उक्तवान्। एषः एव महान् अजः आत्मा, अन्नादः, धनदः। यः एतत् महान् अजः आत्मा, अन्नादः, धनदः वेद, सः धनं लभते। एषः एव महान् अजः आत्मा, अव्ययः, अमृतः, अभयः, अमृत्युः। "त्वं अभयम् ब्रह्म प्राप्तवान् जनक," इति याज्ञवल्क्यः उक्तवान्। "भगवन्, अहं विदेहस्य राज्यं तुभ्यम् ददामि, आत्मानं च दासत्वे स्थापयामि।" याज्ञवल्क्यस्य द्वे पत्न्यः आसताम्—मैत्रेयी च कात्यायनी च। तयोः मैत्रेयी ब्रह्मविचारिणी, कात्यायनी साधारणबुद्धिः। सः अन्यं आश्रमं गन्तुम् उद्युक्तः आसीत्। याज्ञवल्क्यः उवाच—"मैत्रेयी, अहं गृहम् त्यक्त्वा गन्तुम् इच्छामि। अन्तिमं विभागं तव कात्यायन्याः च करिष्यामि।" मैत्रेयी उवाच—"यदि एषा पृथिवी धनपूर्णा मम स्यात्, किं अहं तेन अमृतं स्याम्?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"न, तव जीवितं धनिनां जीवितवत् स्यात्, किन्तु धनात् अमृतत्वस्य आशा नास्ति।" मैत्रेयी उवाच—"यदि अहं तेन न अमृता स्याम्, किं तद् मम? यद् भगवन् वेद, तत् एव ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"सत्यम्, त्वं अस्माकं प्रिया, प्रियं वदसि। तस्मात् तुभ्यं प्रवक्ष्यामि, विवक्ष्यामि; मनसा मम वाक्यं ध्यानय। प्रवक्ष्यामि।" मैत्रेयी उवाच—"वदतु भगवन्।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"न पतिस्य हेतोः पतिः प्रियः, किन्तु आत्मनः हेतोः; न पत्न्याः हेतोः पत्नी प्रियः, किन्तु आत्मनः हेतोः; न पुत्रस्य हेतोः पुत्राः प्रियाः, किन्तु आत्मनः हेतोः; न वित्तस्य हेतोः वित्तं प्रियं, किन्तु आत्मनः हेतोः; न ब्रह्मणः हेतोः ब्रह्म प्रियं, किन्तु आत्मनः हेतोः; न क्षत्रस्य हेतोः क्षत्रं प्रियं, किन्तु आत्मनः हेतोः; न लोकस्य हेतोः लोकाः प्रियाः, किन्तु आत्मनः हेतोः; न देवस्य हेतोः देवाः प्रियाः, किन्तु आत्मनः हेतोः; न भूतस्य हेतोः भूतानि प्रियाणि, किन्तु आत्मनः हेतोः; न सर्वस्य हेतोः सर्वं प्रियं, किन्तु आत्मनः हेतोः। तस्मात् आत्मा द्रष्टव्यः, श्रोतव्यः, मन्तव्यः, निदिध्यासितव्यः, मैत्रेयी; आत्मदर्शनात्, श्रवणात्, मननात्, विज्ञानात् सर्वं ज्ञातं भवति।" यः ब्रह्म अन्यदात्मनः वेद, ब्रह्म तस्मात् अपगच्छति; यः वेदान् अन्यदात्मनः वेद, वेदाः तस्मात् अपगच्छन्ति; यः यज्ञान् अन्यदात्मनः वेद, यज्ञाः तस्मात् अपगच्छन्ति; यः क्षत्रम् अन्यदात्मनः वेद, क्षत्रं तस्मात् अपगच्छति; यः लोकान् अन्यदात्मनः वेद, लोकाः तस्मात् अपगच्छन्ति; यः देवान् अन्यदात्मनः वेद, देवाः तस्मात् अपगच्छन्ति; यः भूतानि अन्यदात्मनः वेद, भूतानि तस्मात् अपगच्छन्ति; यः सर्वं अन्यदात्मनः वेद, सर्वं तस्मात् अपगच्छति। एषः ब्रह्म, एषः क्षत्रम्, एते लोकाः, एते देवाः, एते वेदाः, एते भूतानि, एतत् सर्वम्—यद् एषः आत्मा। यथा, द्वौ वाद्ये ताडिते, बहिः शब्दान् न गृह्णाति, किन्तु वाद्यं वा ताडनं वा गृह्णाति, शब्दः गृह्यते। यथा वीणायाः वादनं, शब्दः गृह्यते; यथा शङ्खस्य वादनं, शब्दः गृह्यते। यथा, तुषारयुक्ते अग्नौ प्रज्वलिते, धूमस्य प्रवाहाः उत्पद्यन्ते, एवं अस्मात् महतः भूतात् प्राणः—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः, इतिहासः, पुराणम्, विज्ञानम्, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, अनुव्याख्यानानि, दानानि, होमानि, अन्नम्, पानम्, इदं च परं च, सर्वाणि भूतानि—एते सर्वे तस्य प्राणाः। यथा सर्वे आपः समुद्रं गच्छन्ति, स्पर्शाः त्वचम्, गन्धाः नासिकाम्, रसाः जिह्वाम्, रूपाणि चक्षुः, शब्दाः श्रोत्रम्, विचाराः मनः, वेदाः हृदयम्, कर्माणि हस्तौ, मार्गाः पादौ, सुखानि उपस्थम्, मलानि गुदम्, विज्ञानम् वाक्—एते सर्वे तस्य एकं गन्तव्यं। यथा लवणपिण्डः अन्तः बहिः च नास्ति, केवलं लवणमयः, एवं एषः महा आत्मा अनन्तः, अनियमितः, केवलं विज्ञानमयः। एषः भूतात् उद्भूतः, तानि पुनः आत्मनि विलीनानि। गत्वा, न पुनः विज्ञानं अस्ति, इति याज्ञवल्क्यः उक्तवान्। मैत्रेयी उवाच—"भगवन्, अत्र मां मोहयति। न अहं 'गत्वा न विज्ञानम्' इति जानामि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"न अहं मोहम् वदामि; आत्मा नाशः नास्ति, तस्य स्वरूपम् न विच्छिद्यते; केवलं भूतसंगमः अस्ति।" यदा न पश्यति, अपि च पश्यन्, तद् आत्मा पश्येत्; पश्यतः दर्शनस्य न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् पश्येत्? यदा न जिघ्रति, अपि च जिघ्रन्, तद् आत्मा जिघ्रेत्; जिघ्रतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् जिघ्रेत्? यदा न स्वादयति, अपि च स्वादयन्, तद् आत्मा स्वादयेत्; स्वादयतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् स्वादयेत्? यदा न भाषते, अपि च भाषन्, तद् आत्मा भाषेत्; भाषतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् भाषेत्? यदा न शृणोति, अपि च शृण्वन्, तद् आत्मा शृणवे; शृण्वतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् शृणवे? यदा न मन्यते, अपि च मन्यन्, तद् आत्मा मन्येत्; मन्यतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् मन्येत्? यत् आत्मा न स्पृशति, स्पृशन्, तद् आत्मा स्पृशेत्; स्पृशतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् स्पृशेत्? यत् आत्मा न वेत्ति, वेदन्, तद् आत्मा वेदेत्; वेदतः न विरामः, अविनाशित्वात्। द्वितीयम् नास्ति; किम् अन्यत् वेदेत्? यत्र, द्वैतम् इव, तत्र अन्यं पश्यति, अन्यं जिघ्रति, अन्यं स्वादयति, अन्यं भाषते, अन्यं शृणोति, अन्यं मन्यते, अन्यं स्पृशति, अन्यं वेत्ति। यत्र तस्य सर्वम् आत्मा अभवत्, तत्र केन, कं पश्येत्? केन, कं जिघ्रेत्? केन, कं स्वादयेत्? केन, कं भाषेत्? केन, कं शृणवे? केन, कं मन्येत्? केन, कं स्पृशेत्? केन, कं वेदेत्? केन, तत् वेद, येन सर्वम् इदं वेद? केन, वेत्ता वेदेत्? इति उपदेशः समाप्तः, मैत्रेयी। एषः अमृतत्वम्। एवं उक्त्वा याज्ञवल्क्यः निर्जगाम। अथ गौपवनेः पशुतिमाष्यः, पशुतिमाष्याद् गौपवनः, पशुतिमाष्यः गौपवनात्, गौपवनः कौशिकात्, कौशिकः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः हाण्डिल्यः, चाण्डिल्यः कौशिकात् गौतमात्, गौतमः— अग्निवेश्यः अग्निवेश्यात्, अग्निवेश्यः गार्ग्यात्, गार्ग्यः गार्ग्यात्, गार्ग्यः गौतमात्, गौतमः शैतवात्, शैतवः पाराशार्यायणात्, पाराशार्यायणः गार्गायणात्, गार्गायणः उद्दालकायणात्, उद्दालकायणः जाबालायणात्, जाबालायणः माध्यंदिनायणात्, माध्यंदिनायणः शौकरायणात्, शौकरायणः काषायणात्, काषायणः शायकायणात्, शायकायणः कौशिकायणात्, कौशिकायणः— घृतकौशिकः घृतकौशिकात्, प्राशर्यायणः पाराशार्यायणात्, पाराशार्यः पाराशार्यात्, जातूकर्ण्यः जातूकर्ण्यात्, असुरायणः यास्कः असुरायणात्, असुरायणः त्रैवणात्, त्रैवणः औपजन्धनात्, औपजन्धनः असुरात्, असुरः भारद्वाजात्, भारद्वाजः अत्रेयात्, अत्रेयः माण्टितः गौतमात्, गौतमः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः हाण्डिल्यात्, चाण्डिल्यः कैशोर्यात्, काप्यः कैशोर्यात्, काप्यः कुमारहारितात्, कुमारहारितः गालवात्, गालवः विदर्भीकौण्डिन्यात्, विदर्भीकौण्डिन्यः वत्सनपातात्, बाब्रवः वत्सनपातात्, पन्थाः शौभरात्, शौभरः आयास्यात्, आयास्यः अङ्गिरसः, भूतिः त्वाष्ट्रात्, त्वाष्ट्रः विश्वरूपात्, विश्वरूपः त्वाष्ट्रात्, त्वाष्ट्रः अश्विभ्याम्, अश्विनौ दधिचात्, दध्यङ् अथर्वणात्, अथर्वन् आथर्वात्, आथर्वः दैवत्, दैवः मृत्युतः, मृत्युः प्राध्वंसनात्, प्राध्वंसनः प्राध्वंसनात्, प्राध्वंसनः एकर्षितः, एकर्षिः विप्रचित्तितः, विप्रचित्तिः व्यष्टितः, व्यष्टिः षनारः, षनारः सनातनात्, सनातनः षनगात्, षनगः परमेष्ठिनः, परमेष्ठी ब्रह्मणः, ब्रह्म स्वयम्भूः। ब्रह्मणे नमः।