श्रूयताम्, भगवत्याः बृहदारण्यकोपनिषदि याज्ञवल्क्यजनकयोः संवादे आत्मविद्यायाः परमं रहस्यं प्रकट्यते। यः कर्मफलानां अन्तं प्राप्त्वा येन मनसा यद् वस्तु इच्छति, सः तेनैव सह स्वकर्मणा तद्गच्छति। यत्र यत्र मनसि संलग्नः स्यात्, तत्र सः गच्छति। यः तु इच्छारहितः, निःस्पृहः, आत्मकामः, तस्य प्राणाः न प्रेयुः; सः ब्रह्मैव सन् ब्रह्मणि एव लीयते। यदा हृदये स्थिताः सर्वाः कामाः विमुच्यन्ते, तदा मृत्युः अमृतत्वं प्राप्नोति, अत्रैव ब्रह्म सम्पद्यते। सर्प इव त्वचं परित्यज्य यथा वल्मीके शयीत, एवं देही शरीरं परित्यज्य परमात्मानं सम्प्राप्य अमृतः भवति, इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। जनकः तत्र सहस्रं दत्तवान्। एषः पन्थाः सन्निविष्टः, अतीव सूक्ष्मः, प्राचीना मार्गः, न मया स्पृष्टः, न गन्तः। तेनैव पन्था ब्रह्मविदः गत्वा दिव्यं लोकं प्राप्नुवन्ति, इह बन्धनात् मुक्ताः। तस्मिन्नेव पन्थसि शुक्लः, नीलः, पीतः, हरितः, रक्तः च वर्णाः दृश्यन्ते; एष ब्रह्मणः पन्थाः। तेनैव ब्रह्मज्ञः तेजस्वी धर्मात्मा गच्छति। य उ अव्यक्तं उपासते, ते अन्धं तमः प्रविशन्ति; ये व्यक्ते रमन्ते, ते अतिविविक्तं तमः प्रविशन्ति। असुर्याः लोकाः तमसा आवृताः सन्ति; तान् मृत्युः अज्ञानिनः प्रविशन्ति। यः तद्भवति, तदेव भवति; अज्ञानस्य विनाशः महती। यः तद्वेत्ति, अमृतत्वं प्राप्नोति; अन्यथा दुःखमेव प्रविशन्ति। यदि आत्मानं 'अहमस्मि' इति वेद, तर्हि कस्य कामाय कस्य प्रियाय शरीरं स्यात्? यः आत्मा विज्ञानवान्, बुद्धिसंयुक्तः, कर्मकर्ता, स्रष्टा, तस्य एव लोकः स एव लोकः। यदा आत्मानं देवमिव, ईश्वरमिव, सर्वस्य नियन्तारं पश्यति, तदा सन्देहः न भवति। यस्मिन् पञ्च पञ्चकानि च आकाशः प्रतिष्ठितानि, तं एव ज्ञात्वा अमृतः ब्रह्म भवति। यस्मात् संवत्सरः अह्ना सह प्रवर्तते, तं देवाः दीपं दीपानां, प्राणं, अमृतं इति उपासते। प्राणस्य प्राणः, चक्षुषः चक्षुः, श्रोत्रस्य श्रोत्रं, अन्नस्य अन्नं, मनसः मनः, एषः प्राचीनः ब्रह्म, केवलं मनसा उपलब्ध्यते; अत्र नानात्वं नास्ति। यः अत्र किंचित् नानात्वं पश्यति, सः मृत्योः मृत्युम् गच्छति। एषः केवलं मनसा द्रष्टव्यः; अयम् अप्रमेयः, अचलः। एषः शुद्धः, परः, व्योमानतः परः, अजः, महत्, अचलः; तं एव ज्ञात्वा ब्राह्मणः बुद्धिं सम्पादयेत्, न बहुशब्दे रमेत, तद्वाक् क्लामयति। एष एव आत्मा, हृदयगुहायां स्थितः, सर्वस्य नियन्ता, सर्वस्य ईश्वरः, सर्वस्य स्वामी, यः सर्वं नियच्छति। पुण्येन महत्त्वं प्राप्नोति, पापेन अल्पत्वं; सः भूतानां स्वामी, लोकस्य स्वामी, रक्षकः, एष लोकानां सेतुर्भवति। एतत् एव वेदाध्ययनैः, ब्रह्मचर्येण, तपसा, श्रद्धया, अविनाशिना होमेन च विज्ञातुं प्रयन्ति। अयम् एव प्राज्ञः, यः एतद् इच्छति, तद् एव परित्यज्य संन्यस्य जीवन्ति। प्राचीनाः ब्रह्मविदः एतद् ज्ञात्वा, न पुत्रान् अकाङ्क्षन्त; 'किं नः पुत्रैः, यस्य आत्मा एव इदं सर्वं जातम्?' इति। तस्मात् पुत्रकामस्य वित्तकामः, वित्तकामस्य लोककामः, एते सर्वे एव कामाः। एषः आत्मा—'नेति नेति'—अग्राह्यः, न ह्यग्राह्यत्वात्; अजरः, न ह्यजरत्वात्; असङ्गः, न ह्यसङ्गत्वात्; न हि पापं कृतं, न हि पुण्यं कृतम्, सः उभयं अतिक्रान्तः, अमृतः, न पुण्येन न पापेन स्पृश्यते। एषः एव श्लोकः—'एष ब्रह्मविद्यायाः नित्यं महत्त्वम्; कर्मणा न वर्धते, न हीयते।' आत्मानं ज्ञात्वा, पापैः न लिप्यते। अतः यः एवं वेद, शान्तः, दमः, उपरतः, तितिक्षुः, श्रद्धावान्, आत्मानं पश्येत्। सर्वं आत्मैव पश्यति, सर्वं तस्य आत्मा भवति। सः सर्वं पापं अतिक्रम्य, तेन न दह्यते, सः सर्वं पापं दहति; सः पापात् विमुक्तः, शुद्धः, निराशः, निर्तृष्णः, ब्रह्मवित् भवति। 'राजन्, त्वं एतद् प्राप्यसि' इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। एषः एव महान् अज आत्मा, अन्नादः, वित्तदाता। यः एतम् एव जानाति, सः वित्तं प्राप्नोति। एषः एव महान् अज आत्मा, अजरः, अमृतः, अभयः, अमृत्युः। 'त्वं अभयं ब्रह्म प्राप्नोषि, जनक' इति याज्ञवल्क्यः। 'भगवन्, अहम् विदेहान् राज्यं च आत्मानं च तुभ्यं ददामि' इति जनकः अवदत्। याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये, मैत्रेयी च कात्यायनी च। तयोः मैत्रेयी ब्रह्मविचारिणी आसीत्, कात्यायनी तु सामान्यबुद्धिः। सः अन्यां वृत्तिं गन्तुम् उद्यतः आसीत्। सः उवाच—'मैत्रेयी, अहम् गृहम् त्यक्त्वा प्रव्रजितुम् इच्छामि; तव कात्यायन्याश्च वित्तविभागं करिष्यामि।' मैत्रेयी उवाच—'यदि मम सर्वं पृथिव्यां वित्तं स्यात्, ततः किं अमृतत्वं प्राप्नुयाम्?' याज्ञवल्क्यः—'न, केवलं धनिनां जीवनं स्यात्, अमृतत्वस्य तु न आशा।' मैत्रेयी—'यदि अमृतत्वं न स्यात्, तत् वित्तेन किं? यद् भगवन् जानाति, तद् एव ब्रूहि।' याज्ञवल्क्यः—'त्वं प्रिया असि, प्रियं वदसि; तस्मात् तुभ्यं व्याख्यास्यामि, मनसि स्थापय।' याज्ञवल्क्यः उवाच—'न पत्युः प्रियत्वात् पतिः प्रियः, आत्मनः प्रियत्वात् पतिः प्रियः; न जाया प्रियत्वात् जाया प्रिया, आत्मनः प्रियत्वात् जाया प्रिया; न पुत्राणां प्रियत्वात् पुत्राः प्रियाः, आत्मनः प्रियत्वात् पुत्राः प्रियाः; न वित्तस्य प्रियत्वात् वित्तं प्रियं, आत्मनः प्रियत्वात् वित्तं प्रियं; न ब्रह्मणः प्रियत्वात् ब्रह्म प्रियं, आत्मनः प्रियत्वात् ब्रह्म प्रियं; न क्षत्रस्य प्रियत्वात् क्षत्रं प्रियं, आत्मनः प्रियत्वात् क्षत्रं प्रियं; न लोकानां प्रियत्वात् लोकाः प्रियाः, आत्मनः प्रियत्वात् लोकाः प्रियाः; न देवतानां प्रियत्वात् देवाः प्रियाः, आत्मनः प्रियत्वात् देवाः प्रियाः; न भूतानां प्रियत्वात् भूतानि प्रियाणि, आत्मनः प्रियत्वात् भूतानि प्रियाणि; न सर्वस्य प्रियत्वात् सर्वं प्रियं, आत्मनः प्रियत्वात् सर्वं प्रियं। तस्मात् आत्मा द्रष्टव्यः, श्रोतव्यः, मन्तव्यः, निदिध्यासितव्यः, मैत्रेयी; आत्मदर्शनश्रोतमनननिदिध्यासनैः सर्वं विज्ञातं भवति।' यः ब्रह्म वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् ब्रह्म अपगच्छति; यः वेदान् वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् वेदाः अपगच्छन्ति; यः यज्ञं वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् यज्ञः अपगच्छति; यः क्षत्रं वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् क्षत्रं अपगच्छति; यः लोकान् वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् लोकाः अपगच्छन्ति; यः देवतान् वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् देवाः अपगच्छन्ति; यः भूतानि वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् भूतानि अपगच्छन्ति; यः सर्वं वेत्ति आत्मनः पृथक्, तस्मात् सर्वं अपगच्छति। एषः ब्रह्म, एतत् क्षत्रं, एते लोकाः, एते देवाः, एते वेदाः, एतानि भूतानि, एतत् सर्वम्—यद् एष आत्मा। यथा वाद्ये घटे शब्दान् न गृह्णीयात्, घटं वा घटघातं गृह्णन् शब्दं गृह्णीयात्; यथा वीणायां शब्दान् न गृह्णीयात्, वीणां वा वीणाघातं गृह्णन् शब्दं गृह्णीयात्; यथा शङ्खे शब्दान् न गृह्णीयात्, शङ्खं वा शङ्खघातं गृह्णन् शब्दं गृह्णीयात्। यथा स्निग्धेऽग्नौ धूमराशयः प्रवर्तन्ते, एवं अस्माद् महतः पुरुषात् प्राणा एव—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, अनुव्याक्यानानि, दानानि, इष्टम्, आहारः, पीतम्, इदं च लोकः, परलोकः, सर्वाणि भूतानि—एते सर्वे प्राणा एव। यथा सर्वे आपः समुद्रं प्रतिगच्छन्ति, सर्वे गन्धाः नासिकां प्रतिगच्छन्ति, सर्वे रसाः जिह्वां प्रतिगच्छन्ति, सर्वे रूपाणि चक्षुः प्रतिगच्छन्ति, सर्वे शब्दाः श्रोत्रं प्रतिगच्छन्ति, सर्वे संकल्पाः मनः प्रतिगच्छन्ति, सर्वे वेदाः हृदयं प्रतिगच्छन्ति, सर्वे कर्माणि हस्तौ प्रतिगच्छन्ति, सर्वे मार्गाः पादौ प्रतिगच्छन्ति, सर्वे कामाः जननं प्रतिगच्छन्ति, सर्वे निष्क्रान्तयः गुदं प्रतिगच्छन्ति, सर्वं विज्ञानं वाक् प्रतिगच्छति। यथा लवणपिण्डः न बहिरन्तरं, सर्वं लवणमेव, एवं एषः महान् आत्मा, अनन्तः, असीमः, विज्ञानघन एव। एषः भूतेभ्यः उत्पद्य, तानि आत्मनि लीयते। प्रेत्य न पुनः विज्ञानम् अस्ति, इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। मैत्रेयी उवाच—'भगवन्, अत्र माम् मोहयसि; "प्रेत्य न विज्ञानम् अस्ति" इति न अहं जानामि।' याज्ञवल्क्यः—'न अहं मोहं वदामि; आत्मा एव अविनाश्यः, अस्य न छेदः अस्ति; केवलं भूतसंयोगः एव।' यदा पश्यन् अपि न पश्यति, तदा एतद् द्रष्टव्यम्; द्रष्टुः न दृष्टेः समाप्तिः, अविनाशित्वात्। न ह्यस्ति द्वितीयम्; किमन्यत् पश्येत्? यदा घ्राणन् अपि न जिघ्रति, तदा एतद् जिघ्रितव्यम्; घ्रातुः न घ्राणस्य समाप्तिः, अविनाशित्वात्। न ह्यस्ति द्वितीयम्; किमन्यत् जिघ्रेत्? एवं याज्ञवल्क्यजनकयोः संवादे आत्मविद्यायाः परमं रहस्यं प्रतिपादितम्।