यथा राज्ञः आगमनसमये तस्य भयानकाः अमात्याः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः च भोजनपाननिवासादिभिः “स आगच्छति, समीपमायाति” इति सज्जीभवन्ति, तथा एव यः एवं वेद, तस्य आगमनाय सर्वाणि भूतानि “एष ब्रह्मागच्छति, ब्रह्म समीपमायाति” इति सज्जीभवन्ति। यथा च राज्ञः निर्गमनसमये तस्य भयानकाः अमात्याः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः च तं परिवेष्टन्ति, तथा एव यः एवं वेद, तस्य ऊर्ध्वं श्वासितुम् उद्युक्तस्य सर्वे प्राणा उपसंपद्यन्ते। यदा अयं आत्मा शरीरात् बलम् उपसंहरति, मूर्च्छित इव, तदा एते प्राणाः तस्य समीपे समवेत्य तिष्ठन्ति; स केवलं स्वदीपमात्रं गृहित्वा हृदयाभिमुखः गच्छति। यदा चाक्षुषः पुरुषः प्रत्यावर्तते, तदा रूपाणि न पश्यति। ते वदन्ति—“एकीभवति, न पश्यति”; “एकीभवति, न जिघ्रति”; “एकीभवति, न अश्नाति”; “एकीभवति, न भाषते”; “एकीभवति, न शृणोति”; “एकीभवति, न मन्यते”; “एकीभवति, न स्पृशति”; “एकीभवति, न विजानाति” इति। हृदयस्य अग्रभागः प्रकाशते; तेन प्रकाशेन आत्मा निर्गच्छति—क्वचित् नेत्रेण, क्वचित् शिरसा, अन्यत्र वा शरीरस्य अङ्गेन। तस्य निर्गच्छतः प्राणः अनुगच्छति; प्राणस्य निर्गच्छतः अन्ये सर्वे प्राणाः अनुगच्छन्ति। स चेतनया सह निर्गच्छति, स विज्ञानी च भवति। तस्य विज्ञानं कर्म च, पूर्वं चानुभूतं तं अनुगच्छन्ति। यथा लेशा तृणस्य अग्रे संकुच्य स्वात्मानं संगृह्णाति, तथा अयं पुरुषः अज्ञानं त्यक्त्वा शरीरात् निर्गत्य स्वात्मानं संगृह्णाति। यथा सुवर्णकारः सुवर्णमादाय नूतनं रमणीयतरं रूपं निर्माति, तथा अयं पुरुषः अज्ञानं त्यक्त्वा शरीरात् निर्गत्य स्वस्य नूतनं रमणीयतरं रूपं निर्माति—पितृरूपं, देवरूपं, ब्राह्मरूपं, प्राजापत्यं, दिव्यं, अन्येषां वा भूतानां रूपम्। एष आत्मा ब्रह्मैव—विज्ञानमयः, मनोमयः, वाङ्मयः, प्राणमयः, चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, आकाशमयः, वायुमयः, तेजोमयः, आपोमयः, पृथिवीमयः, क्रोधमयः, अक्रोधमयः, हर्षमयः, अहर्षमयः, धर्ममयः, अधर्ममयः—सर्वमयः। यथा करोति, यथा आचरति, तथा भवति। सुकृतस्य सुकृतं भवति, पापकृतः पापं भवति। पुण्येन पुण्यः भवति, पापेन पापः भवति। ते वदन्ति—“काममयः एष पुरुषः।” यथा कामः, तथा संकल्पः; यथा संकल्पः, तथा कर्म; यत् कर्म करोति, तत् प्राप्नोति। अत्र श्लोकः अस्ति—“सः सह कर्मभिः तस्य मनः यत्र सन्निधीयते, तत्र गच्छति, कर्मणां समाप्तौ। यदिह करोति, तस्मात् लोकात् पुनः अत्र कर्माय प्रतिनिवर्तते। यः कामरहितः, निःकामः, आत्मकामः, तस्य प्राणा न प्रेत्य गच्छन्ति; स ब्रह्मैव सन् ब्रह्मणि लीयते।” अत्र श्लोकः—“यदा सर्वे हृदि स्थिताः कामाः विमुच्यन्ते, तदा मर्त्यः अमृतो भवति; स ब्रह्म सम्पद्यते।” यथा सर्पः त्वचं विहाय विलीनः स्थूलायाम् शयते, तथा एतत् शरीरं शयते; सः तु विमुक्तात्मा, प्राज्ञः, परं प्राप्त्वा अमृतः भवति, इति याज्ञवल्क्यः। जनकः उवाच—“सहस्रं ददामि भगवन्।” अत्र श्लोकाः—“सुष्ठु संकुचितः, पुरातनः पन्थाः; न मया स्पृष्टः, न प्रविष्टः। तेन पन्था ब्रह्मविदः गत्वा, मुक्ताः स्वर्गं लोकं प्राप्नुवन्ति।” तस्मिन् पन्थसि श्वेतः, नीलः, पीतः, हरितः, रक्तः च दृश्यते; स ब्रह्मणः पन्थाः। तेन पन्था ब्रह्मविद् तेजस्वी, धर्मिष्ठः गच्छति। अव्यक्तोपासकाः अन्धं तमः प्रविशन्ति; व्यक्तस्य उपासकाः अतिव तमसि निपतन्ति। “असुर्या नाम लोका अन्धेन तमसा आवृताः”—अज्ञानिनः, अविद्वांसः तान् प्राप्नुवन्ति। यद् भवामः, तत् वयम्। यः एतद् न वेद, स महान् नष्टः। ये वेद, ते अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति; अन्ये दुःखमेव प्रविशन्ति। यदि आत्मानं “अहम् अस्मि” इति वेद, तर्हि कस्य कामाय, कस्य प्रियाय शरीरे स्यात्? यस्यान्वितः विज्ञानमय आत्मा, स्थूलं शरीरं प्रविष्टः, सर्वकर्ता, सर्वकृद्—तस्य स एव लोकः, स एव लोकः। यदा एष आत्मा ईश्वररूपेण, अधिपतिरूपेण, यथाभूतं यथाभविष्यं नियन्तारं पश्यति, तदा न संशयम् अस्ति। यत्र पञ्च पञ्चजनाः चाकाशश्च प्रतिष्ठिताः, तं आत्मानं ज्ञात्वा अमृतं ब्रह्म भवति। यस्मात् संवत्सरः अहोरात्रैः परिवर्तते, तम् देवाः दीपमिव, प्राणमिव, अमृतमिव उपासते। यो प्राणस्य प्राणः, चक्षुषश्चक्षुः, श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, अन्नस्य अन्नम्, मनसो मनः—एषः प्राचीनः ब्रह्मा, केवलं मनसा ग्राह्यः, अत्र नानात्वं नास्ति। योऽत्र नानात्वं पश्यति, स मृत्युमृत्यं गच्छति। एषः केवलं मनसा ग्राह्यः, अनन्तः, अविकारी च। शुद्धः, परः, महतः अपि परः, अजः, महाञ्छ, अविकारी—एतम् एव ज्ञात्वा ब्राह्मणः बुद्धिं सम्यग् युञ्जीत; बहून् शब्दान् नालंबेत, तद्व्यर्थं वाक् क्लिश्यते। एष एव आत्मा—हृदयाकाशे स्थितः, सर्वस्य नियन्ता, अधिपति, स्वामी, सर्वस्य शासनकर्ता। सुकृत्य उत्तमः भवति, दुष्कृत्य अधमः भवति। स प्राणिनां अधिपः, लोकस्य अधिपः, लोकस्य गोप्ता, लोकार्णवस्य सेतुर्भवति। एतद् एव वेदाध्ययनैः, ब्रह्मचर्येण, तपसा, श्रद्धया, अक्षययज्ञेन च विज्ञातुम् इच्छन्ति। एतद् अजानन् मुनयो भवन्ति; ये इमं लोकमेव कामयन्ते, ते त्यक्त्वा अन्वेषयन्ति। एवं हि प्राचीनाः ब्रह्मविदः एतद् विज्ञाय पुत्रेषु न स्पृहयन्ति—“किं नः पुत्रैः, यस्य आत्मा एव लोकोऽभवत्?” इति। तस्मात् पुत्रकामस्य वित्तकामस्य लोककामस्य च त्यागेन परिव्राजका अभवन्। पुत्रकामः वित्तकामः, वित्तकामः लोककामः—एते हि केवलं कामाः एव। एषः आत्मा—“नेति नेति”—अग्राह्यः, न हि ग्रहीतुं शक्यते; अव्ययः, न हि व्येति; असङ्गः, न हि संजायते, न क्लिश्यते। “पापं कृतम्, पुण्यं कृतम्” इति मन्यते चेत्, स तयोः उभयोः अतीतः; स अमृतः, न हि पुण्येन, न हि पापेन स्पृश्यते। अत्र श्लोकः—“एष ब्रह्मविदः नित्यं महिमा; कर्मणा न वर्धते, न क्षीयते।” आत्मानं विज्ञाय, स पापेन न लिप्यते। तस्माद् एवं विज्ञाय, शान्तः, दान्तः, उपरतः, तितिक्षुः, श्रद्धावान् आत्मानं पश्येत्। सर्वं आत्मैव पश्यति, सर्वं तस्य आत्मा भवति। स सर्वं पापं तरति; पापं तं न दहति, स पापं दहति। स पापात् विमुक्तः, शुद्धः, निराशः, निर्तृष्णः, ब्रह्मविद् भवति। “राजन्, त्वम् एतद् प्राप्तवान्” इति याज्ञवल्क्यः। एष एव महाअज आत्मा, अन्नादः, धनदः। यः एतं महान्तम् अजम् आत्मानं, अन्नादं, धनदं वेद, स धनं प्राप्नोति। एष एव महाअज आत्मा, अव्ययः, अमृतः, अभयः, अमृत्युः। “त्वम् अभयम् ब्रह्म प्राप्तवान्, जनक” इति याज्ञवल्क्यः। “भगवन्, अहम् विदेहान् राज्यं तुभ्यं ददामि, आत्मानं च तव दासत्वाय” इति जनकः। याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये आस्ताम्—मैत्रेयी च कात्यायनी च। तयोः मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी आसीत्, कात्यायनी तु लौकिकी। स अन्यं मार्गं गन्तुम् उद्यतः आसीत्। याज्ञवल्क्यः उवाच—“मैत्रेयी, अहम् गृहात् निर्गन्तुं इच्छामि। तव च कात्यायन्याः च वित्तविभागं करिष्यामि।” मैत्रेयी उवाच—“यदि मम सर्वं पृथिव्यां वित्तं स्यात्, तेन किम् अमृतत्वं प्राप्नुयाम्?” याज्ञवल्क्यः उवाच—“न, तव जीवितं धनिनाम् इव स्यात्, न तु तेन अमृतत्वं सम्भवति।” मैत्रेयी उवाच—“यदि तेन अमृतत्वं न लभ्यते, तर्हि तद् मम व्यर्थम्। यत् भगवाँ जानाति, तत् एव ब्रूहि।” याज्ञवल्क्यः उवाच—“प्रियासि नः, प्रियं वदसि। तस्मात् ते वक्ष्यामि, विशदं करिष्यामि; मम वाक्यानि मनसि कुरु। वक्ष्यामि ते। वद, भगवन्।” याज्ञवल्क्यः उवाच—“न पतिस्य प्रियताम् पत्युः अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न पत्नीस्य प्रियताम् पत्न्याः अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न पुत्रस्य प्रियताम् पुत्रस्य अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न वित्तस्य प्रियताम् वित्तस्य अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न ब्रह्मणः प्रियताम् ब्रह्मणः अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न क्षत्रस्य प्रियताम् क्षत्रस्य अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न लोकानां प्रियताम् लोकानां अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न देवानां प्रियताम् देवानां अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न भूतानां प्रियताम् भूतानां अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्; न सर्वस्य प्रियताम् सर्वस्य अर्थं, आत्मनः तु प्रियताम्। तस्मात् आत्मा द्रष्टव्यः, श्रोतव्यः, मन्तव्यः, निदिध्यासितव्यः, मैत्रेयी। आत्मदर्शनात्, आत्मश्रवणात्, आत्ममन्मननात्, आत्मविज्ञानात् सर्वं ज्ञातं भवति।” यः ब्रह्मणः आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् ब्रह्म नश्यति; यः वेदान् आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् वेदाः नश्यन्ति; यः यज्ञान् आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् यज्ञाः नश्यन्ति; यः क्षत्रं आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् क्षत्रं नश्यति; यः लोकान् आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् लोकाः नश्यन्ति; यः देवान् आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् देवाः नश्यन्ति; यः वेदान् आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् वेदाः नश्यन्ति; यः भूतानि आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् भूतानि नश्यन्ति; यः सर्वं आत्मनः अन्यत्वेन वेत्ति, तस्मात् सर्वं नश्यति। एष ब्रह्म, एतत् क्षत्रं, एते लोकाः, एते देवाः, एते वेदाः, एतानि भूतानि, एतत् सर्वम्—यद् एष आत्मा।