सर्वं श्रुत्वापि यदा न शृणोति, तत्रापि श्रोत्रं तत्रैव बोध्यम्। न हि श्रोत्रस्य श्रोतुः श्रवणस्योपशमः विद्यते, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यत् पृथग्भूतं श्रोतुमर्हेत्। एवं मननस्यापि—न मन्यते, तत्रापि मननं बोध्यम्; न हि मनसः मन्वानस्य मननस्योपशमः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यत् पृथग्भूतं मन्येत। स्पर्शनस्यापि—न स्पृशति, तत्रापि स्पर्शनं बोध्यम्; न हि स्प्रष्टुः स्पर्शनस्योपशमः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यत् पृथग्भूतं स्प्रशेत्। ज्ञानेऽपि—न विजानाति, तत्रापि विज्ञानं बोध्यम्; न हि विज्ञातारं विज्ञानस्योपशमः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यत् पृथग्भूतं विजानीयात्। यदि तु किञ्चिदन्यदिह स्यात्, तदा अन्यं पश्येत्, अन्यं घ्राणयेत्, अन्यं रसेत, अन्यं भाषेत, अन्यं शृणुयात्, अन्यं मन्येत, अन्यं स्पृशेत, अन्यं विजानीयात्। किन्तु एक एवात्रास्ति, यथा जलमिव, स एव दृष्टा, द्वितीयाभावः। एष ब्रह्मलोकः, राजन्। एवं स तमुपदिशत्—एष एव परमं प्राप्तिः, एषा परा स्थितिः, एष एव परो लोकः, एष एव परमानन्दः। एतस्यान्ये सर्वे भूताः केवलं अंशमात्रेणानन्दं भुञ्जते। मनुष्येषु यः कश्चित् समृद्धः, पूर्णः, अन्येषां स्वामी, सर्वैः मानवोपभोगैः युक्तः, स एव परमः सुखी; तस्यैव मानवस्यायं परमानन्दः। तस्य शतगुणः पितृणां स्वलोकप्राप्तानामानन्दः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवानामानन्दः। तस्य शतगुणः देवजन्मनां च, ये च विद्वांसः, निष्पापाः, अकामाः तेषामानन्दः। तस्य शतगुणः प्रजापतेर्लोकस्य, विदुषां निष्पापानामकामा एव तेषामानन्दः। तस्य शतगुणः ब्रह्मलोकस्य, विदुषां निष्पापानामकामा एव तेषामानन्दः। एष ब्रह्मलोकः, राजन्। एवं स तमुपदिशत्—एषा अमृतता। "सहस्रं ते ददाम्यग्ने, मोक्षार्थं भूयः शाधि" इति। मनुष्येषु यः कश्चित् समृद्धः, पूर्णः, अन्येषां स्वामी, सर्वैः मानवोपभोगैः युक्तः, स एव परमः सुखी। तस्यैव मानवस्यायं परमानन्दः। तस्य शतगुणः पितृणां स्वलोकप्राप्तानामानन्दः। तस्य शतगुणः गन्धर्वाणामानन्दः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवानामानन्दः। तस्य शतगुणः देवजन्मनां च, ये च विद्वांसः, निष्पापाः, अकामाः तेषामानन्दः। तस्य शतगुणः प्रजापतेर्लोकस्य, विदुषां निष्पापानामकामा एव तेषामानन्दः। तस्य शतगुणः ब्रह्मलोकस्य, विदुषां निष्पापानामकामा एव तेषामानन्दः। एष एव परमानन्दः, एष ब्रह्मलोकः, राजन्, इत्याह याज्ञवल्क्यः। "सहस्रं ते ददाम्यग्ने, मोक्षार्थं भूयः शाधि" इति। तदा याज्ञवल्क्यः साशङ्कः अभवत्—"सर्वानस्मानतिवर्तिष्यते पण्डितः राजा" इति। एष एव, जाग्रत्स्वप्नयोर्मध्ये स्थित्वा, पुण्यपापयोः दर्शनं कृत्वा, तस्मादेव मार्गात् प्रत्यागच्छति, प्रत्येकं जन्म, विज्ञानपरिपूरणाय। यथा बहुभारयुक्तः रथः गच्छति, एवं बुद्ध्यात्मनि आरूढः अयं जीवः, उदानवायौ गच्छति शरीरं त्यजन्। यदा अयं आत्मा सूक्ष्मं रूपं गच्छति, जरया वा हतो वा, शरीरात् निर्गच्छति, यथा पक्वोऽम्बुमूलकः, उडुम्बरः, कर्पासः वा स्तम्भात् पतति, एवं अयं पुरुषः अङ्गेभ्यः विमुक्तः, पुनः तस्मादेव मार्गात्, प्रत्येकं जन्म, प्राणेन धार्यते। यथा राजा आगमिष्यति इति जिज्ञासया, उग्राः अमात्याः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः च भोजनपाननिवासादीन् सज्जयन्ति, "आगच्छति, उपसर्पति" इति; एवं सर्वाणि भूतानि एवं विदुषः सज्जन्ते, "एष ब्रह्मागच्छति, एष ब्रह्मोपसर्पति" इति। यथा राजा निर्गमिष्यति, तदा उग्राः अमात्याः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः च समागच्छन्ति, एवं सर्वे प्राणाः एवं विदुषः उपप्रयमाणस्य संनिपत्य तिष्ठन्ति। यदा अयं आत्मा शरीरात् बलं संहरति, मूर्च्छावदिव, तदा सर्वे प्राणाः तस्य समीपे संनिपत्य तिष्ठन्ति; केवलं स्वदीप्तिमात्रं गृहित्वा, हृदयस्याभिमुखं गच्छति। यदा चक्षुषः स्थितः पुरुषः निवर्तते, तदा रूपाणि न पश्यति। "एकी भवति, न पश्यति" इति वदन्ति; "एकी भवति, न घ्राणयति" इति; "एकी भवति, न रसेति" इति; "एकी भवति, न भाषते" इति; "एकी भवति, न शृणोति" इति; "एकी भवति, न मन्यते" इति; "एकी भवति, न स्पृशति" इति; "एकी भवति, न विजानाति" इति वदन्ति। हृदयस्य अग्रभागः प्रकाशते; तेन प्रज्वलितेन, आत्मा निर्गच्छति—चक्षुषा, मूर्ध्ना, अन्येन वा शरीरद्वारेण। निर्गच्छन्, प्राणः अनुयाति; प्राणानुगच्छन्, अन्ये प्राणाः अनुयान्ति। विज्ञानमेतदन्वितः, चेतनः, विज्ञानी च निर्गच्छति। तस्य विज्ञानं, कर्म, पूर्वज्ञानं च साकं गच्छन्ति। यथा शलभः तृणस्य अग्रभागं प्राप्त्वा, स्वं शरीरं संकुच्य, पुनः अन्यं गच्छति, एवं अयं पुरुषः, अज्ञानं त्यक्त्वा, शरीरं त्यक्त्वा, स्वं संकुच्य गच्छति। यथा सुवर्णकारः सुवर्णमादाय, नूतनं, रमणीयतरं रूपं निर्माति, एवं अयं पुरुषः, अज्ञानं त्यक्त्वा, शरीरं त्यक्त्वा, स्वयमेव नूतनं, रमणीयतरं रूपं निर्माति—पितृ, गन्धर्व, ब्रह्म, प्रजापत्य, देव, अथवा अन्यं रूपम्। एष आत्मा ब्रह्म, विज्ञानमयः, मनोमयः, वाङ्मयः, प्राणमयः, चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, आकाशमयः, वायुमयः, अग्निमयः, आपोमयः, पृथिवीमयः, क्रोधमयः, अक्रोधमयः, हर्षमयः, अहर्षमयः, धर्ममयः, अधर्ममयः—सर्वमयः। यथाकर्म, यथाचारः, तथाभवति। सः शुभं कुर्वन् शुभः भवति; पापं कुर्वन् पापः भवति। पुण्येन पुण्यः भवति, पापेन पापः भवति। "काममय एवायं पुरुषः" इति ह्याहुः। यथा कामः, तथा संकल्पः; यथा संकल्पः, तथाकर्म; यद् यत्कर्म करोति, तत् तत् प्राप्नोति। श्लोक एषः—"सः कर्मणा साकं यत्र चेतसा अभिसम्पद्यते, तं तं लोकं नयति। यदिह कृतं कर्म, तस्मात् तस्माल्लोकात् पुनरागच्छति।" किंतु यस्य न कामः, निःकामस्य, काममात्रस्यात्मनः, तस्य प्राणा न प्रस्थिताः; स ब्रह्मैव सन्न् ब्रह्म सम्पद्यते। श्लोक एषः—"यदा सर्वे प्राणाः हृदये निलीयन्ते, तदा मर्त्यः अमृतो भवति, अत्रैव ब्रह्म सम्पद्यते।" यथा सर्पः त्वचं त्यक्त्वा, वल्मीके शयेते, एवं अयं शरीरं शयितं भवति; अयम् आत्मा, विज्ञानमयः, परं प्राप्त्वा, अमृतः भवति, राजन्—इत्याह याज्ञवल्क्यः। "सहस्रं ते ददाम्यग्ने," इति अब्रवीत् जनकः। श्लोकाः—"कण्ठकः पन्थाः, प्राचीनः; न मया स्पृष्टः, न गतः। तेन पन्था ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकं प्राप्नुवन्ति, मुक्त्वा इमम्।" तस्मिन्पन्थानि—श्वेतं, नीलं, पीतम्, हरितं, रक्तम् इति; एष ब्रह्मपन्थाः। तेन ब्रह्मविद्, तेजस्वी, धर्मात्मा गच्छति। "अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिं उपासते; ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूतिं रताः।" "असूर्याः नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः; तान् ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः।" "तद्भूतं स्याद्यदि न वेद, महती नष्टिः; ये तद्विदुः अमृताः भवन्ति, अन्ये दुःखमेव प्रविशन्ति।" "यदि स्यात् आत्मानं अहम् अस्मीत्येव वेद, किम् इच्छन्, कस्य कामाय शरीरं अनुपश्येत्?" यस्य जाग्रतः आत्मा विज्ञानसहितः, स्थूलं शरीरं प्रविश्य, सर्वकर्ता, सर्वकृदस्ति, तस्य स एव लोकः, स एव लोकः। यदा आत्मानं देवमिव, ईश्वरं, यथार्थं, भूतभव्यस्य स्वामिनं पश्यति, तदा न संशयः। यस्मिन् पञ्च पञ्चवर्गाः च आकाशः प्रतिष्ठिताः, तमेतमात्मानं एवं विदित्वा, अमृतं ब्रह्म भवति। यस्मात् संवत्सरः अहोभिः परिवर्तते, तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरिति, प्राणममृतमिति उपासते। प्राणस्य प्राणः, चक्षुषश्चक्षुः, श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, अन्नस्य अन्नम्, मनसो मनः—एतद्विदुः प्राचीने ब्रह्मणि स्थिताः। मनसैवेदमाप्तव्यम्, नान्यः कश्चनात्रास्ति। यः इह नानात्वं पश्यति, स मृत्योरमृत्युम् गच्छति। मनसैवेदमाप्तव्यम्, एषा अनन्ता, अव्यया। शुद्धः, परः, व्योमान्नतः, अजातः, महत्, अव्ययः—तमेकं विदित्वा, ब्राह्मणः विज्ञानं कुर्यात्, न बहून् शब्दान्; तद्वाचः क्लेशः। एष आत्मा यः हृदयस्य अन्तरिक्षे, सर्वस्याधिपः, सर्वस्येश्वरः, सर्वस्य स्वामी, सर्वस्य नियन्ता। सः पुण्येन बृहत्तरः, पापेन हीनः। सः भूतानां स्वामी, लोकस्य स्वामी, लोकस्य रक्षिता, एष लोकानां सेतुर्भवति। एतदेव हि वेदाध्ययनैः, ब्रह्मचर्येण, तपसा, श्रद्धया, अक्षयेन होमेन च विज्ञासन्ति। एतदजानन्, मुनिः भवति; ये लोककामाः, ते एव प्रव्रजन्ति। एवं हि प्राचीनाः ब्रह्मविदः, एतद्विज्ञाय, न पुत्रान् कामयन्ते—"किं नः पुत्रैः, यस्यात्मा अयं लोकः" इति। तस्मात् पुत्रकामस्य वित्तकामस्य, लोककामस्य च, सर्वं तदेव कामः। तस्मात् पुत्रकामस्य वित्तकामस्य, लोककामस्य च, सर्वं तदेव कामः। तस्मात् ते सर्वं त्यक्त्वा, भिक्षाचर्यां चक्रुः। एष आत्मा—"नेति नेति"—अनुपलभ्यः, न हि उपलभ्यते; अव्ययः, न हि व्यीयते; असङ्गः, न हि सज्यते, न हि तिष्ठति। "पापं कृतमिति वा, पुण्यं कृतमिति वा," इति चिन्तयन्, उभयं अतिक्रामति; सः अमृतः, पुण्यपापयोः परः। नैनं पुण्यं कर्म, नापुण्यं कर्म स्पृशति। एवं सत्यमेतत्—एष आत्मा ब्रह्मैव, अद्वितीयः, सर्वं व्याप्नोति, सर्वस्य अधिष्ठानम्।