यथा महा मत्स्यः पूर्वतीरे पश्चिमतीरे च सञ्चरति, एवं अयम् आत्मा अपि जाग्रत्स्वप्नयोः सीमयोः सञ्चरति। यथा पक्षी वा हंसः आकाशे विहरन् श्रान्तः पक्षा आवेष्टयति, तथा अयम् आत्मा स्वप्नान्तं शीघ्रं यायात्, यत्र सुप्तः किञ्चिद् न कामयते, न च स्वप्नं पश्यति। अस्मिन्शरीरे यावन्त्यः नाड्यः, ताः केशस्य सहस्रधा विभक्तस्य तुल्याः; तासु शुक्लनीलपीतहरितरक्तवर्णाः स्रोतानि सन्ति। यदा अयम् आत्मा पीड्यते, निगृह्यते, गृहीते वा, तमसि पतति, गर्तमिव पतति, भीषाणि पश्यति, तदज्ञानोत्पन्नं भयम्। यदा तु मन्यते—"अहं राजा, अहं देवः, अहं सर्वम्"—एष एव अस्य परमं लोकम्। सुषुप्तौ तु न किञ्चिद् इच्छति, न किञ्चिद् पश्यति। एष एव अस्य स्वः कामः, पूर्णः, निराशः, एवंरूपः। यथा प्रियया स्त्रिया समालिङ्गितः पुरुषः बहिरन्तरं न वेत्ति, एवं अयम् आत्मा प्राज्ञेनात्मना समालिङ्गितः बहिरन्तरं न वेत्ति। एषा एव अस्य परमा मोक्षावस्था, पापेन अस्पृष्टा, अनन्तरूपा, आनन्दस्वरूपा, दुःखरहिताः। अत्र न पिता पिता भवति, न माता माता, न लोकाः लोकाः, न देवाः देवाः, न वेदाः वेदाः, न यज्ञो यज्ञः। अत्र चौरः न चौरः, गर्भघ्नः न गर्भघ्नः, चाण्डालः न चाण्डालः, परिव्राजकः न परिव्राजकः, तपस्वी न तपस्वी; सः पुण्यपापाभ्यां न स्पृश्यते, सर्वाणि हृदयस्य शोकानि अतिक्रम्य विमुक्तः भवति। यदा न पश्यति, तदा पश्यन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्। सः न पश्यति, पश्यन्तुः पश्यनस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् पश्येत्। यदा न जिघ्रति, तदा जिघ्रन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्; जिघ्रन्तुः जिघ्रणस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् जिघ्रेत्। यदा न अश्नाति, तदा अश्नन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्; अश्नन्तुः अश्ननस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् अश्नीयात्। यदा न भाषते, तदा भाषन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्; भाषन्तुः भाषणस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् अभाषेत। यदा न शृणोति, तदा शृण्वन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्; शृण्वन्तुः शृवणस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् शृणुयात्। यदा न मन्यते, तदा मन्यन्ते इति अत्र अवगन्तव्यम्; मन्यन्तुः मननस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् मन्येत। यदा न स्पृशति, तदा स्पृशन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्; स्पृशन्तुः स्पर्शनस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यत् स्पृशेत्। यदा न विजानाति, तदा विजानन्ति इति अत्र अवगन्तव्यम्; विजानन्तुः विज्ञानस्य न निरोधः, अमृतत्वात्; नात्र द्वितीयं किञ्चिदस्ति यद् विजानीयात्। यदि अत्र किञ्चिद् अन्यदस्ति, तर्हि अन्यं पश्येत्, अन्यं जिघ्रेत्, अन्यं अश्नीयात्, अन्यं अभाषेत, अन्यं शृणुयात्, अन्यं मन्येत, अन्यं स्पृशेत, अन्यं विजानीयात्। स एव एकः, द्रष्टा, द्वितीयाभावः, यथा आपः; एष ब्रह्मलोकः, हे राजन्! इति तम् उपदिदेश; एष एव अस्य परमं सम्प्राप्तिः, एष परमा अवस्था, एष परमः लोकः, एष परमः आनन्दः। अन्यानि भूतानि तस्यैव अंशेन जीवन्ति। मनुष्येषु यः समृद्धः, पूर्णः, अन्येषां स्वामी, सर्वैः मानुषैः भोगैः युक्तः, सः एव मनुष्याणां परमः सुखी। तस्यैव मानुषस्य आनन्दः परमः। तस्य शतगुणः पितृणां स्वलोकप्राप्तानां आनन्दः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवानां आनन्दः। तस्य शतगुणः जन्मना देवानां, ब्रह्मविद्या-निर्मलकामानां च आनन्दः। तस्य शतगुणः प्रजापतेर्लोकस्य, ब्रह्मविद्या-निर्मलकामानां च आनन्दः। तस्य शतगुणः ब्रह्मलोकस्य, ब्रह्मविद्या-निर्मलकामानां च आनन्दः। एष ब्रह्मलोकः, हे राजन्! इति तम् उपदिदेश; एष अमृतत्वम्। "सहस्रं ते ददामि, भगवन्! मोक्षार्थम् अधिकं ब्रूहि।" मनुष्येषु यः समृद्धः, पूर्णः, अन्येषां स्वामी, सर्वैः मानुषैः भोगैः युक्तः, सः एव परमः सुखी। तस्यैव मानुषस्य आनन्दः परमः। तस्य शतगुणः पितृणां स्वलोकप्राप्तानां आनन्दः। तस्य शतगुणः गन्धर्वाणां आनन्दः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवानां आनन्दः। तस्य शतगुणः जन्मना देवानां, ब्रह्मविद्या-निर्मलकामानां च आनन्दः। तस्य शतगुणः प्रजापतेर्लोकस्य, ब्रह्मविद्या-निर्मलकामानां च आनन्दः। तस्य शतगुणः ब्रह्मलोकस्य, ब्रह्मविद्या-निर्मलकामानां च आनन्दः। एष एव परमः आनन्दः, एष ब्रह्मलोकः, हे राजन्, इति याज्ञवल्क्यः। "सहस्रं ते ददामि, भगवन्! मोक्षार्थम् अधिकं ब्रूहि।" तदा याज्ञवल्क्यः बिभेति, "अयं विदग्धः राजा सर्वान् अतिशेक्ष्यति" इति। सः, एष आत्मा, यदा जाग्रत्सुषुप्तयोः मध्ये सुखानि दुःखानि च पश्यन्, पुण्यं पापं च अनुभवन्, पुनः पुनः तेनैव मार्गेण जन्मान्तरं गच्छति, विज्ञानसंपादनाय। यथा भारयुक्तः रथः सञ्चलति, एवं अयं आत्मा प्राज्ञात्मनि आरूढः, उदानवायौ शरीरे त्यजति। यदा अयं आत्मा सूक्ष्मावस्थां प्राप्नोति, जरया वा आहतः, सः शरीरेण निर्गच्छति, यथा पक्व आम्रः, उदुम्बरः, अथवा कदली, शाखायाः पतन्ति; एवं अयं पुरुषः अङ्गेभ्यः विमुक्तः पुनः पुनः तेनैव मार्गेण जन्मानि प्राप्नोति, प्राणेन धार्यते। यथा राजा आगमिष्यति इति ज्ञात्वा, उग्राः राजपुरुषाः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः, भोजनपानशयनादीनि सज्जीकुर्वन्ति; एवं सर्वाणि भूतानि एवं विदुषः आगमनकाले ब्रह्मैव एष आगच्छति इति सज्जीकुर्वन्ति। यथा राजा निर्गमिष्यति इति ज्ञात्वा, उग्राः राजपुरुषाः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः, समागच्छन्ति; एवं विदुषः उदानकाले सर्वे प्राणाः समागच्छन्ति। यदा अयं आत्मा शरीरात् बलं संहरति, मूर्च्छित इव, तदा सर्वे प्राणाः तस्य समीपे संगच्छन्ति; सः केवलं स्वदीप्तिमात्रं गृहित्वा हृदयं गच्छति। यदा नेत्रस्थ आत्मा निवर्तते, तदा सः रूपाणि न पश्यति। "एकी भवति, न पश्यति; एकी भवति, न जिघ्रति; एकी भवति, न अश्नाति; एकी भवति, न भाषते; एकी भवति, न शृणोति; एकी भवति, न मन्यते; एकी भवति, न स्पृशति; एकी भवति, न विजानाति" इति वदन्ति। हृदयस्य अग्रभागः प्रकाशते; तेन प्रकाशेन आत्मा निर्गच्छति—नेत्रेण, शिरसा, वा अन्येन शरीरेण। निर्गच्छतः प्राणः अनुगच्छति; प्राणस्य निर्गमने अन्ये प्राणाः अनुगच्छन्ति। सः विज्ञानमात्रेण गच्छति; सः विज्ञानवान्, चेतनवान्। तस्य विज्ञानं कर्म च, पूर्वज्ञानं च, तं अनुगच्छति। यथा लवकः तृणस्य अन्ते संकुच्य स्वदेहं संहरति, एवं अयं आत्मा अज्ञानं त्यक्त्वा शरीरेण निर्गत्य स्वात्मानं संहरति। यथा सुवर्णकारः सुवर्णं गृहित्वा, अन्यं नूतनं रमणीयतरं रूपं निर्माति, तथा अयं आत्मा अज्ञानं त्यक्त्वा शरीरेण निर्गत्य, अन्यं नूतनं रमणीयतरं रूपं निर्माति—पितृ, गन्धर्व, ब्राह्मण, प्राजापत्य, देव, वा अन्येषां भूतानां। एष आत्मा ब्रह्मैव—विज्ञानरूपः, मनः, वाक्, प्राण, चक्षुः, श्रोत्रम्, आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी, क्रोधः, अक्रोधः, हर्षः, अहर्षः, धर्मः, अधर्मः—सर्वं स एव। यथाकर्म यथाचारः सः भवति। पुण्यकर्मा पुण्यः भवति, पापकर्मा पापः भवति। पुण्येन कर्मणा पुण्यः भवति, पापेन कर्मणा पापः भवति। एवं हि वदन्ति—"काममय एवायं पुरुषः। यः कामः, सा संकल्पः; यः संकल्पः, सा कर्म; यत् कर्म करोति, तत् प्राप्नोति।" अस्ति ह्यत्र श्लोकः—"सः कर्मणा सह यत्र चेतसा अभिसम्पद्य, तस्य कर्मणः अन्ते यद् मनसा इच्छति, तत्र गच्छति। यद् अत्र करोति, ततः तस्मात् लोकात् पुनरागच्छति कर्मणः कृते।" यस्य तु न किञ्चिद् इच्छन्ति, न किञ्चिद् स्पृहन्ति, आत्मकामः, तस्य प्राणाः न निर्गच्छन्ति; सः ब्रह्मैव सन् ब्रह्मणि लीयते। अस्ति ह्यत्र श्लोकः—"यदा सर्वे प्राणाः हृदयस्य कामाः प्रमुच्यन्ते, तदा मर्त्यः अमृतो भवति, अत्रैव ब्रह्म सम्पद्यते।" यथा सर्पः त्वचं विवृत्य, वल्मीकस्थः शयीत, एवं अयं शरीरं, आत्मा तु अमृतः परमं प्राप्तः, हे राजन्, इति याज्ञवल्क्यः। "सहस्रं ते ददामि, भगवन्," इति जनकः। अत्र श्लोकाः सन्ति—"सुकुमारः पन्थाः, प्राचीना, न स्पृष्टः, न मया यातः। तेन पन्था ब्रह्मविदो गत्वा स्वर्गं लोकं प्राप्नुवन्ति।" तस्मिन् पन्थसि शुक्लः, नीलः, पीतः, हरितः, रक्तः च; स एव ब्रह्मपथः। तेन पन्था ब्रह्मविद् तेजस्वी धर्मात्मा यायात्। "अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः, असुर्ये ते लोकाः तमसा आवृताः; तान् ते प्रेत्य अभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः।" यः एतत् वेद, सः अमृतत्वं प्राप्नोति; अन्यथा तु महान् नाशः। एते वेदित्वा अमृताः भवन्ति, अन्ये दुःखमेव प्रविशन्ति। यः आत्मानम् "अहम् अस्मि" इति वेद, सः किम् इच्छन्, कस्य हेतोः शरीरं स्पृशेत्? यस्यान्तःप्रज्ञः आत्मा, विज्ञानसहितः, स्थूलशरीरं प्रविष्टः, सर्वकृत्, सर्वकर्ता, तस्य एव सः लोकः—स एव सः लोकः। एवं ब्रह्मविद्या, आत्मविद्या, मोक्षमार्गः, सुखदुःखयोः पारमार्थिकः स्वरूपः, पुनर्जन्मस्य रहस्यं च, उपनिषदां गम्भीरया वाणीना प्रतिपाद्यते।