यदा अयम् आत्मा अमुत्र लोके विचरन् प्रविश्य तं लोकं पापस्य च पुण्यस्य च फलानि पश्यति, सः स्वप्नकालेऽपि अस्य लोके संस्मृत्य तद्वासनाः गृहित्वा, तानि स्वयमेव विनाश्य पुनः निर्माणं च कृत्वा, स्वदीपेन स्वप्रभया स्वपिति—अत्रायं पुरुषः स्वदीप एव भवति। तत्र न रथाः, न रथयुक्ताः, न मार्गाः सन्ति; तथापि सः रथान्, रथयुक्तान्, मार्गांश्च स्वयमेव निर्माति। तत्र नानन्दाः, न प्रमोदाः, न रतयः सन्ति; तथापि सः आनन्दान्, प्रमोदांश्च रतिं च स्वयमेव निर्माति। तत्र न सरांसि, न नद्यः, न पद्मिनीः सन्ति; तथापि सः सरांसि, नद्यः, पद्मिनीश्च स्वयमेव निर्माति। सः हि स्रष्टा एव। अस्य विषये श्लोकाः गीयन्ते—यदा सः स्वप्नकाले शरीरं हत्वा स्वदीपेन विराजते, शुद्धं सारं गृहित्वा स्वस्थानं पुनरुपैति, सः हिरण्मयः एकः हंसः इव। प्राणेन नीडं रक्षन्, अमृतः पुरुषः नीडात् बहिः विचरति, विचरित्वा यत्र यत्र इच्छति तत्र पुनरुपैति, सः हिरण्मयः एकः हंसः इव। स्वप्नान्ते देवता उच्चावचानि रूपाणि गच्छन्ती, तत्र बहूनि रूपाणि सृजति—कदाचित् स्त्रीभिः सह रममाणः, कदाचित् भुञ्जानः, कदाचित् भयानि पश्यन्। केचन तस्य रम्यवनं पश्यन्ति, किन्तु तं न कश्चन पश्यति। वदन्ति—'मां तत्र कोऽपि न बोधयेत्'—यदा सः न प्रतिनिवर्तते, तदा सः दुष्प्रतिकारः भवति। केचित् वदन्ति, 'एषः एव तस्य जाग्रतः लोकः'—यद् यद् सः जाग्रन् पश्यति, तत् तत् स्वप्नकाले अपि पश्यति; अत्रायं पुरुषः स्वदीप एव। 'एवं, याज्ञवल्क्य।' 'भगवन्, सहस्रं ददामि, मोक्षाय भूयः ब्रूहि।' सः स्वप्ने पुण्यपापयोः फलानि भुक्त्वा, विचरित्वा, दृष्ट्वा, पुनः स्वस्थानं प्रतिनिवर्तते, जाग्रत्यर्थम्। यद् यद् तत्र पश्यति, अन्वितं न भवति, तेन सः भवति; अयं हि असङ्गः। 'एवं, याज्ञवल्क्य।' 'भगवन्, सहस्रं ददामि, मोक्षाय भूयः ब्रूहि।' एवमेव जाग्रत्स्वप्नयोः पुण्यपापयोः भोगं कृत्वा, पुनः स्वस्थानं प्रतिनिवर्तते, स्वप्नाय। यथा महा-मीनः पूर्वपारं पश्चिमपारं च गच्छति, एवं अयं पुरुषः स्वप्नजाग्रत्सीमयोः चरति। यथा पक्षी वा हंसः व्योम्नि विहाय थकितः पक्षा संन्यस्य विश्राम्यति, एवं अयं पुरुषः तस्य सीमायाम् शीघ्रं गच्छति, यत्र सः सुप्तः किञ्चन न काङ्क्षति, न स्वप्नं पश्यति। यावन्ति स्युः अस्य शरीरस्य नाड्यः, यथा केशः सहस्रधा विभज्येत, एवं बह्व्यो नाड्यः शुक्लनीलपीतहरितलोहितवर्णाः। यदा कश्चन ताडितः, निगृहीतः, गृहीतः, तमसि निपातितः, वा गह्वरे पतनं इव, वा जाग्रन् भयानि पश्यन्, तद् अज्ञानकृतं भयम्। यदा तु मन्यते—'अहं राजा, अहं देवः, अहं सर्वम्'—तदस्य परं लोकम्। तदा सुषुप्ते किञ्चन न काङ्क्षति, न स्वप्नं पश्यति। एषः एव तस्य कामः, पूर्णः, निराकाङ्क्षः—एषः तस्य रूपम्। यथा प्रियया स्त्रिया समालिङ्गितः पुरुषः बहिरन्तरं किञ्चन न वेद, एवं अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना समालिङ्गितः बहिरन्तरं किञ्चन न वेद। एष एव परमो मोक्षः, पापरहितः, अनन्तरूपः, आन्तरानन्दः, दुःखरहितः। अत्र पिता न पिता, माता न माता, लोकाः न लोकाः, देवाः न देवाः, वेदाः न वेदाः, यज्ञः न यज्ञः। अत्र चौरः न चौरः, भ्रूणघ्नः न भ्रूणघ्नः, चाण्डालः न चाण्डालः, परिव्राजकः न परिव्राजकः, तपस्वी न तपस्वी; न सः पुण्येन स्पृश्यते, न पापेन; सर्वाणि हृदयस्य दुःखानि अतिक्रम्य विमुक्तो भवति। यदा सः न पश्यति, तत्र पश्येत् इति अवगन्तव्यम्। न पश्यति—द्रष्टुः दर्शनस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् पश्येत्। यदा सः न जिघ्रति, तत्र जिघ्रेत् इति अवगन्तव्यम्। न जिघ्रति—घ्रातुः घ्राणस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् जिघ्रेत्। यदा सः न अश्नाति, तत्र अश्नीयात् इति अवगन्तव्यम्। न अश्नाति—अश्नातुः अशनस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यद् अश्नीयात्। यदा सः न वदति, तत्र वदेत् इति अवगन्तव्यम्। न वदति—वदतः वचनस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् वदेत्। यदा सः न शृणोति, तत्र शृणुयात् इति अवगन्तव्यम्। न शृणोति—श्रोत्रस्य श्रवणस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् शृणुयात्। यदा सः न मन्यते, तत्र मन्येत् इति अवगन्तव्यम्। न मन्यते—मनसः मननस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् मन्येत्। यदा सः न स्पृशति, तत्र स्पृशेत् इति अवगन्तव्यम्। न स्पृशति—स्प्रष्टुः स्पर्शनस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् स्पृशेत्। यदा सः न विजानाति, तत्र विजानीयात् इति अवगन्तव्यम्। न विजानाति—विज्ञातुः विज्ञानस्य न समाप्तिः, अमृतत्वात्। न चात्र द्वितीयं किञ्चन अस्ति, यत् विजानीयात्। यदि अत्र किञ्चन अन्यत् स्याद्, तर्हि अन्यं पश्येत्, अन्यं जिघ्रेत्, अन्यमश्नीयात्, अन्यं वदेत्, अन्यं शृणुयात्, अन्यं मन्येत्, अन्यं स्पृशेत्, अन्यं विजानीयात्। यथा जलम् एकमेव स्यात्, द्रष्टा द्वितीयरहितः—एषः ब्रह्मलोकः, राजन्। एवं सः उपदिशत्—एषः परमो गन्तव्योऽस्य, एषः परमोऽवस्था, एषः परमो लोकः, एषः परमानन्दः। अन्यानि भूतानि एतेनानन्दस्य अंशेन जीवन्ति। मनुष्येषु यः कश्चन समृद्धः, पूर्णकामः, सर्वैश्वर्ययुक्तः, सः परमः आनन्दः। तस्य पुरुषस्य आनन्दः मानवेषु श्रेष्ठः। तस्य आनन्दस्य शतगुणः पितृणां विजितलोकानां आनन्दः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवानां आनन्दः। तस्य शतगुणः जन्मना देवानां, ये च ब्रह्मविदः, अपापात्मानः, अकामहता इति। तस्य शतगुणः प्रजापतेर्लोकस्य, तथा ब्रह्मविदः इति। तस्य शतगुणः ब्रह्मलोकस्य, तथा ब्रह्मविदः इति। एषः ब्रह्मलोकः, राजन्। एवं सः उपदिशत्—एषः अमृतत्वम्। 'भगवन्, सहस्रं ददामि, मोक्षाय भूयः ब्रूहि।' मनुष्येषु यः कश्चन समृद्धः, पूर्णकामः, सर्वैश्वर्ययुक्तः, सः परमः आनन्दः। तस्य पुरुषस्य आनन्दः मानवेषु श्रेष्ठः। तस्य आनन्दस्य शतगुणः पितृणां विजितलोकानां आनन्दः। तस्य शतगुणः गन्धर्वाणां आनन्दः। तस्य शतगुणः कर्मणा देवत्वं प्राप्तानां देवानां आनन्दः। तस्य शतगुणः जन्मना देवानां, ये च ब्रह्मविदः अपापात्मानः अकामहता इति। तस्य शतगुणः प्रजापतेर्लोकस्य, तथा ब्रह्मविदः इति। तस्य शतगुणः ब्रह्मलोकस्य, तथा ब्रह्मविदः इति। एषः एव परमानन्दः, एषः ब्रह्मलोकः, राजन्, इति याज्ञवल्क्यः। 'भगवन्, सहस्रं ददामि, मोक्षाय भूयः ब्रूहि।' तत्र याज्ञवल्क्यः भीतः अभवत्—'राजा हि सर्वान् अतिक्रमिष्यति' इति। सः खलु अयं पुरुषः, जाग्रत्स्वप्नयोः अवस्थयोः पुण्यपापयोः भोगं कृत्वा, तेनैव मार्गेण पुनः पुनर्जन्म प्रतिपद्यते, विज्ञानसंपादनाय। यथा भारयुक्तः रथः गच्छति, एवं अयं जीवः प्राज्ञात्मनि स्थितः शरीरं त्यजन् ऊर्ध्वरेतसा गच्छति। यदा अयं आत्मा सूक्ष्मावस्थां प्राप्नोति, जरया वा हतो वा, शरीरात् निर्गच्छति, यथा पक्व आम्रः, उदुम्बरः, अथवा कदली स्तम्भात् मुक्तः; एवं अयं पुरुषः अङ्गेभ्यः मुक्तः पुनः पुनर्जन्म प्रतिपद्यते, प्राणेन धार्यते। यथा राजा आगमिष्यति इति भीषणाः पुरुषाः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः, भोज्यपेयवासांसि सज्जयन्ति, 'सः आगच्छति, सः समीपं गच्छति' इति; एवं सर्वाणि भूतानि एवं ज्ञात्वा, 'एषः ब्रह्म आगच्छति, एषः ब्रह्म समीपं गच्छति' इति सज्जयन्ति। यथा राजा निर्गच्छति इति भीषणाः पुरुषाः, सारथयः, ग्रामाध्यक्षाः च समवेताः स्युः; एवं सर्वे प्राणाः ऊर्ध्वरेतसं ज्ञात्वा समवेताः भवन्ति। यदा अयं आत्मा शरीरात् बलं संहरति, चेतनायामिव स्थितः, तदा सर्वे प्राणाः तं संनिधायन्ते; सः स्वदीप्तिमात्रं गृहित्वा हृदयाभिमुखं गच्छति। यदा नेत्रस्थितः पुरुषः निवर्तते, तदा रूपाणि न पश्यति। ते वदन्ति—'एकी भवति, न पश्यति'; 'एकी भवति, न जिघ्रति'; 'एकी भवति, न अश्नाति'; 'एकी भवति, न वदति'; 'एकी भवति, न शृणोति'; 'एकी भवति, न मन्यते'; 'एकी भवति, न स्पृशति'; 'एकी भवति, न विजानाति' इति। हृदयस्य अग्रभागः प्रकाशते; तेन प्रकाशेन आत्मा निर्गच्छति—नेत्रेण वा, मूर्ध्ना वा, अन्यैः वा। निर्गच्छन् प्राणः अनुगच्छति; प्राणस्य निर्गमने सर्वे प्राणाः अनुगच्छन्ति। सः विज्ञानमात्रः, अविद्यया सहितः निर्गच्छति। तस्य विज्ञानं, कर्म, पूर्वप्रज्ञा च अनुगच्छन्ति। यथा लाङ्गलयष्ट्याः अन्ते उपविश्य शृङ्गालिका स्वात्मानं संहरति, एवं अयं पुरुषः, अज्ञानं त्यक्त्वा, शरीरं त्यक्त्वा, स्वात्मानं संहरति। यथा सुवर्णकारः सुवर्णमादाय अन्यत्, नवतरं, रमणीयतरं रूपं निर्माति; एवं अयं पुरुषः, अज्ञानं त्यक्त्वा, शरीरं त्यक्त्वा, स्वात्मनः अन्यत्, नवतरं, रमणीयतरं रूपं निर्माति—पितृयम्, देवयम्, ब्राह्मणम्, प्राजापत्यं, दैवम्, अन्येषां वा भूतानाम्। एषः आत्मा ब्रह्मैव—विज्ञानमयः, मनोमयः, वाङ्मयः, प्राणमयः, चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, आकाशमयः, वायुमयः, अग्निमयः, आपोमयः, पृथिवीमयः, क्रोधमयः, अक्रोधमयः, हर्षमयः, अमर्षमयः, धर्ममयः, अधर्ममयः—सः सर्वम् एव। यथा आचरति, यथा आभिनन्दति, तथा भवति। पुण्यकृद् पुण्यः भवति, पापकृद् पापः भवति। पुण्येन कर्मणा पुण्यः भवति, पापेन कर्मणा पापः भवति। वदन्ति—'काममय एवायं पुरुषः'। यथाकामः तथा संकल्पः, यथासंकल्पः तथा कर्म, यत् कर्म करोति, तत् सम्पद्यते।