याज्ञवल्क्येण जनकस्य विदेहनृपस्य आत्मस्वरूपविवेकः प्रदर्शितः। स आत्मा "नेति नेति" इति निरूप्यते—न ग्रहीतुं शक्यते, न क्षीयते, न संलिप्यते, न दुःखं प्राप्नोति। याज्ञवल्क्यः उवाच—"अत्र त्वं, जनक, अभयं प्राप्तवान्।" जनकः सस्मितम् उवाच—"नमस्ते याज्ञवल्क्य! अभयं नः स्यात्। त्वया हि अस्माकं भयाभावज्ञानं कृतम्। पुनः अभयं त्वमेव प्राप्नुहि, यतो हि त्वया अस्मासु अभयम् उपदिष्टम्। एते विदेहाः, अहं चायम्।" ततः जनकः याज्ञवल्क्यम् उपसंगम्य चिन्तयामास—"अहं तेन सह संवादं करिष्यामि" इति। तौ उभौ अग्निहोत्रं सह कृत्वा, याज्ञवल्क्यः तम् एकं वरं दत्तवान्। स राजा कामप्रश्नम् अर्चयामास, याज्ञवल्क्यः तं वरं दत्तवान्। तदा पूर्ववत् राज्ञा प्रश्नः कृतः। "याज्ञवल्क्य, कस्य प्रकाशेनायं पुरुषः जीवति?" इति पृष्टे, सः उवाच—"सूर्यः अस्य प्रकाशः, राजन्। सूर्यस्य प्रकाशेनायं उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" जनकः प्रत्यनुजानात्—"एवं हि, याज्ञवल्क्य।" "अथ सूर्ये अस्तं गते कस्य प्रकाशेनायं जीवति?" इत्युक्ते, याज्ञवल्क्यः उवाच—"चन्द्रमाः अस्य प्रकाशः, राजन्। चन्द्रस्य प्रकाशेनायं उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" पुनरपि जनकः अनुमेमां—"एवं हि, याज्ञवल्क्य।" "अथ सूर्ये चन्द्रे च अस्तं गते कस्य प्रकाशेनायं जीवति?" इत्युक्ते, याज्ञवल्क्यः उवाच—"अग्निः अस्य प्रकाशः, राजन्। अग्नेः प्रकाशेनायं उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" पुनः स एवोक्तम्। "अथ सूर्ये चन्द्रे च अग्नौ च नष्टे कस्य प्रकाशेनायं जीवति?" इत्युक्ते, याज्ञवल्क्यः उवाच—"वाक् अस्य प्रकाशः, राजन्। वाचा प्रकाशेनायं उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" वाक् प्रवृत्ते सः तत्र गच्छति, यत्र वाक् उपदिश्यते, अपि च तमः सति, हस्तं न पश्यति। "एवं हि, याज्ञवल्क्य।" "अथ सूर्ये चन्द्रे च अग्नौ च वाचि च नष्टे कस्य प्रकाशेनायं जीवति?" इत्युक्ते, याज्ञवल्क्यः उवाच—"आत्मैव अस्य प्रकाशः, राजन्। आत्मना प्रकाशेनायं उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" "कः स आत्मा?" इति पृष्टे, याज्ञवल्क्यः उवाच—"योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु, हृदयस्य अन्तर्यामी, स एव आत्मा—सर्वत्र समः, उभौ लोकौ विचरन्, मन्यते, प्रजागर्ति, स्वप्नद्रष्टा सन्, इमं लोकं अतिक्रामति।" अयं पुरुषः जन्मनः शरीरं प्रविश्य, पापैः संयुज्यते; मरणे ऊर्ध्वं गच्छन्, पापं त्यजति—मृत्युरूपाणि। अस्य द्वे अवस्थे स्तः—अयं लोकः, परलोकश्च। तृतीयं स्वप्नस्थानम् अस्ति; तत्र स्थित्वा, उभौ लोकौ पश्यति। स्वप्नावस्थायाम्, सः शुभाशुभफलानि पश्यति। सुषुप्ते, इह लोकस्य संस्कारान् गृहीत्वा, तान् स्वयम् विनाश्य, पुनः सृजति, स्वयम् प्रकाशेन, स्वयम् तेजसा, स्वपिति। तत्रायं आत्मैव प्रकाशः। तत्र न रथाः, न सारथयः, न मार्गाः; सः तान् स्वयम् सृजति। न तत्रानन्दाः, न क्रीडा, न रतिः; सः तान् सृजति। न तत्र सरः, न नदी, न पद्मिनी; सः तानि सृजति। सः एव स्रष्टा। एवमस्मिन्नेव विषय उपनिषदि श्लोकाः पठ्यन्ते—"शरीरं त्यक्त्वा, स्वेन प्रकाशेन दीप्तः, शुद्धं रसं गृहित्वा, स्वस्थानं प्रतिपद्यते, हिरण्यमयः एकः हंसः।" "प्राणेन कूर्मं रक्षन्, अमृतः बहिः चरन्, भ्रमित्वा पुनः प्रतिपद्यते, हिरण्यमयः एकः हंसः, यत्र इच्छति।" स्वप्नान्ते, देवता उन्नतान् चावमान् च रूपान् सृजति; कदाचित् स्त्रीभिः रमते, कदाचित् अश्नाति, कदाचित् भीषणानि दृश्यते। ते तस्य रम्यवनं पश्यन्ति, न तु तं कश्चन पश्यति। "मां तत्र कोऽपि न बोधयेत्" इति वदन्ति। यदि सः न प्रतिनिवर्तते, तदा सुदुष्टोपचार्यः भवति। केचित् वदन्ति—"एष एव तस्य जाग्रत्संसारः" इति। यत् जाग्रति पश्यति, तत् स्वप्ने अपि पश्यति; अत्रायं आत्मैव प्रकाशः। "एवं हि, याज्ञवल्क्य।" जनकः उवाच—"सहस्रं ददामि। मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" स्वप्नावस्थायाम् पुण्यपापयोः अनुभवः कृत्वा, प्रतिपूर्वं स्थानं प्रतिनिवर्तते। यत् तत्र पश्यति, अनुवर्त्यं न भवति, तेन सः भवति; अस्य आत्मनः असंगत्वात्। "एवं हि, याज्ञवल्क्य।" पुनः जनकः उवाच—"सहस्रं ददामि। मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" पुनस्स्वप्नावस्थायाम् एवम् अनुभवः, पुनः प्रतिनिवृत्तिः, जाग्रत्यर्थम्। यत् तत्र पश्यति, तेन सः भवति; अस्य असंगत्वात्। "एवं हि, याज्ञवल्क्य।" पुनः जनकः—"सहस्रं ददामि। मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" जाग्रत्स्थितौ अपि, पुण्यपापयोः अनुभवः कृत्वा, स्वप्नाय प्रतिनिवर्तते। यथा महत्स्यः उभयतः तीरयोः, पूर्वपश्चिमयोः, गच्छति, एवं अयं पुरुषः स्वप्नजाग्रत्सीमयोः गच्छति। यथा खगः वा हंसः आकाशे विहाय, विश्रान्त्वा पंखानि संनिवर्तयति, एवं अयं पुरुषः तत्रावस्थितः, सुषुप्तौ, न किञ्चित् इच्छति, न किञ्चित् पश्यति। यावन्ति नाड्यः अस्मिन्शरीरे, यथा केशः सहस्रधा विभज्यते, तथा श्वेतनीलपीतहरितरक्तरूपाः नाड्यः। तत्र कदाचित् आहतः, निगृहीतः, गृहीतः, तमसि पतितः, भीषणं दृश्यते, तदज्ञानजन्यभीतः। यदा तु मन्यते—"अहं राजा, अहं देवः, अहं सर्वम्"—एष तस्य परमं लोकम्। तदा सुषुप्तौ न किञ्चित् इच्छति, न स्वप्नं पश्यति। एष तस्य स्वेन अभिलाषः, पूर्णः, निरवशेषः। यथा प्रियया स्त्रिया आलिङ्गितः, न बहिः नान्तः किञ्चिद् वेत्ति, एवं आत्मना आलिङ्गितः सः न किञ्चिद् वेत्ति। एष एव मुक्त्यवस्था, पापरहितः, अनन्तरूपः, अन्तःसुखः, शोकवर्जितः। अत्र पिता न पिता, माता न माता, लोकाः न लोकाः, देवाः न देवाः, वेदाः न वेदाः, यज्ञः न यज्ञः। चौरः न चौरः, गर्भघ्नः न गर्भघ्नः, चाण्डालः न चाण्डालः, भिक्षुः न भिक्षुः, तपस्वी न तपस्वी; न शुभेन, न अशुभेन स्पृश्यते; सर्वं दुःखं अतिक्रम्य विमुक्तः भवति। यदा न पश्यति, तत्र पश्यनिवृत्तिः नास्ति; यः द्रष्टा सः नाशः नास्ति, सः अमृतः। न च द्वितीयं किञ्चिदस्ति, यत् पश्येत्। यदा न घ्राणाति, तत्र घ्राणनिवृत्तिः नास्ति; घ्राता अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् घ्राणयेत्। यदा न रसयति, तत्र रसननिवृत्तिः नास्ति; रसिता अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् रसयेत्। यदा न भाषते, तत्र भाषणनिवृत्तिः नास्ति; वक्ता अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् भाषेत्। यदा न शृणोति, तत्र श्रोत्रनिवृत्तिः नास्ति; श्रोता अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् शृणुयात्। यदा न चिन्तयति, तत्र चिन्तननिवृत्तिः नास्ति; मन्ता अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् चिन्तयेत्। यदा न स्पृशति, तत्र स्पर्शननिवृत्तिः नास्ति; स्प्रष्टा अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् स्पृशेत्। यदा न वेत्ति, तत्र विज्ञापननिवृत्तिः नास्ति; वेत्ता अमृतः। न च द्वितीयम् अस्ति, यत् वेद्यात्। यदि ह्यन्यदस्ति, तदा अन्यं पश्येत्, अन्यं घ्राणयेत्, अन्यं रसयेत्, अन्यं भाषेत्, अन्यं शृणुयात्, अन्यं चिन्तयेत्, अन्यं स्पृशेत्, अन्यं वेद्यात्। स एव एकः, यथा आपः, साक्षी, अद्वितीयः—एष ब्रह्मलोकः, राजन्। एवं स उपदिष्टः—एष परमार्थः, एष परमावस्था, एष परमलोकः, एष परमसुखम्। अन्ये सर्वे भूताः अयम् सुखांशस्यैव भागिनः। मनुष्येषु यः समृद्धः, पूर्णः, अधिपः, सर्वैः भोगैः युक्तः, स एव परमानन्दः। तस्य शतगुणं पितृणां स्वलोकप्राप्तानां सुखम्। तस्य शतगुणं कर्मणा देवानां सुखम्। तस्य शतगुणं जन्मना देवानां, ये च ब्रह्मविदः, अपापवदाः, अकामाः। तस्य शतगुणं प्रजापतेर्लोकस्य, ये च ब्रह्मविदः, अपापवदाः, अकामाः। तस्य शतगुणं ब्रह्मलोकस्य, ये च ब्रह्मविदः, अपापवदाः, अकामाः। एष ब्रह्मलोकः, राजन्। एवं स उपदिष्टः—एष अमृतत्वम्। "सहस्रं ददामि, भगवन्, मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" मनुष्येषु यः समृद्धः, पूर्णः, अधिपः, सर्वैः भोगैः युक्तः, स एव परमानन्दः। तस्य शतगुणं पितृणां स्वलोकप्राप्तानां सुखम्। तस्य शतगुणं गन्धर्वाणां सुखम्। तस्य शतगुणं कर्मणा देवानां सुखम्। तस्य शतगुणं जन्मना देवानां, ये च ब्रह्मविदः, अपापवदाः, अकामाः। तस्य शतगुणं प्रजापतेर्लोकस्य, ये च ब्रह्मविदः, अपापवदाः, अकामाः। तस्य शतगुणं ब्रह्मलोकस्य, ये च ब्रह्मविदः, अपापवदाः, अकामाः। एष एव परमानन्दः, एष ब्रह्मलोकः, राजन्, इति याज्ञवल्क्यः। "सहस्रं ददामि, भगवन्, मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि" इति। तदा याज्ञवल्क्यः चिंतितवान्—"विद्वान् राजा सर्वान् अतिक्रामिष्यति" इति। सः, जाग्रत्स्वप्नयोः मध्ये, पुण्यपापयोः अनुभवः कृत्वा, तेनैव मार्गेण, ज्ञानसंपादनाय, प्रत्येकं जन्म प्रतिनिवर्तते। यथा गुरुभारयुक्तः रथः गच्छति, एवं सः आत्मा, प्राज्ञात्मनि स्थितः, प्राणोर्ध्वे प्रयाते, शरीरं त्यजति। यदा सः आत्मा सूक्ष्मावस्थाम् आप्नोति, जरया वा, आहतः वा, शरीरात् निर्गच्छति, यथा पक्वं आम्रं, उदुम्बरं, अथवा अञ्जनं पर्णात् पतति; एवं अयं पुरुषः, अङ्गेभ्यः विमुक्तः, तेनैव मार्गेण, प्रत्येकं जन्म, प्राणेन धार्यः, प्रतिनिवर्तते।