जनकः विदेहानां राजा याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ, "याज्ञवल्क्य, ब्रूहि। मन एवायतनं, आकाशः प्रतिष्ठा—एवं सुखरूपेणोपासितव्यम्। किं तद् सुखं, याज्ञवल्क्य?" याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच, "मन एव, राजन्। मनसा हि, राजन्, स्त्रियं समीयात्, ततो जातोऽस्य सदृशः पुत्रः स्यात्; एतत् सुखम्। मन एव परमं ब्रह्म; मनः कदापि न त्यजति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् उपगच्छन्ति।" यः एवं वेदोपास्ते, स देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति। तदा जनकः उवाच, "सहस्रं गवां दास्यामि।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "पितरि मे नैव उपदिष्टमपि नादत्तव्यमिति।" जनकः पप्रच्छ, "किं ते पिताऽब्रवीत्?" याज्ञवल्क्यः अवोचत्, "विदग्धः शाकल्यः माम् अवदत्—हृदयमेव ब्रह्मेति। यथा माता पिताऽचार्यः प्रतिपद्येत, एवं शाकल्यः हृदयमेव ब्रह्मेति। हृदयं विना हृदयहीन इव स्यात्। तस्यायतनं प्रतिष्ठां च पृष्टः न प्रत्यवदत्। एष एवैकदेशः, राजन्।" पुनरपि जनकः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ, "याज्ञवल्क्य, ब्रूहि। हृदयेवायतनं, आकाशः प्रतिष्ठा—एवं स्थैर्यरूपेणोपासितव्यम्। किं तद् स्थैर्यं, याज्ञवल्क्य?" स उवाच, "हृदयेव, राजन्। हृदयमेव सर्वेषां भूतानामायतनं, सर्वेषां प्रतिष्ठा, सर्वाणि भूतानि हृदये प्रतिष्ठितानि। हृदयमेव परमं ब्रह्म; हृदयः कदापि न त्यजति तम्, सर्वाणि भूतानि तमुपगच्छन्ति।" यः एवं वेदोपास्ते, स देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति। पुनः जनकः उवाच, "सहस्रं गवां दास्यामि।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "पितरि मे नैव उपदिष्टमपि नादत्तव्यमिति।" जनकः पप्रच्छ, "किं ते पिताऽब्रवीत्?" ततः जनकः स्वातः उपसृत्य याज्ञवल्क्यं प्रणम्य उवाच, "न मा पराजयः, याज्ञवल्क्य।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "यथा महान् यात्रां कर्तुं इच्छन् रथं वा नौं वा सज्जयेत्, एवं त्वं, राजन्, एताभिरुपनिषद्भिः आत्मानं सज्जयसि। एवं समृद्ध वृह्दारक, वेदं श्रुत्वोपनिषदं भाषित्वा, मुक्तः सन् कुत्र यास्यसि?" जनकः उवाच, "न वेद्मि, भगवन्, कुत्र गमिष्यामि।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "अहं ते वक्ष्यामि।" "भवान् वदतु।" याज्ञवल्क्यः अवदत्, "योऽयं दक्षिणे नेत्रे पुरुषः, स इन्ध इति कथ्यते; इन्द्र इति च; परोक्षेणैव, देवाः हि परोक्षं प्रियम्, न प्राक्शाख्यं।" वामे नेत्रे यो रूपवान् पुरुषः, स तस्य पत्नी विराज्। तयोः हृदयमध्यम् आकाशः संयोगस्थानम्। तयोः हृदयस्थं रक्तपिण्डं भोजनम्। तयोः हृदयजालं आवरणम्। तयोः हृदयात् ऊर्ध्वं गच्छन्ति या धमन्यः, सा मार्गः। हृदयस्य सहस्रं धमन्यः, केशस्य सहस्रधा छिन्नवत्। ताभ्यः स गच्छति निर्गच्छति। तस्मात् स आत्मा गच्छति, तदा क्षीणः स्यात्, यथा पोषणविहीनः। तस्य प्राणाः दिशः; पूर्वा पूर्वप्राणाः, दक्षिणा दक्षिणप्राणाः, पश्चिमा पश्चिमप्राणाः, उत्तर उत्तरप्राणाः, ऊर्ध्व ऊर्ध्वप्राणाः, अधर अधःप्राणाः; सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः। एष आत्मा 'नेति नेति'—न गृहीतुं शक्यः, न ह्यस्य ग्रहणम् अस्ति; न जीर्यति, न ह्यस्य जीरणम् अस्ति; असङ्गः, न ह्यस्य सङ्गः; न तिष्ठति दुःखम्। "अभयं प्राप्स्यसि, जनक," इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। जनकः उवाच, "नमस्ते, याज्ञवल्क्य। अभयं नः अस्तु। भगवन्, त्वया नः अभयं ज्ञापितम्। अभयं तेऽस्तु, याज्ञवल्क्य, यः त्वया नः अभयं ज्ञापितम्। नमस्ते। एते विदेहाः, अहम् अयम्।" जनकः याज्ञवल्क्यं समीपमागत्य चिन्तयामास—"अहं तेन सह संवादं करिष्यामि।" तौ अग्निहोत्रं सह कृतवन्तौ। याज्ञवल्क्यः वरं दत्तवान्। जनकः काम्यां पृष्टवान्। तेन सः प्रदत्तः। तदा यथापूर्वं राजा पप्रच्छ। "याज्ञवल्क्य, कः अस्य पुरुषस्य ज्योतिः?" "सूर्य एव अस्य ज्योतिः, राजन्। सूर्यज्योतिषा स उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "यदा सूर्य अस्तं गच्छति, याज्ञवल्क्य, किमस्य ज्योतिः?" "चन्द्रमा एव अस्य ज्योतिः, राजन्। चन्द्रज्योतिषा स उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "यदा सूर्यश्चन्द्रमसौ अस्तं गच्छतः, किं तदा ज्योतिः?" "अग्निरेव अस्य ज्योतिः, राजन्। अग्निज्योतिषा स उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "यदा सूर्यश्चन्द्रमसौ अस्तं गच्छतः, अग्निश्च निवर्तते, किं तदा ज्योतिः?" "वाक् एव अस्य ज्योतिः, राजन्। वाचा स उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते। तस्मात्, राजन्, यदा स्वं हस्तं न पश्यति, वाक् श्रूयते चेत् तदनुगच्छति।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "यदा सूर्यश्चन्द्रमसौ अस्तं गच्छतः, अग्निश्च निवर्तते, वाक् च उपशाम्यति, किं तदा ज्योतिः?" "आत्मैव अस्य ज्योतिः, राजन्। आत्मज्योतिषा स उपविशति, विचरति, कर्म करोति, प्रतिनिवर्तते।" "कः स आत्मा?" "योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु, हृदयस्थः अन्तरज्योतिः; स एव उभौ लोकौ चरन्, मन्यमानः इव, विचरन् इव, विज्ञानवान् स्वप्नद्रष्टा, इमं लोकं परं च अतीत्य गच्छति।" "अयं पुरुषः जातः शरीरे प्रविश्य पापैः संयुज्यते, म्रियमानः ऊर्ध्वं गच्छन् पापं त्यजति, मृत्युरूपाणि। अस्य द्वे एवायतने—अयं लोकः परलोकश्च। तृतीयं स्वप्नस्थानं मध्ये। तत्र स्थित्वा इमं लोकं परं च पश्यति।" "स यदा परं लोकं प्रविश्य तत्र विचरति, तदा पापस्य पुण्यस्य च फलं पश्यति। स यदा सुप्तः, अस्माल्लोकात्संस्कारान् आदाय, तान् स्वयमेव नाशयित्वा, स्वयमेव सृजित्वा, स्वयमेव ज्योतिषा, स्वयमेव तेजसा, निद्रां उपविशति। अत्रायं पुरुषः स्वयमेव ज्योतिः भवति।" "तत्र न रथाः, न रथवाहाः, न पन्थानः; सः तत्र रथान् रथवाहान् पन्थांश्च सृजति। न तत्र कामाः, नानन्दाः, न रमणीयानि; स तत्र कामान्, आनन्दान्, रमणीयानि सृजति। न तत्र सरः, न नद्यः, न पद्मिनीः; स तत्र सरांसि, नद्यः, पद्मिनीः सृजति। स हि कर्ता।" "तदेतद् गाथा गीयते—शरीरं हत्वा स्वप्नेषु, स्वयमेव ज्योतिषा विराजते, शुद्धं रसम् आदाय स्वस्थानं प्रतिपद्यते, हिरण्मयः एकः हंसः।" "प्राणेन नीडं रक्षन्, अमृतः नीडात् बहिः चरति, भ्रमित्वा पुनः प्रतिपद्यते, हिरण्मयः एकः हंसः, यत्र कामयते।" "स्वप्नान्ते देवता, उच्चावचेषु रूपेषु संचरन्ती, नानारूपाणि सृजति, कदाचित् स्त्रीभिः रमते, कदाचित् खादति, कदाचित् भीयानि पश्यति।" "ते तस्य रम्यवाटिकां पश्यन्ति, सन्तं न पश्यन्ति। वदन्ति—'न कोऽपि तत्र एनं बोधयेत्।' स यदि न प्रतिनिवर्तते, दुष्प्रतिकारः स्यात्।" "केचित् तु वदन्ति—'एष एव तस्य जागरितं लोकः।' यद् यद् स जाग्रन् पश्यति, तत् तत् स्वप्ने अपि पश्यति—अत्रायं पुरुषः स्वयमेव ज्योतिः भवति।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "भगवन्, सहस्रं ददामि। मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" "स्वप्नस्थे सन् पुण्यपापे अनुभूय, विचरन्, दृष्ट्वा, पुनः प्रतिनिवर्तते, स्वस्थानं प्रतिपद्यते, बोधाय। यद् यत्र पश्यति, अनन्तरं न किञ्चिदनुसरति, तेन सः भवति; अयं पुरुषः असङ्गः।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "भगवन्, सहस्रं ददामि। मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" "एवमेव, स्वप्ने पुण्यपापे अनुभूय, विचरन्, दृष्ट्वा, पुनः प्रतिनिवर्तते, स्वस्थानं प्रतिपद्यते, बोधाय। यद् यत्र पश्यति, अनन्तरं न किञ्चिदनुसरति, तेन सः भवति; अयं पुरुषः असङ्गः।" "एवमेव, याज्ञवल्क्य।" "भगवन्, सहस्रं ददामि। मोक्षार्थं भूयः ब्रूहि।" "एवमेव, जाग्रति पुण्यपापे अनुभूय, विचरन्, दृष्ट्वा, पुनः प्रतिनिवर्तते, स्वस्थानं प्रतिपद्यते, स्वप्नाय।" "यथा महामीनः पूर्वपारं पश्चिमपारं च गच्छति, एवं अयं पुरुषः स्वप्नजागरयोः सीम्नोः सञ्चरति।" "यथा पक्षी वा हंसः आकाशे पतित्वा श्रान्तः पक्षा संन्यम्य तिष्ठति, एवं अयं पुरुषः तं देशं शीघ्रं गच्छति, यत्र सुप्तः न किञ्चिद् इच्छति, न किञ्चिद् स्वप्नं पश्यति।" "यावन्त्यः अस्य शरीरे धमन्यः, यथा केशः सहस्रधा छिन्नः, एवं तासां सहस्रशः स्रोतांसि, शुक्लनीलपीतहरितरक्तवर्णानि। तदा यदा ताडित इव, निगृह्य इव, गृहीत इव, तमसि पतित इव, विवरं पतित इव, जाग्रन् भीयानि पश्यति, तद् अज्ञानजन्यं भीति। यदा तु 'अहं राजा, अहं देवः, अहं सर्वम्' इति पश्यति, तदस्य परमं लोकम्। तदा सुषुप्ते न किञ्चिद् इच्छति, न किञ्चिद् पश्यति।" "एष एव अस्य स्वयम् आप्तकामः, न किञ्चित् इच्छति, न किञ्चित् वाञ्छति—एष एव रूपम्। यथा प्रियया स्त्रिया समालिङ्गितः स्यान्न किञ्चिद् बहिर्वा अन्तर्वा विजानाति, एवं अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना समालिङ्गितः सन् न किञ्चिद् बहिर्वा अन्तर्वा विजानाति।" "एष एव अस्य परमो मोक्षः, अघः असंस्पृष्टः, अनन्तरूपः, अन्तःसुखः शोकारहितः।" "अत्र न पिता पिता भवति, न माता माता, न लोकाः लोकाः, न देवाः देवाः, न वेदाः वेदाः, न यज्ञो यज्ञः। अत्र न चौरः चौरः, न गर्भघ्नः गर्भघ्नः, न चाण्डालः चाण्डालः, न परिव्राजकः परिव्राजकः, न तपस्वी तपस्वी; न स पुण्येन स्पृश्यते, न पापेन; सर्वं हृदयशोकं अतिक्रम्य शोकरहितः भवति।" "यदा न पश्यति, तत्र पश्यति एव इति अवगन्तव्यम्। न पश्यति, न हि पश्यतो दर्शनस्य नाशः अस्ति, अमृतत्वात्। नात्र द्वितीयं किंचन अस्ति, येन पश्येत्।" "यदा न घ्राणाति, तत्र घ्राणति एव इति अवगन्तव्यम्। न घ्राणाति, न हि घ्रातुः घ्राणस्य नाशः अस्ति, अमृतत्वात्। नात्र द्वितीयं किंचन अस्ति, येन घ्राणयेत्।" "यदा न रसयति, तत्र रसयति एव इति अवगन्तव्यम्। न रसयति, न हि रसयितुः रसस्य नाशः अस्ति, अमृतत्वात्। नात्र द्वितीयं किंचन अस्ति, येन रसयेत्।" "यदा न भाषते, तत्र भाषते एव इति अवगन्तव्यम्। न भाषते, न हि वक्तुः भाषणस्य नाशः अस्ति, अमृतत्वात्। नात्र द्वितीयं किंचन अस्ति, येन भाषेत्।" एवं याज्ञवल्क्यस्य उपदेशेन जनकः विदेहानां राजा आत्मविद्यां, अभयं, मोक्षं च प्राप्नोति।