शृणुत, महाभागाः! एकदा जनको विदेहराजः ब्रह्मविद्यायां गाढं जिज्ञासमानः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ। तत्र प्रथमं हैलिनः जित्वा माम् अवदत्—"वाक् एव ब्रह्म" इति। यथा मातरं, पितरं, आचार्यं वा कश्चिद् श्रद्धया वदेत्, तथा हैलिनः अवदत्—"वाक् एव ब्रह्म; वाचः विना किञ्चन न स्यात्" इति। किन्तु वाचः आवासं, आश्रयं च न उक्तवान्; सः अवदत्, "न जानामि" इति। एषा, राजन्, केवलं एका एव अंशः। ततः जनकः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"वदतु, वाचः आवासः कः, आश्रयः कः?" याज्ञवल्क्यः अवदत्—"वाक् एव आवासः, आकाशः आश्रयः; तद् विज्ञानरूपेण उपासीत।" "किं विज्ञानम्?" इति पृष्टे, सः अवदत्—"वाक् एव विज्ञानम्, राजन्। वाचा एव बान्धवः विज्ञायन्ते; ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषत्, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, व्युत्पत्तयः—सर्वं वाचा ज्ञायते। वाक्, राजन्, परमं ब्रह्म; वाक् तम् न जहाति, सर्वाणि भूतानि तम् उपसर्पन्ति।" "एवं विद्वान्, एवं च उपासकः, देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति" इति श्रुत्वा जनकः—"सहस्रं गावः दास्यामि" इति प्रतिजज्ञौ। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"मम पिता मनसि अचिन्तयत्—'उपदिश्य एव गृह्णीयात्, न तु अनुपदिश्य'। किं सः तव उक्तवान्?" इति। पुनः बर्कुः वार्ष्णिः माम् अवदत्—"चक्षुः एव ब्रह्म" इति। यथा मातरं, पितरं, आचार्यं वा श्रद्धया वदेत्, तथा सः अवदत्—"चक्षुः एव ब्रह्म; दृष्टेः विना किञ्चन न स्यात्" इति। किन्तु तस्य आवासं, आश्रयं च न उक्तवान्; सः अवदत्, "न जानामि" इति। एषा, राजन्, एका एव अंशः। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"चक्षुः एव आवासः, आकाशः आश्रयः; तद् सत्यम् इति उपासीत।" "किं सत्यम्?" इति पृष्टे, सः अवदत्—"चक्षुः एव सत्यम्, राजन्। चक्षुषा एव पश्यति; यदा 'अपश्यं' इति वदति, तत् सत्यम्। चक्षुः, राजन्, परमं ब्रह्म; चक्षुः तम् न जहाति, सर्वाणि भूतानि तम् उपसर्पन्ति।" "एवं विद्वान्, एवं च उपासकः, देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति" इति श्रुत्वा जनकः—"सहस्रं गावः दास्यामि" इति प्रतिजज्ञौ। याज्ञवल्क्यः पुनः उक्तवान्—"मम पिता मनसि अचिन्तयत्—'उपदिश्य एव गृह्णीयात्'। किं सः तव उक्तवान्?" इति। ततः भरद्वाजः गर्दभदुग्धपायी माम् अवदत्—"श्रोत्रं एव ब्रह्म" इति। यथा मातरं, पितरं, आचार्यं वा श्रद्धया वदेत्, तथा सः अवदत्—"श्रोत्रं एव ब्रह्म; श्रोत्रं विना इव अश्रुतिः स्यात्" इति। तस्य आवासं, आश्रयं च पृष्टः, न उक्तवान्। एषा, राजन्, एका एव अंशः। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"श्रोत्रं एव आवासः, आकाशः आश्रयः; तद् अनन्तं इति उपासीत।" "किम् अनन्तम्?" इति पृष्टे, सः अवदत्—"दिशः एव, राजन्। यतः कस्यां दिशि गच्छति, तस्याः अन्तं न प्राप्नोति; दिशः अनन्ताः, तथा श्रोत्रम् अपि अनन्तम्। श्रोत्रं, राजन्, परमं ब्रह्म; श्रोत्रं तम् न जहाति, सर्वाणि भूतानि तम् उपसर्पन्ति।" "एवं विद्वान्, एवं च उपासकः, देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति" इति श्रुत्वा जनकः—"सहस्रं गावः दास्यामि" इति प्रतिजज्ञौ। याज्ञवल्क्यः पुनः उक्तवान्—"मम पिता मनसि अचिन्तयत्—'उपदिश्य एव गृह्णीयात्'। किं सः तव उक्तवान्?" इति। पुनः शत्यकामः जाबालः माम् अवदत्—"मनः एव ब्रह्म" इति। यथा मातरं, पितरं, आचार्यं वा श्रद्धया वदेत्, तथा सः अवदत्—"मनः एव ब्रह्म; मनसः विना इव अमनः स्यात्" इति। तस्य आवासं, आश्रयं च पृष्टः, न उक्तवान्। एषा, राजन्, एका एव अंशः। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"मनः एव आवासः, आकाशः आश्रयः; तद् आनन्दरूपेण उपासीत।" "किम् आनन्दः?" इति पृष्टे, सः अवदत्—"मनः एव आनन्दः, राजन्। मनसा स्त्रियम् उपगच्छति, तस्मात् स्वरूपं पुत्रं जनयति; एषः आनन्दः। मनः, राजन्, परमं ब्रह्म; मनः तम् न जहाति, सर्वाणि भूतानि तम् उपसर्पन्ति।" "एवं विद्वान्, एवं च उपासकः, देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति" इति श्रुत्वा जनकः—"सहस्रं गावः दास्यामि" इति प्रतिजज्ञौ। याज्ञवल्क्यः पुनः उक्तवान्—"मम पिता मनसि अचिन्तयत्—'उपदिश्य एव गृह्णीयात्'। किं सः तव उक्तवान्?" इति। विदग्धः शाकल्यः माम् अवदत्—"हृदयम् एव ब्रह्म" इति। यथा मातरं, पितरं, आचार्यं वा श्रद्धया वदेत्, तथा सः अवदत्—"हृदयम् एव ब्रह्म; हृदयस्य विना इव अहृदयः स्यात्" इति। तस्य आवासं, आश्रयं च पृष्टः, न उक्तवान्। एषा, राजन्, एका एव अंशः। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"हृदयम् एव आवासः, आकाशः आश्रयः; तद् स्थैर्यरूपेण उपासीत।" "किं स्थैर्यम्?" इति पृष्टे, सः अवदत्—"हृदयम् एव, राजन्। हृदये एव सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि; हृदयम् एव सर्वेषां आधारः; हृदयम् एव परमं ब्रह्म; हृदयम् तम् न जहाति, सर्वाणि भूतानि तम् उपसर्पन्ति।" "एवं विद्वान्, एवं च उपासकः, देवत्वं प्राप्य देवान् आप्नोति" इति श्रुत्वा जनकः—"सहस्रं गावः दास्यामि" इति प्रतिजज्ञौ। याज्ञवल्क्यः पुनः उक्तवान्—"मम पिता मनसि अचिन्तयत्—'उपदिश्य एव गृह्णीयात्'। किं सः तव उक्तवान्?" इति। एवं बहुशः पृष्टे, जनकः स्वस्थानात् उत्थाय याज्ञवल्क्यम् उपगम्य—"नमः ते! मां मा जेषीः" इति अवदत्। याज्ञवल्क्यः प्रत्यवदत्—"यथा कश्चित् महायात्रायां रथं वा नौकां वा सज्जयेत्, तथा एतेन उपनिषदा आत्मानं सज्जीकृतवान् असि। हे महाधन, वेदमधीत्य उपनिषदं च उक्त्वा, अत्र मुक्तः सन्, क्व गमिष्यसि?" इति। जनकः अवदत्—"न जानामि, भगवन्, क्व गमिष्यामि" इति। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"अहं तव वक्ष्यामि।" "भवतः वचनं श्रोतुम् इच्छामि" इति जनकः अवदत्। याज्ञवल्क्यः अवदत्—"एषः पुरुषः यः दक्षिणे चक्षुषि तिष्ठति, सः इन्ध इति कथ्यते; तम् इन्द्र इति अपि कथयन्ति, परोक्षेण एव, यतो देवाः परोक्षं प्रीयन्ते, अप्रियो हि प्रत्यक्षः।" वामे चक्षुषि तु पुरुषरूपा विराज् पत्नी तस्य तिष्ठति। एतयोः हृदयस्थितं आकाशं संयोगस्थानम्; एतयोः हृदयस्थं रक्तपिण्डं भोजनम्; हृदयजालं चावरणम्; हृदयात् ऊर्ध्वं यः नाडी, सा तयोः गमनमार्गः। हृदयस्य सहस्रं नाड्यः, यथा सहस्रधा विदारितं केशम्। ताभ्यः एव सः गच्छति, निष्क्रामति च। तस्मात् आत्मा देहात् निःसृतः सन्, क्षीणः इव भवति, तेन अन्नरहितः इव दृश्यते। तस्मिन्नेव पुरुषे प्राणाः दिशः भवन्ति—पूर्वा प्राचीः, दक्षिणा दक्षिणाः, पश्चिमा प्रतीचीः, उत्तराः उत्तराः, ऊर्ध्वा ऊर्ध्वाः, अधः अधराः; सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः भवन्ति। एष आत्मा—"नेति नेति"—इति; सः न ग्रहीतव्यः, न हि ग्रहीतुम् शक्यते; न जिर्यति, न हि जिर्यति; असङ्गः, न हि सङ्गते; न क्लिद्यति। "अभीतिः प्राप्ता ते, जनक" इति याज्ञवल्क्यः अवदत्। जनकः—"नमस्ते, याज्ञवल्क्य; अभयं नः स्यात्; त्वया नः अभयं विदितम्" इति। "अभयं ते अस्तु, याज्ञवल्क्य; यतः त्वया नः अभयं विदितम्; नमस्ते; एते विदेहाः; अहम् अयम्" इति। जनकः याज्ञवल्क्यं प्रति चिन्तयन्—"अहं तेन सह संवादं करिष्यामि"—इति उपगम्य, तौ अग्निहोत्रं सह कृत्वा, याज्ञवल्क्यः तस्मै वरं दत्तवान्। सः कामस्य प्रश्नम् अवृणोत्; सः तम् अन्वजानीत्। ततः पूर्ववत् राजा तम् पप्रच्छ। "याज्ञवल्क्य, कः अस्य पुरुषस्य प्रकाशः?" इति। सः अवदत्—"सूर्यः, राजन्, अस्य प्रकाशः; सूर्यप्रभया एव उपविशति, गच्छति, कर्म करोति, निवर्तते" इति। "एवं, याज्ञवल्क्य" इति। "यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, किं तदा प्रकाशः?" इति। "चन्द्रः, राजन्, प्रकाशः; चन्द्रप्रभया एव उपविशति, गच्छति, कर्म करोति, निवर्तते" इति। "एवं, याज्ञवल्क्य" इति। "यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, चन्द्रः च अस्तं गच्छति, किं तदा प्रकाशः?" इति। "अग्निः, राजन्, प्रकाशः; अग्निप्रभया एव उपविशति, गच्छति, कर्म करोति, निवर्तते" इति। "एवं, याज्ञवल्क्य" इति। "यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, चन्द्रः च अस्तं गच्छति, अग्निः च निवर्तते, किं तदा प्रकाशः?" इति। "वाक्, राजन्, प्रकाशः; वाचा एव उपविशति, गच्छति, कर्म करोति, निवर्तते" इति। "तस्मात्, राजन्, अन्धकारे अपि, वाचम् श्रुत्वा एव गच्छति" इति। "एवं, याज्ञवल्क्य" इति। "यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, चन्द्रः च अस्तं गच्छति, अग्निः च निवर्तते, वाक् च शान्ता, किं तदा प्रकाशः?" इति। "आत्मा, राजन्, प्रकाशः; आत्मप्रभया एव उपविशति, गच्छति, कर्म करोति, निवर्तते" इति। "कः आत्मा?" इति पृष्टे, याज्ञवल्क्यः अवदत्—"योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु, हृदयस्थः अन्तर्यामी प्रकाशः; सः एव इह, सः एव परत्र; चिन्तयन् इव, गच्छन् इव, विज्ञानवान्, स्वप्नद्रष्टा, इमं लोकं अतिक्रामति।" "अयं पुरुषः जातः, शरीरं प्रविश्य, पापैः संयुज्यते; मृत्युकाले ऊर्ध्वं गच्छन्, पापं त्यजति—मृत्युरूपं।" "अस्य द्वे एव स्थान्ये—इदं च लोकं, परं च; तृतीयं तु स्वप्नस्थानम्। तत्र स्थित्वा, इमं च लोकं, परं च पश्यति।" "यदा परं लोकं प्रविश्य तत्र चरति, तदा पापस्य, पुण्यस्य च फलम् पश्यति। यदा सः स्वपिति, अस्माल्लोकात् संस्कारान् गृहित्वा, तान् स्वयम् विनाश्य, स्वयम् उत्पाद्य, स्वप्रकाशेन, स्वदीप्त्या, स्वयम् स्वपिति। अत्र अयं पुरुषः स्वयम् प्रकाशः भवति।" "तत्र न रथाः, न सारथयः, न पन्थानः; सः तु रथान्, सारथीन्, पन्थांश्च सृजति। न तत्र रमणीयानि, न कान्तानि, न प्रिया; तु सः रमणीयानि, कान्तानि, प्रियाणि सृजति। न तत्र सरः, न नद्यः, न पद्मिनीः; तु सरः, नद्यः, पद्मिनीः सृजति। सः एव कर्ता।" "तत्र एते श्लोकाः गायन्ति—शरीरं हत्वा स्वप्रकाशः स्वप्नं गच्छति, शुद्धं रसम् आदाय पुनः स्वस्थानं प्रतिनिवर्तते, हिरण्यमयः एकः हंसः।" "प्राणेन कूर्मं रक्षन्, अमृतः कूर्माद् बहिः गच्छति, विचरन्, पुनः स्वस्थानं प्रतिनिवर्तते, हिरण्यमयः एकः हंसः, यत्र इच्छेत्।" "स्वप्नस्य अन्ते, देवता, उच्चावचेषु रूपेषु विचरन्ती, नानारूपाणि सृजति, कदाचित् स्त्रीभिः रमते, कदाचित् खादति, कदाचित् भयानि पश्यति।" "ते तस्य कान्तारमपश्यन्, न तु तम्; वदन्ति—'न कश्चित् तत्र एनं प्रबोधयेत्'। सः यदा न प्रतिनिवर्तते, तदा दुष्प्रसाध्यः भवति।" "केचित् एवम् अपि वदन्ति—'एषः एव तस्य जागरितं लोकः'।