स एवाङ्गानां सारः, स एवाङ्गानां रसं भवति। प्राण एवाङ्गानां रसः, यतः प्राण एवाङ्गानां रसः, तस्मात् यस्मिन् यस्मिन् अङ्गे प्राणः निवर्तते, तद् एव शुष्यति, प्राण एवाङ्गानां रसत्वात्। स एव बृहस्पतिः, वाक् तु बृहती, स चास्याः पतिः, तस्मात् स बृहस्पतिः इति उच्यते। स एव ब्रह्मणस्पतिः, वाक् तु ब्रह्मैव, स चास्याः पतिः, तस्मात् स ब्रह्मणस्पतिः इति उच्यते। स एव साम, वाक् तु साम्नैव, स च अस्य गायका, एष साम्नः सारः। यः अश्वेन समः, मक्षिका समः, हस्तिना समः, एतेभ्यः त्रिभ्यः लोकैः समः, सर्वेणानेन समः, स एव साम्ना एकत्वं लोकत्वं च आप्नोति, य एतत् साम वेद। स एवोद्गीथः, प्राण एवोद्गीथः, यतः प्राणेनैवेदं सर्वं धृतम्। वाक् गीतिः, स एव गायकः, तस्मात् स उद्गीथः इति उच्यते। कदाचित् चिकीतानानां ब्रह्मदत्तः राजा भोजनकाले अवदत्—“एष राजा योऽस्य शिरः विवेद,” यतः यस्य सारः अन्येन मार्गेण निर्गतः, स तु वाचा प्राणेन च निर्गतः। यः एतस्य साम्नः स्वार्यं वेद, स एव स्वार्यं प्राप्नोति, तस्य स्वार्यं स्वर एव। तस्मात् यः होतृकर्म इच्छेत्, स वाङ्मये स्वरं काङ्क्षेत्, स्वरयुक्तया वाचा होतृकर्म कुर्यात्। य एवमेतत् वेद, तस्यैव स्वार्यं, यः साम्नः स्वार्यं वेद। यः एतस्य साम्नः हिरण्यं वेद, स एव हिरण्यं प्राप्नोति, तस्य हिरण्यं स्वर एव। य एवमेतत् वेद, स एव हिरण्यं प्राप्नोति। यः एतस्य साम्नः प्रतिष्ठां वेद, स एव प्रतिष्ठां प्राप्नोति, तस्य प्रतिष्ठा वाक् एव। प्राणः वाचि प्रतिष्ठितः, गायति च। केचित् अन्नमित्याचक्षते। पवमानानां तु आरोहणम्—प्रस्तोता एव प्रस्तावस्य साम गायति। स यदा गायति, तदा एतानि जपेत्—“असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योः मा अमृतं गमय” इति। यदा स वदति “असतो मा सद्गमय,” असत् मृत्युः, सत् अमृतम्। “मृत्योः मा अमृतं गमय”—इत्युक्त्वा, “मा माम् मृत्युम् कुरु” इति प्रार्थयते। “तमसो मा ज्योतिर्गमय”—मृत्युः एव तमः, ज्योतिः अमृतम्। “मृत्योः मा अमृतं गमय”—इत्युक्त्वा, “मा माम् मृत्युम् कुरु” इति। “मृत्योः मा अमृतं गमय”—नात्र किञ्चन निहितम् अस्ति। अन्येषु तु सामसु, यद् भोक्तव्यं पातव्यं वा, तदात्मन एव गायेत्। तस्मात् यद् इच्छेत्, तद् वरणीयम्। यः एवं वेद, स वा गायकः स्वस्य वा यजमानस्य वा यद् इच्छेत् तत् गायति। एष लोकजित्, स न किञ्चित् दृश्यं प्रार्थयते, यः एतत् साम वेद। प्रारम्भे, आत्मैवेदमासीत्, पुरुषवद्रूपः। स परितः पश्यन्, अन्यन्न पश्यत् किंचन। स प्रथमं अब्रवीत्—“अहमस्मि” इति। तस्मात् अहमेव नामाभवत्। अतः, यः कञ्चिद् आह्वयति, स प्रथमं “अहमस्मि” इति ब्रूते, ततः अन्यद् नाम ब्रूते। स सर्वम् पाप्मानं पूर्वं दग्ध्वा, तस्मात् पुरुषः इति उच्यते। यः यथाऽयं सर्वं पाप्मानं दग्ध्वा पुरुषः अभवत्, एवं यः पाप्मानं दग्धुम् इच्छेत्, स एवम् एव दहति। स भीतः अभवत्; एकाकी हि भीतिर्भवति। स चिन्तयामास—“न ह्यस्ति किञ्चिदन्यत् मम किं भीषेत” इति। तस्मात् तस्य भीः अपगताऽभवत्; द्वितीयात् हि भीः जायते। स एकाकी अभवत्; एकाकी न रमते। द्वितीयम् इच्छन्, स स्त्रीपुरुषाविव बभूव। स आत्मानं द्विधा कृत्वा, पतिं पत्नीं च सृष्टवान्। तस्मात् याज्ञवल्क्यः आह—“इयं तिलफलार्धवत्” इति। तस्मात् स्त्रीणां व्याप्तम् इदं सर्वम्। स तया समगच्छत्, ततो मानवा अभवन्। सा चिन्तयामास—“कथं माम् एष समगच्छेत्, स्वात एव मां सृष्ट्वा” इति। सा आत्मानं तिरश्चिक्रीडे। स वृषभः अभवत्, सा धेनुः अभवत्; स तया समगच्छत्, ततो पशवः अभवन्। स अश्वः अभवत्, सा अश्वी; स गर्दभः, सा गर्दभी; तया समगच्छत्, ततो एकशफाः अभवन्। स अजः अभवत्, सा अज्या; स मेषः, सा वषा; तया समगच्छत्, ततो अजावयः अभवन्। एवं यावन्ति द्वन्द्वानि, यावद् वम्रपर्यन्तम्, सर्वाणि स सृष्टवान्। स ज्ञातवान्—“अहमेव इदम् सर्वम् असृजम्” इति। तस्मात् सृष्टिः अभवत्। यः एवं वेद, तस्यास्मिन्सृष्टौ सृष्टिः एव भवति। स आत्मानं मन्थयित्वा, मुखात् हस्ताभ्यां च अग्निं सृष्टवान्। तस्मात् मुखस्य योन्याश्च अन्तरम् निर्विलम्। यदा जनाः वदन्ति—“अयं देवः पूज्यः, अयं देवः पूज्यः” इति, सर्वे देवाः अस्यैवांशाः। सर्वे हि देवाः अयमेव। यच्चात्र आम् अस्ति, तद् रेतः सृष्टवान्; तद् सोमः। एवं सर्वम् अन्नं च, अन्नादश्च व्याप्यते; सोमो हि अन्नं, अग्निः अन्नादः। एषा ब्रह्मणः परमा सृष्टिः—स श्रेष्ठ्वा देवाः असृजत्, ततः मर्त्यान् असृजत्। तस्मात् परमा सृष्टिः। यः एवं वेद, स तत्र मोदते। तदिदं तदा अव्याकृतम् आसीत्; नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत। “एष एतद् नाम्ना, एष एतद् रूपेण” इति। अद्यापि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते। स अस्मिन्सर्वे प्रविष्टः, नखाग्रपर्यन्तम्। यथा कषा कोशे, पृथिवी गर्भे, एवं स न दृश्यते, स हि न प्रकटः। श्वसन् प्राण इति, भाषमाणः वाक् इति, पश्यन् चक्षुः इति, शृण्वन् श्रोत्रम् इति, मन्यन् मनः इति; कर्मनामधेयानि तस्यैतानि। यः प्रत्यक्षम् एवैकं पूजयति, स न सर्वं वेद; स तस्मादेव भवति। आत्मनमेव उपासीत, एषां सर्वेषां एकत्वात्। एष सर्वस्य आधारः, आत्मैव ज्ञेयः। यथा पदैः पदविं गच्छेत्, एवं यः वेद, स कीर्तिं श्लोकं च आप्नोति। एष आत्मा पुत्रात् प्रियः, वित्तात् प्रियः, अन्यस्मात् सर्वात् प्रियः, अधिकः अन्तरतमः। यदि कश्चिद् अन्यत् प्रियं मन्यते, तस्य प्रियं नश्येत् इति चेत्, स्यात् एव। आत्मानमेव प्रियं उपासीत। यः आत्मानमेव प्रियं वेद, तस्य प्रियं न नश्यति। मन्यन्ते—“ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यति” इति। किं तद् ब्रह्म, यस्मात् सर्वं जाता इति? ब्रह्मैवेदमग्र आसीत्, एकमेव। स आत्मानं वेद—“अहं ब्रह्मास्मि” इति। तस्मात् सर्वं जातम्। ये देवाः एतद् विविदुः, ते एव अभवन्; तथा ऋषयः, तथा मनुष्याः। एतद् दृष्ट्वा वामदेवः ऋषिः व्याजहार—“मनुरभवं सूर्यश्च” इति। यः एवं वेद—“अहं ब्रह्मास्मि” इति, स सर्वं भवति। न तं देवा न पितरः अनुशासन्ति, स आत्मैव भवति। यः अन्यं देवम् उपास्ते—“स एकोऽहं अन्यः अस्मि” इति, स न वेद। स पशुरिव देवानां। यथा पशवः मनुष्यस्यार्थं, तथैव मनुष्याः देवानाम्। यदा एकः पशुः नीयते, दुःखं भवति; किं पुनः बहवः। तस्मात् यद् दुःखं तद् मनुष्यैः ज्ञायते। ब्रह्मैवेदमग्र आसीत्, एकमेव। स एकः सन्, आत्मानं विव्यकोत्। स्रष्ट्वा श्रेष्ठं रूपम्—क्षत्रम्; तानि देवतानि—इन्द्रः, वरुणः, सोमः, रुद्रः, पर्जन्यः, यमः, मृत्युः, ईशानः। तस्मात् क्षात्रात् न किञ्चन परम् अस्ति। तस्मात् ब्राह्मणः राजसूये अधः क्षत्रियं पूजयति, क्षात्रात् कीर्तिं लभते। क्षत्रस्य योनिः ब्रह्मैव। तस्मात् राजा श्रेस्थत्वं प्राप्य अपि, अन्ततः ब्रह्मणि एव प्रतिष्ठते। यः तं हिंस्यात्, स स्वां योनिं गच्छति, स पापीयान् भवति, यथा श्रेष्ठात् अपेत्य। स आत्मानं विव्यकोत्। स ताः देवगणाः सृष्टवान्—वसून्, रुद्रान्, आदित्यान्, विश्वदेवान्, मरुतः। स आत्मानं विव्यकोत्। स शूद्रवर्णं सृष्टवान्—पूषणम्। अयं पूषा सर्वं पिनष्टि। स आत्मानं विव्यकोत्। स श्रेष्ठं रूपं धर्मं सृष्टवान्। धर्म एव क्षत्रस्य क्षत्रम्। तस्मात् धर्मात् न किञ्चन परम् अस्ति। तस्मात् दुर्बलः बलवतः धर्मेण उपतिष्ठते, यथा राजानम्। धर्मः सत्यं। तस्मात् यः सत्यम् आह, स धर्मम् आह; यः धर्मम् आह, स सत्यम् आह। एतद् एव। एतद् ब्रह्म, क्षत्रम्, वैश्यः, शूद्रः। देवेषु ब्रह्मा अग्निः अभवत्; मनुष्येषु ब्राह्मणः; क्षत्रेण क्षत्रियः; वैश्येन वैश्यः; शूद्रेण शूद्रः। तस्मात् देवेषु अग्निना लोकम् इच्छन्ति, मनुष्येषु ब्राह्मणेन। एतेनैव द्वाभ्यां रूपाभ्यां ब्रह्म अभवत्।