याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणान् उवाच—“भोः ब्राह्मणाः, यः कश्चन इच्छेत्, स पृच्छतु, अथवा सर्वे पृच्छन्तु; यः इच्छेत्, तं पृच्छेयम्, अथवा सर्वान् पृच्छेयम्।” इत्युक्ते, ब्राह्मणाः नाधृष्यन् पृच्छितुं। ततः याज्ञवल्क्यः श्लोकैः तान् पप्रच्छ—“यथा वृक्षः काननवृक्षः, एवं पुरुषः न मिथ्यावादी; तस्य रोमाणि पत्राणि, चर्म बहिः तस्य त्वक्। तस्य रक्तं त्वचः स्रवति, तस्मात् छिद्यमानस्य रक्तं निर्गच्छति, यथा वृक्षस्य रसेन स्रवति। तस्य मांसं फलमिव, स्नायु तन्तवः, दृढानि; अस्थीनि दारुवत्, मज्जा सारवत्। यथा वृक्षः छिद्यमानः मूलात् पुनरुत्पद्यते, एवं मृत्युनाऽभिहतः कः पुनर्मूलात् जायते? न बीजादिति वक्तव्यम्; जीवतः तस्मात् अपत्यं जायते, मृतस्य पुनः कः जनयेत्? यथा वृक्षः अन्यस्मात् मूलात् जायते, एवं मृत्युः पश्चात् पुनर्जन्म। यदि वृक्षः मूलच्छिन्नः स्यात्, न पुनरुत्पद्यते; एवं मृत्युनाऽभिहतः कः पुनर्मूलात् जायते? विज्ञानानन्दं ब्रह्म, बीजदातुः प्रतिष्ठां, धृतस्य परायनं, एतद्विद्वद्भिः विज्ञायते।” एवं तस्मिन् काले जनकः विदेहाधिपः तानि सर्वाणि व्यवस्थितानि कृतवान्। याज्ञवल्क्यः समीपमागच्छत्। जनकः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, किमर्थं त्वमिहागतः? गोभिः किम्, उत विज्ञानार्थम्?” याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—“उभयम्, राजन्।” ततः याज्ञवल्क्यः अवदत्—“उदङ्कः हौल्वायनः माम् अवदत्—‘प्राण एव ब्रह्म’ इति। यथा मातरं पितरंाचार्यं वा वदेत्, एवं हौल्वायनः अवदत्—‘प्राण एव ब्रह्म; प्राणं विना किमपि न स्यात्।’ किन्तु तस्य स्थानं प्रतिष्ठां च न अवदत्। सः अवदत्—‘न वेद’ इति। एष राजन्, केवलं अर्धः एव।” जनकः—“तद् वद, याज्ञवल्क्य।” याज्ञवल्क्यः—“तस्य स्थानं आकाशः, प्रतिष्ठा प्रीतिरेव; प्रीतिरूपेण उपासीत। किं तु प्रीतिः, याज्ञवल्क्य?” याज्ञवल्क्यः—“प्राण एव, राजन्। प्राणस्यार्थे यज्ञदानादिकं क्रियते; मृत्युभयकालेऽपि प्राणार्थमेव कर्म करोति। प्राण एव परं ब्रह्म; प्राणः न जहाति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् अभिगच्छन्ति।” एवं ज्ञात्वा उपासकः देवो भूत्वा देवान् प्राप्नोति। जनकः—“सहस्रं गावः दास्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“मम पिता चिन्तितवान्—‘अशिक्ष्य ग्रहणं न कार्यम्।’ किं तेन उक्तम्?” जित्वा हैलिनः माम् अवदत्—“वाक् एव ब्रह्म।” यथा मातरं पितरंाचार्यं वा वदेत्, एवं हैलिनः अवदत्—“वाक् एव ब्रह्म; वाचं विना किमपि न स्यात्।” किन्तु तस्य स्थानं प्रतिष्ठां च न अवदत्। सः अवदत्—‘न वेद’ इति। एष राजन्, केवलं अर्धः एव। जनकः—“तद् वद, याज्ञवल्क्य।” याज्ञवल्क्यः—“तस्य स्थानं वाक्, प्रतिष्ठा आकाशः; विज्ञानरूपेण उपासीत। किं तु विज्ञानं, याज्ञवल्क्य?” याज्ञवल्क्यः—“वाक् एव, राजन्। वाचा बान्धवः विज्ञायते; ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, सर्वं वाचा ज्ञायते। वाक् एव परं ब्रह्म; वाक् न जहाति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् अभिगच्छन्ति।” एवं ज्ञात्वा उपासकः देवो भूत्वा देवान् प्राप्नोति। जनकः—“सहस्रं गावः दास्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“मम पिता चिन्तितवान्—‘अशिक्ष्य ग्रहणं न कार्यम्।’ किं तेन उक्तम्?” बार्कुः वार्ष्णिः माम् अवदत्—“चक्षुरेव ब्रह्म।” यथा मातरं पितरंाचार्यं वा वदेत्, एवं वार्ष्णिः अवदत्—“चक्षुरेव ब्रह्म; चक्षुषा विना किमपि न स्यात्।” किन्तु तस्य स्थानं प्रतिष्ठां च न अवदत्। सः अवदत्—‘न वेद’ इति। एष राजन्, केवलं अर्धः एव। जनकः—“तद् वद, याज्ञवल्क्य।” याज्ञवल्क्यः—“तस्य स्थानं चक्षुः, प्रतिष्ठा आकाशः; सत्यरूपेण उपासीत। किं तु सत्यम्, याज्ञवल्क्य?” याज्ञवल्क्यः—“चक्षुरेव, राजन्। चक्षुषा दृश्यते; यदा ‘अहम् अपश्यं’ इत्युच्यते, तत् सत्यम्। चक्षुरेव परं ब्रह्म; चक्षुः न जहाति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् अभिगच्छन्ति।” एवं ज्ञात्वा उपासकः देवो भूत्वा देवान् प्राप्नोति। जनकः—“सहस्रं गावः दास्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“मम पिता चिन्तितवान्—‘अशिक्ष्य ग्रहणं न कार्यम्।’ किं तेन उक्तम्?” भरद्वाजः, गर्दभदुग्धपायी, माम् अवदत्—“श्रोत्रमेव ब्रह्म।” यथा मातरं पितरंाचार्यं वा वदेत्, एवं भरद्वाजः अवदत्—“श्रोत्रमेव ब्रह्म; श्रोत्रं विना श्रोत्रहीनः स्यात्।” किन्तु तस्य स्थानं प्रतिष्ठां च न अवदत्। सः अवदत्—‘न वेद’ इति। एष राजन्, केवलं अर्धः एव। जनकः—“तद् वद, याज्ञवल्क्य।” याज्ञवल्क्यः—“तस्य स्थानं श्रोत्रं, प्रतिष्ठा आकाशः; अनन्तरूपेण उपासीत। किं तु अनन्तम्, याज्ञवल्क्य?” याज्ञवल्क्यः—“दिशः एव, राजन्। यतः कस्यां दिशि गच्छति, तस्याः अन्तं न प्राप्नोति; दिशः अनन्ताः, एवं श्रोत्रमपि अनन्तम्। श्रोत्रमेव परं ब्रह्म; श्रोत्रं न जहाति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् अभिगच्छन्ति।” एवं ज्ञात्वा उपासकः देवो भूत्वा देवान् प्राप्नोति। जनकः—“सहस्रं गावः दास्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“मम पिता चिन्तितवान्—‘अशिक्ष्य ग्रहणं न कार्यम्।’ किं तेन उक्तम्?” शत्यकामः जाबालः माम् अवदत्—“मन एव ब्रह्म।” यथा मातरं पितरंाचार्यं वा वदेत्, एवं शत्यकामः अवदत्—“मन एव ब्रह्म; मनसा विना मनः शून्यः स्यात्।” किन्तु तस्य स्थानं प्रतिष्ठां च न अवदत्। सः अवदत्—‘न वेद’ इति। एष राजन्, केवलं अर्धः एव। जनकः—“तद् वद, याज्ञवल्क्य।” याज्ञवल्क्यः—“तस्य स्थानं मनः, प्रतिष्ठा आकाशः; आनन्दरूपेण उपासीत। किं तु आनन्दः, याज्ञवल्क्य?” याज्ञवल्क्यः—“मन एव, राजन्। मनसा स्त्रियम् उपगच्छति, ततो जातः पुत्रः तद्रूपः भवति; एष आनन्दः। मन एव परं ब्रह्म; मनः न जहाति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् अभिगच्छन्ति।” एवं ज्ञात्वा उपासकः देवो भूत्वा देवान् प्राप्नोति। जनकः—“सहस्रं गावः दास्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“मम पिता चिन्तितवान्—‘अशिक्ष्य ग्रहणं न कार्यम्।’ किं तेन उक्तम्?” विदग्धः शाकल्यः माम् अवदत्—“हृदयमेव ब्रह्म।” यथा मातरं पितरंाचार्यं वा वदेत्, एवं शाकल्यः अवदत्—“हृदयमेव ब्रह्म; हृदयं विना हृदयहीनः स्यात्।” किन्तु तस्य स्थानं प्रतिष्ठां च न अवदत्। सः अवदत्—‘न वेद’ इति। एष राजन्, केवलं अर्धः एव। जनकः—“तद् वद, याज्ञवल्क्य।” याज्ञवल्क्यः—“तस्य स्थानं हृदयं, प्रतिष्ठा आकाशः; स्थैर्यरूपेण उपासीत। किं तु स्थैर्यम्, याज्ञवल्क्य?” याज्ञवल्क्यः—“हृदयं एव, राजन्। हृदये सर्वाणि भूतानि स्थितानि; हृदयं सर्वेषां प्रतिष्ठा; हृदये एव सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि। हृदयं एव परं ब्रह्म; हृदयं न जहाति तम्, सर्वाणि भूतानि तम् अभिगच्छन्ति।” एवं ज्ञात्वा उपासकः देवो भूत्वा देवान् प्राप्नोति। जनकः—“सहस्रं गावः दास्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“मम पिता चिन्तितवान्—‘अशिक्ष्य ग्रहणं न कार्यम्।’ किं तेन उक्तम्?” ततः जनकः विदेहाधिपः स्वासनात् उत्थाय याज्ञवल्क्यम् उपगम्य उवाच—“नमस्ते! याज्ञवल्क्य, मा मां निर्जेषीः।” याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—“यथा, राजन्, दूरयात्रायाम् रथं वा नौका वा सज्जीक्रियेत, एवं तवैताभिः उपनिषद्भिः आत्मानं सञ्जातवान्। एतस्मात् लोके मुक्तः कुतः गमिष्यसि?” जनकः—“न वेद, भगवन्, कुतः गमिष्यामि।” याज्ञवल्क्यः—“तर्हि अहं वक्ष्यामि।” जनकः—“भगवन् वदतु।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“योऽयं दक्षिणे चक्षुषि पुरुषः स इन्ध इति कथ्यते; तम् इन्द्रमित्याचक्षते, परोक्षेणैव, देवाः हि परोक्षं प्रियं, प्रत्यक्षं अप्रियम्।” अथ वामे चक्षुषि पुरुषस्य रूपं, सा तस्य भार्या विराट्। एतयोः हृदयस्य अन्तरिक्षं संयोगस्थानम्। एतयोः हृदयस्थितं रक्तपिण्डं भोजनम्। एतयोः हृदयजालं आवरणम्। एतयोः हृदयात् ऊर्ध्वं नाड्यः मार्गः। हृदयस्य सहस्रं नाड्यः सन्ति, केशस्य सहस्रधा विभक्तमिव। ताभिः सः गच्छति निर्गच्छति च। तस्मात् आत्मा शरीरेण निर्गच्छन् कृशः भवति, इवोपोषितः। तस्य पुरुषस्य प्राणा दिशः; पूर्वा पूर्वाः प्राणाः, दक्षिणा दक्षिणाः, पश्चिमा पश्चिमाः, उत्तर उत्तरा, ऊर्ध्व ऊर्ध्वाः, अधर अधराः; सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः। एष आत्मा—“नेति नेति”—इति; न गृह्यते, न ह्येनं गृह्णाति; न जीर्यति, न ह्येनं जीर्यति; असङ्गः, न ह्यस्य सङ्गः; न क्लिद्यति। याज्ञवल्क्यः उवाच—“अभयं प्राप्तोऽसि, जनक।” जनकः प्रत्युवाच—“नमस्ते, याज्ञवल्क्य, अभयं नः स्यात्। त्वया नः अभयं विज्ञातम्। अभयं ते अस्तु, याज्ञवल्क्य, यतः त्वया नः अभयं विज्ञातम्। नमस्ते। एते विदेहाः; अहम् अयम्।” जनकः याज्ञवल्क्यम् उपगम्य चिन्तितवान्—“अनेन सह संवादं करिष्यामि।” तौ अग्निहोत्रं सह कृतवन्तौ। याज्ञवल्क्यः वरं दत्तवान्। जनकः कामप्रश्नं वरयामास। तं दत्तवान्। पुनः पूर्ववत् राजा पप्रच्छ। “याज्ञवल्क्य, किम् अस्य पुरुषस्य ज्योतिः?” “सूर्यः अस्य ज्योतिः, राजन्। सूर्यज्योतिषा उपविशति, चरति, कर्म करोति, निवर्तते।” “एवमेव, याज्ञवल्क्य।” “अथ सूर्योऽस्तं गतः, याज्ञवल्क्य, किम् अस्य ज्योतिः?” “चन्द्रमाः अस्य ज्योतिः, राजन्। चन्द्रज्योतिषा उपविशति, चरति, कर्म करोति, निवर्तते।” “एवमेव, याज्ञवल्क्य।” “अथ सूर्योऽस्तं गतः, चन्द्रमाः अपि अस्तं गतः, किम् अस्य ज्योतिः?” “अग्निः अस्य ज्योतिः, राजन्। अग्निज्योतिषा उपविशति, चरति, कर्म करोति, निवर्तते।” “एवमेव, याज्ञवल्क्य।” “अथ सूर्योऽस्तं गतः, चन्द्रमाः अपि अस्तं गतः, अग्निः अपि निर्वाणः, किम् अस्य ज्योतिः?” “वाक् अस्य ज्योतिः, राजन्। वाग्ज्योतिषा उपविशति, चरति, कर्म करोति, निवर्तते। तस्मात्, राजन्, अन्धकारे अपि, यदा वाक् श्रूयते, तदा तत्र गच्छति।” “एवमेव, याज्ञवल्क्य।” “अथ सूर्योऽस्तं गतः, चन्द्रमाः अपि अस्तं गतः, अग्निः अपि निर्वाणः, वाक् अपि उपशान्ता, किम् अस्य ज्योतिः?” “आत्मा अस्य ज्योतिः, राजन्। आत्मज्योतिषा उपविशति, चरति, कर्म करोति, निवर्तते।” कः आत्मा? “योऽयं विज्ञानमयः, प्राणेषु, हृदयस्य अन्तर्यामी, स एव आत्मा, स द्वाभ्यां लोकाभ्यां चरति। सः चिन्तयन्निव, गच्छन्निव, विज्ञानवान्, स्वप्नदर्शी, अस्मात् लोकात् परं लोकं गच्छति।” “एष पुरुषः जन्मनः शरीरे प्रविश्य, दुःखैः संयुज्यते। मृत्युकाले ऊर्ध्वं निर्गम्य, दुःखं त्यजति—मरणरूपाणि दुःखानि।” “एष पुरुषः द्वे एव स्थानि—इदं च परं च। तृतीयं स्वप्नस्थानम्। तस्मिन्मध्ये स्थित्वा, इमं च लोकं परं च पश्यति।