याज्ञवल्क्यः सभायां ब्राह्मणैः सह विद्यान्वेषणाय उपविष्टः आसीत्। तत्र हाकल्यः तं प्रष्टुम् आरब्धवान्। याज्ञवल्क्यः हाकल्यं प्राह—"इमे ब्राह्मणाः त्वां मम अग्निसंचयं कृतवन्तः।" ततो हाकल्यः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, यः ब्रह्म वेद, स सर्वदिक्देवतासंयुक्तं सर्वं वेद। यदि त्वं दिशः देवतान् च आधारांश्च वेत्सि, तर्हि कथय।" याज्ञवल्क्यः प्राह—"पूर्वदिक्देवता कः?" हाकल्यः पप्रच्छ। याज्ञवल्क्यः प्राह—"पूर्वदिक् सूर्यः देवता। सूर्यः कस्मिन प्रतिष्ठितः? नेत्रे। नेत्रं कस्मिन प्रतिष्ठितम्? रूपेषु। रूपाणि कस्मिन प्रतिष्ठितानि? हृदि। हृदये हि रूपाणि प्रतिष्ठितानि।" हाकल्यः प्रहर्षेण उक्तवान्—"एवं सत्यम्, याज्ञवल्क्य।" "दक्षिणदिक् देवता कः?"—"यमः। किम् यमः प्रतिष्ठितः? दाने। दानं कस्मिन प्रतिष्ठितम्? श्रद्धायाम्। श्रद्धा कस्मिन प्रतिष्ठिता? हृदि। हृदये हि श्रद्धा प्रतिष्ठिता।"—"एवं सत्यम्, याज्ञवल्क्य।" "पश्चिमदिक् देवता कः?"—"वरुणः। किम् वरुणः प्रतिष्ठितः? आपः। आपः कस्मिन प्रतिष्ठिताः? रेतसि। रेतः कस्मिन प्रतिष्ठितम्? हृदि। हृदये रेतः प्रतिष्ठितम्।"—"एवं सत्यम्, याज्ञवल्क्य।" "उत्तरदिक् देवता कः?"—"सोमः। किम् सोमः प्रतिष्ठितः? दीक्षायाम्। दीक्षा कस्मिन प्रतिष्ठिता? सत्यम्। सत्यम् कस्मिन प्रतिष्ठितम्? हृदि। हृदये सत्यम् प्रतिष्ठितम्।"—"एवं सत्यम्, याज्ञवल्क्य।" "ध्रुवदिक् (ऊर्ध्वदिक्) देवता कः?"—"अग्निः। अग्निः कस्मिन प्रतिष्ठितः? वाचि। वाक् कस्मिन प्रतिष्ठिता? मनसि। मनः कस्मिन प्रतिष्ठितम्?" तत्र याज्ञवल्क्यः प्राह—"यदि एषः अन्यत्र स्यात्, श्वानाः स्वर्गं गच्छेयुः, पक्षिणः अपि स्वर्गं गच्छेयुः।" "कस्मिन् त्वं आत्मा च प्रतिष्ठितः?"—"प्राणे। प्राणः कस्मिन प्रतिष्ठितः? अपाने। अपानः कस्मिन प्रतिष्ठितः? व्याने। व्यानः कस्मिन प्रतिष्ठितः? उदाने। उदानः कस्मिन प्रतिष्ठितः? समानः।" "अयं आत्मा 'नेति नेति', न गृह्यते, न जीर्यति, न स्पृश्यते, न क्लिश्यते। अष्टौ एव अस्य स्थानानि, अष्टौ लोकाः, अष्टौ पुरुषाः। तान् परित्यज्य सः अतिक्रान्तः। उपनिषदि उक्तं पुरुषं पृच्छामि। यदि न वक्ष्यसि, तव शिरः पतिष्यति।" इति श्रुत्वा हाकल्यः मौनं स्थितवान्, तस्य शिरः पतितम्। अन्ये भयभीता निर्गता। ततः याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणान् उवाच—"यो इच्छति, स पृच्छतु, अथवा सर्वे पृच्छन्तु, वा अहम् अपि पृच्छेयम्।" किन्तु ब्राह्मणाः न शशाकुः। याज्ञवल्क्यः श्लोकैः पृष्टवान्—"यथा वृक्षः वनवृक्षः, एवं पुरुषः न मिथ्यावान्। तस्य रोमाणि पत्राणि, त्वक् छदिः। रक्तं स्रवति स्नेहवत् त्वचः; छिन्नः स्यात् यथा वृक्षस्य स्रवति। मांसं फलम् इव, स्नायु: तन्तवः, अस्थीनि दारु इव, मज्जा सारम् इव। वृक्षः छिन्नः पुनरपि मूलात् उद्भवति; मृत्युनाऽवधूतः मनुष्यः कुतः पुनरुद्भवति?" "मा वदतु बीजात् इति; जीवन् अपत्यानि जायन्ते, मृतः पुनः कः जनयेत्? वृक्षः अन्यतः मूलात् उद्भवति, मृत्युः परेण पुनरुत्पत्तिः। यदि वृक्षः मूलहीनः स्यात्, न पुनः वर्धते; एवं मृत्युनाऽवधूतः कुतः उत्पद्यते? विज्ञानं, आनन्दः, ब्रह्म—बीजदातुः आधारः, स्थितस्य परायणम्—एष ज्ञातृभिः विज्ञायते।" एवं समाप्य, जनकः विदेहाधिपः सर्वं व्यवस्थितवान्। तत्र याज्ञवल्क्यः उपेत्य पृष्टः—"किंर्थं आगतः, पशून् इच्छन् वा, विज्ञानम् इच्छन् वा?" याज्ञवल्क्यः प्राह—"उभयं, राजन्।" "उदङ्कः हौल्वायनः आह—'प्राण एव ब्रह्म'; किन्तु तस्य प्रतिष्ठां न उक्तवान्।" याज्ञवल्क्यः प्राह—"तस्य प्रतिष्ठा आकाशः, आधारः प्रियतमा; प्रियतमेव ध्यानं। प्रियतमा का? प्राण एव। प्राणस्य कृते यज्ञदानानि, भयकाले अपि प्राणस्य कृते एव क्रियते। प्राण एव परमं ब्रह्म।" "एवं ज्ञात्वा यः उपासते, देवत्वं प्राप्य देवाञ् प्राप्नोति।" जनकः—"सहस्रं गावः दास्यामि।" याज्ञवल्क्यः—"पिता माम् उपदिष्टवान्—'अशिक्ष्य न गृह्णीयात्।' किं प्रोक्तवान्?" "जित्वा हैलिनः आह—'वाक् एव ब्रह्म'; तस्य प्रतिष्ठां न उक्तवान्।"—"तस्य प्रतिष्ठा वाक्, आधारः आकाशः; विज्ञानमेव ध्यानं। विज्ञानं किम्? वाक् एव। वाचा सम्बन्धः, वेदाः, इतिहासः, उपनिषदः, सर्वं वाचा ज्ञायते। वाक् एव परमं ब्रह्म।" "एवं ज्ञात्वा यः उपासते, देवत्वं प्राप्य देवाञ् प्राप्नोति।" जनकः—"सहस्रं गावः।" याज्ञवल्क्यः—"पिता माम् उपदिष्टवान्—'अशिक्ष्य न गृह्णीयात्।' किं प्रोक्तवान्?" "बार्कुः वार्ष्णिः आह—'चक्षुरेव ब्रह्म'; तस्य प्रतिष्ठां न उक्तवान्।"—"तस्य प्रतिष्ठा चक्षुः, आधारः आकाशः; सत्यं ध्यानम्। सत्यं किम्? चक्षुरेव। चक्षुषा पश्यति, 'दृष्टम्' इति सत्यं। चक्षुः एव परमं ब्रह्म।" "एवं ज्ञात्वा यः उपासते, देवत्वं प्राप्य देवाञ् प्राप्नोति।" जनकः—"सहस्रं गावः।" याज्ञवल्क्यः—"पिता माम् उपदिष्टवान्—'अशिक्ष्य न गृह्णीयात्।' किं प्रोक्तवान्?" "भरद्वाजः गर्दभदुग्धपायी आह—'श्रोत्रमेव ब्रह्म'; तस्य प्रतिष्ठां न उक्तवान्।"—"श्रोत्रस्य प्रतिष्ठा श्रोत्रमेव, आधारः आकाशः; अनन्तमेव ध्यानम्। अनन्तं किम्? दिशः एव। यतः कुतश्चित् गच्छति, न कदापि अन्तम् आप्नोति। श्रोत्रमेव परमं ब्रह्म।" "एवं ज्ञात्वा यः उपासते, देवत्वं प्राप्य देवाञ् प्राप्नोति।" जनकः—"सहस्रं गावः।" याज्ञवल्क्यः—"पिता माम् उपदिष्टवान्—'अशिक्ष्य न गृह्णीयात्।' किं प्रोक्तवान्?" "शत्यकामः जाबालः आह—'मन एव ब्रह्म'; तस्य प्रतिष्ठां न उक्तवान्।"—"मनसि प्रतिष्ठा, आधारः आकाशः; आनन्दमेव ध्यानम्। आनन्दः कः? मन एव। मनसा स्त्रियं उपगच्छति, तदनुरूपः पुत्रः जायते; एष आनन्दः। मन एव परमं ब्रह्म।" "एवं ज्ञात्वा यः उपासते, देवत्वं प्राप्य देवाञ् प्राप्नोति।" जनकः—"सहस्रं गावः।" याज्ञवल्क्यः—"पिता माम् उपदिष्टवान्—'अशिक्ष्य न गृह्णीयात्।' किं प्रोक्तवान्?" "विदग्धः शाकल्यः आह—'हृदयेव ब्रह्म'; तस्य प्रतिष्ठां न उक्तवान्।"—"हृदि प्रतिष्ठा, आधारः आकाशः; स्थैर्यमेव ध्यानम्। स्थैर्यं किम्? हृदयेव। हृदये सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि। हृदयेव परमं ब्रह्म।" "एवं ज्ञात्वा यः उपासते, देवत्वं प्राप्य देवाञ् प्राप्नोति।" जनकः—"सहस्रं गावः।" याज्ञवल्क्यः—"पिता माम् उपदिष्टवान्—'अशिक्ष्य न गृह्णीयात्।' किं प्रोक्तवान्?" ततः जनकः स्वात् आसनात् उत्थाय प्राह—"नमस्ते! याज्ञवल्क्य, मां मा विजेषीः।" याज्ञवल्क्यः प्राह—"यथा महान् पन्थाः आरभ्य रथं वा नौका वा यत्नेन सज्ज्यते, एवं त्वया उपनिषद्भिः आत्मा सज्जीकृतः। वेदं पठित्वा उपनिषदं भाष्य च, मुच्यमानः कुत्र गमिष्यसि?" जनकः—"न जानामि, भगवन्, कुत्र गमिष्यामि।" याज्ञवल्क्यः—"तर्हि अहं वक्ष्यामि।" "दक्षिणे नेत्रे यः पुरुषः, स इन्ध इति कथ्यते; इन्द्र इति च, परोक्षेण; देवाः हि परोक्षं प्रीयन्ते, प्रत्यक्षं न रोचन्ते।" "वामे नेत्रे स्त्रीरूपः पुरुषः, सा तस्य पत्नी विराज्। तयोः हृदयगुहायां संयोगः, रक्तपिण्डः भोजनम्, जालकं आच्छादनम्, हृदयात् ऊर्ध्वं नाडी मार्गः।" "हृदयस्य सहस्रं नाड्यः, केशानां सहस्रविभागवत्। ताभिः सः गच्छति, निर्गच्छति। तस्मात् आत्मा निर्गच्छन् कृशः भवति, शोषित इव।" "तस्मिन पुरुषे प्राणाः एव दिशः; पूर्वा प्राणा पूर्वदिशम्, दक्षिणा प्राणा दक्षिणदिशम्, पश्चिमा प्राणा पश्चिमदिशम्, उत्तराः प्राणा उत्तरदिशम्, ऊर्ध्वाः प्राणा ऊर्ध्वदिशम्, अधः प्राणा अधोदिशम्; सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः।" एवं याज्ञवल्क्यः ब्रह्मविद्यां ब्राह्मणान् प्रति प्रतिपाद्य, आत्मज्ञानस्य परमं रहस्यं प्रकाशयामास।