षट् कानि इति पृष्टे, याज्ञवल्क्यः प्रतिपद्य आह—अग्निः पृथिवी च, वायुः अन्तरिक्षं च, सूर्यः द्यौश्च—एते षडेव; एभिरेव सर्वमिदं षड्विधं भवति। त्रयः के देवाः इति पृष्टे, त्रयो लोका एव; हि तेषु सर्वे देवाः निलयमाप्नुवन्ति। द्वौ के देवौ? अन्नं च प्राणश्च। कः स एकार्धः? स एवायं वायुः। कथं वायुः एक एव सन् एकार्ध इति उच्यते? तस्मिन्नेव सर्वमिदं पूर्णत्वं प्राप्नोति, तस्मात् स एकार्ध इति उच्यते। कः स एकः देवः? ब्रह्मैव इति प्रतिपन्नाः। तस्य ब्रह्मणः आधारः पृथिवी, लोकोऽस्य चक्षुः, ज्योतिः मनः। यः एतं पुरुषं वेद, यस्य सर्वात्मा परायणं, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यस्य सर्वात्मा परायणं, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव शरीरस्थः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'स्त्री' इति सः प्रत्युवाच। कामः अस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव चन्द्रस्थः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'मनः' इति सः प्रत्युवाच। रूपाण्यस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव सूर्यस्थः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'चक्षुः' इति सः प्रत्युवाच। आकाशोऽस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव वायौ स्थितः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'प्राणः' इति सः प्रत्युवाच। ज्योतिरस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव अग्निस्थः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'वाक्' इति सः प्रत्युवाच। तमः अस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव छायायाम् स्थितः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'मृत्युः' इति सः प्रत्युवाच। आपः अस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव आप्सु स्थितः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'वरुणः' इति सः प्रत्युवाच। बीजमस्य आधारः, चक्षुः लोको, मनः ज्योतिः। यः एतं पुरुषं वेद, स सर्वज्ञो भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहं तं पुरुषं वेद, यं त्वं ब्रवीषि; एष एव प्रजासु स्थितः पुरुषः सः। ब्रूहि, हाकल्य, किमस्य देवतम्? 'प्रजापतिः' इति सः प्रत्युवाच। ततो याज्ञवल्क्यः हाकल्यं संबोध्य आह—ब्राह्मणाः त्वां मम कृते अंगारकूटं कृतवन्तः। ततः हाकल्यः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—हे याज्ञवल्क्य, कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणान् निगृह्य, किं ब्रह्म, यस्य विज्ञानेन दिशः, तासां देवताः, आधाराश्च जानाति? यदि तव ताः दिशः, तासां देवताः, आधाराश्च ज्ञाताः स्युः— पूर्वस्याः दिशः का देवता? सूर्यः। स सूर्यः कुत्र प्रतिष्ठितः? चक्षुषि। चक्षुः कुत्र प्रतिष्ठितम्? रूपेषु; चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति। रूपाणि कुत्र प्रतिष्ठितानि? हृदि; हृदया हि रूपाणि वेद, हृदि हि रूपाणि प्रतिष्ठितानि। दक्षिणस्याः दिशः का देवता? यमः। स यमः कुत्र प्रतिष्ठितः? दाने। दानं कुत्र प्रतिष्ठितम्? श्रद्धायाम्; श्रद्धावान् हि ददाति। श्रद्धायां हि दानं प्रतिष्ठितम्। श्रद्धा कुत्र प्रतिष्ठिता? हृदि; हृदया हि श्रद्धां वेद, हृदि हि श्रद्धा प्रतिष्ठिता। पश्चिमायाः दिशः का देवता? वरुणः। स वरुणः कुत्र प्रतिष्ठितः? आप्सु। आपः कुत्र प्रतिष्ठिताः? बीजे। बीजं कुत्र प्रतिष्ठितम्? हृदि; तस्मात् जातमिति हृदयसम्भूतं हृदयकृतमित्याचक्षते, हृदि हि बीजं प्रतिष्ठितम्। उत्तरस्याः दिशः का देवता? सोमः। स सोमः कुत्र प्रतिष्ठितः? दीक्षायाम्। दीक्षा कुत्र प्रतिष्ठिता? सत्ये; तस्मात् दीक्षितः सत्यं वदतीति; सत्ये हि दीक्षा प्रतिष्ठिता। सत्यं कुत्र प्रतिष्ठितम्? हृदि; हृदया हि सत्यं वेद, हृदि हि सत्यं प्रतिष्ठितम्। ध्रुवायाः दिशः का देवता? अग्निः। स अग्निः कुत्र प्रतिष्ठितः? वाचि। वाक् कुत्र प्रतिष्ठिता? मने। मनः कुत्र प्रतिष्ठितम्? याज्ञवल्क्यः आह—यदि एतदन्यत्र नः स्यात्, श्वानाः स्वर्गं गच्छेयुः, पक्षिणः स्वर्गं गच्छेयुः। कस्मिन् तर्हि त्वं आत्मा च प्रतिष्ठितौ? प्राणे। प्राणः कुत्र प्रतिष्ठितः? अपाने। अपानः कुत्र प्रतिष्ठितः? व्याने। व्यानः कुत्र प्रतिष्ठितः? उदाने। उदानः कुत्र प्रतिष्ठितः? समान इति। एष आत्मा नेति नेति; न हि ग्रहीतुम् शक्यते, न हि ग्रहीतव्यः; न जिहीर्षति, न हि जीर्यति; न स्पृश्यते, न हि स्पृश्यः; न क्लिश्यते, न हि क्लिश्यः। एते अष्टावासः, अष्ट लोका, अष्ट पुरुषाः। तान् पुरुषान् उपसंहृत्य, सः अतिक्रान्तवान्। तम् उपनिषदि उक्तं पुरुषं पृच्छामि। यदि न व्याख्यायसि, तव शिरः पतिष्यति। ततः हाकल्यः मौनं जगाम, तस्य शिरः पतितम्। अन्ये भयभीताः पलायितवन्तः। ततो याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणान् उवाच—यो इच्छति, स पृच्छतु; अथवा सर्वे पृच्छन्तु; अहं पृच्छेयम्, अथवा सर्वान् पृच्छेयम्। ब्राह्मणाः तु न शशाकुः। ततः सः एभिः श्लोकैः पप्रच्छ—यथा वृक्षः वनस्थः, एवं पुरुषः न मिथ्यावादी; तस्य रोमाणि पत्राणि, त्वक् छदम्। रुधिरं तस्य स्रवति स्नेहवत् त्वचः; छिद्यमाने स्रवति, यथा वृक्षस्य छिद्यमाने स्नेहः स्रवति। मांसं तस्य फलम् इव, स्नायवः तन्तवः दृढाः; अस्थीनि दारुवत्, मज्जा सारवत्। यथा वृक्षः छिद्यमानः मूलात् पुनरुत्पद्यते, एवं मर्त्यः मृत्युनाऽऽहतः कस्मात् मूलात् पुनरुत्पद्यते? मा बीजादिति वद; जीवन्नेव तस्मात् प्रजाः जायन्ते; मृतः पुनः को जनयेत्? यथा वृक्षः अन्यस्मात् मूलात् उत्पद्यते, तथा परे मृत्युः पुनरुत्पत्तिः। यदि वृक्षः मूलच्छिन्नः, न पुनरुत्पद्यते; एवं मर्त्यः मृत्युनाऽऽहतः कस्मात् मूलात् पुनरुत्पद्यते? विज्ञानं, आनन्दं, ब्रह्म—बीजदातुः आधारः, प्रतिष्ठा, स्थिरस्य परायणम्—इति ज्ञात्वा विद्वांसः वदन्ति। एवं जनकः विदेहानां राजा एतानि व्यवस्थितवान्। ततो याज्ञवल्क्यः उपेत्य तं पप्रच्छ। जनकः उवाच—किमर्थं आगतः, गवां कृते, उत विज्ञानाय? उभयम्, राजन्, इति याज्ञवल्क्यः प्रतिपेदे। उदङ्कः हौल्वायनः उक्तवान्—प्राण एव ब्रह्म। यथा मातरं पितरं गुरुम् इति ब्रूयात्, तथा हौल्वायनः उक्तवान्—प्राण एव ब्रह्म; प्राणं विना किञ्चिद् न स्यात्। किं तस्य प्रतिष्ठा आधारश्च न उक्तम्; न वेद इति सः उक्तवान्। एष एव अर्धः। ब्रूहि, याज्ञवल्क्य। तस्य प्रतिष्ठा आकाशः, आधारः कामः; कामरूपेणोपासीत। कः कामः, याज्ञवल्क्य? प्राण एव, राजन्, इति सः उवाच। प्राणस्य कृते एव यज्ञः दत्तं च; मृत्युभयस्यापि प्राणस्यैव कृते। प्राण एव परं ब्रह्म; प्राणः न त्यजति, सर्वाणि भूतानि तं प्राप्नुवन्ति। एवं विद्वान्, उपासकः देवत्वं प्राप्य, देवान् प्राप्नोति। सहस्रं गावः दास्यामि इति जनकः उक्तवान्। याज्ञवल्क्यः उवाच—मम पिता चिन्तयामास, न उपदिश्य गृह्णीयात्। किं ते उक्तम्? जित्वा हैलिनः उक्तवान्—वाक् एव ब्रह्म। यथा मातरं पितरं गुरुम् इति, तथा हैलिनः उक्तवान्—वाक् एव ब्रह्म; वाचं विना किञ्चिद् न स्यात्। किं तस्य प्रतिष्ठा आधारश्च न उक्तम्; न वेद इति सः उक्तवान्। एष एव अर्धः। ब्रूहि, याज्ञवल्क्य। तस्य प्रतिष्ठा वाक्, आधारः आकाशः; विज्ञानरूपेणोपासीत। कः विज्ञानः, याज्ञवल्क्य? वाक् एव, राजन्। वाचा बान्धवः विज्ञायते; ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, अनुव्याक्यानानि—सर्वं वाचा ज्ञायते। वाक् एव परं ब्रह्म; वाक् न त्यजति, सर्वाणि भूतानि तं प्राप्नुवन्ति। एवं विद्वान्, उपासकः देवत्वं प्राप्य, देवान् प्राप्नोति। सहस्रं गावः दास्यामि इति जनकः उक्तवान्। याज्ञवल्क्यः उवाच—मम पिता चिन्तयामास, न उपदिश्य गृह्णीयात्। किं ते उक्तम्? बार्कुः वार्ष्णिः उक्तवान्—चक्षुरेव ब्रह्म। यथा मातरं पितरं गुरुम् इति, तथा वार्ष्णिः उक्तवान्—चक्षुरेव ब्रह्म; चक्षुषा विना किञ्चिद् न स्यात्। किं तस्य प्रतिष्ठा आधारश्च न उक्तम्; न वेद इति सः उक्तवान्। एष एव अर्धः। ब्रूहि, याज्ञवल्क्य। तस्य प्रतिष्ठा चक्षुः, आधारः आकाशः; सत्यम् इति उपासीत। कः सत्यम्, याज्ञवल्क्य? चक्षुरेव, राजन्। चक्षुषा पश्यतीति; दृष्टमित्युक्ते सत्यमेव तत्। चक्षुरेव परं ब्रह्म; चक्षुः न त्यजति, सर्वाणि भूतानि तं प्राप्नुवन्ति। एवं विद्वान्, उपासकः देवत्वं प्राप्य, देवान् प्राप्नोति। सहस्रं गावः दास्यामि इति जनकः उक्तवान्। याज्ञवल्क्यः उवाच—मम पिता चिन्तयामास, न उपदिश्य गृह्णीयात्। किं ते उक्तम्? भरद्वाजः गर्दभदुग्धपायी उक्तवान्—श्रोत्रमेव ब्रह्म। यथा मातरं पितरं गुरुम् इति, तथा भरद्वाजः उक्तवान्—श्रोत्रमेव ब्रह्म; श्रोत्रं विना श्रोत्रहीन इव स्यात्। किं तस्य प्रतिष्ठा आधारश्च न उक्तम्; न वेद इति सः उक्तवान्। एष एव अर्धः। ब्रूहि, याज्ञवल्क्य। तस्य प्रतिष्ठा श्रोत्रम्, आधारः आकाशः—अनन्तत्वेनोपासीत। किमनन्तम्, याज्ञवल्क्य? दिश एव, राजन्। तस्माद् यत्र यत्र गच्छति, न कदाचिदन्तं प्राप्नोति; दिशः अनन्ताः, श्रोत्रमेव अनन्तम्। श्रोत्रमेव परं ब्रह्म; श्रोत्रं न त्यजति, सर्वाणि भूतानि तं प्राप्नुवन्ति। एवं विद्वान्, उपासकः देवत्वं प्राप्य, देवान् प्राप्नोति। सहस्रं गावः दास्यामि इति जनकः उक्तवान्। याज्ञवल्क्यः उवाच—मम पिता चिन्तयामास, न उपदिश्य गृह्णीयात्। किं ते उक्तम्? शत्यकामः जाबालः उक्तवान्—मन एव ब्रह्म। यथा मातरं पितरं गुरुम् इति, तथा शत्यकामः उक्तवान्—मन एव ब्रह्म; मनसः विना मनः हीनः इव स्यात्। किं तस्य प्रतिष्ठा आधारश्च न उक्तम्; न वेद इति सः उक्तवान्। एष एव अर्धः। एवं, ब्रह्मविद्यायाः गम्भीरं संवादं, याज्ञवल्क्यः, जनकः, अन्ये च ब्राह्मणाः, उपनिषदां रहस्यं विवृण्वन्तः, श्रद्धया, प्रज्ञया च, अन्वगच्छन्।