गर्ग्यै याज्ञवल्क्यः उवाच—“यः कश्चित्, हे गर्गि, अत्र लोके यज्ञान् ददाति, दानानि प्रयच्छति, तपांसि च आचरति, अयमक्षरं न विदित्वा, सः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं कुर्यात् अपि, तस्य लोकः सीमित एव। यः पुनः, हे गर्गि, अयमक्षरं न विदित्वा इमाल्लोकान् प्रैति, सः शोच्यः। यः तु अयमक्षरं विदित्वा प्रैति, स एव ब्रह्मवित्।” तदेव तदक्षरं, हे गर्गि, अदृश्यं द्रष्टा, अश्रुतं श्रोता, अचिन्त्यं मन्त्रा, अज्ञातं वेत्ता। नान्यः कश्चिद् द्रष्टा अस्ति, नान्यः श्रोता, नान्यः मन्त्रा, नान्यः वेत्ता। अस्मिन्, हे गर्गि, आकाशः प्रोतश्च विवृतश्च। ततः वाचक्नवी प्रोवाच—“भवन्तः ब्राह्मणाः, यं यूयं पृच्छन्तः अस्य उत्तरैः विमुक्ताः, तं पूजयितव्यम्। ब्रह्मविषये कश्चन न एनं जयेत।”—इति, तत्र वाचक्नवी मौनं उपगच्छ। अथ विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ—“कियन्तः देवाः, याज्ञवल्क्य?”—इति। सः उवाच—“त्रयश्च त्रिशताः, त्रयश्च त्रिसहस्राः”—इति, यथा वैश्वदेव-निविद्। “एवं”—इति सः। पुनः पप्रच्छ—“कियन्तः देवाः?”—“त्रयस्त्रिंशत्”—इति। “एवं”—इति सः। “कियन्तः देवाः?”—“षट्”—इति। “एवं”—इति। “कियन्तः देवाः?”—“त्रयः”—इति। “एवं”—इति। “कियन्तः देवाः?”—“द्वौ”—इति। “एवं”—इति। “कियन्तः देवाः?”—“अर्धेकेकः”—इति। “एवं”—इति। “कियन्तः देवाः?”—“एकः”—इति। “एवं”—इति। “क एव त्रयः त्रिशताः त्रयः त्रिसहस्राः?” याज्ञवल्क्यः उवाच—“एते वै विभूतयः; वास्तवतः त्रयस्त्रिंशत् देवाः एव। के ते त्रयस्त्रिंशत्? अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्या—एते एकत्रिंशत्; इन्द्रः च प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशत्।” “क वसवः?”—इति। “अग्निः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, आदित्यः, द्यौः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणि—एते वसवः। एषु सर्वं प्रतिष्ठितम्, तस्मात् वसवः इति।” “क रुद्राः?”—“दश प्राणाः, एकादश आत्मा। यदा एते शरीरात् निर्गच्छन्ति, तदा रुदनं जनयन्ति। तस्मात् रुद्राः इति।” “क आदित्याः?”—“द्वादश मासाः। सर्वं आददते, तस्मात् आदित्याः इति।” “क इन्द्रः, क प्रजापतिः?”—“विद्युत् इन्द्रः, पशवः यज्ञः प्रजापतिः।” “के षट्?”—“अग्निः पृथिवी, वायुः अन्तरिक्षम्, आदित्यः द्यौः—एते षट्।” “के त्रयः?”—“त्रयः लोका; एषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः।” “कौ द्वौ?”—“अन्नं प्राणश्च।” “क अर्धेकेकः?”—“स एव वायुः।” “कथं स एक एव वायुः अर्धेकेकः इति?”—“यतः सर्वं तत्र परिपूर्णं भवति, तस्मात् अर्धेकेकः इति।” “क एकः?”—“ब्रह्म”—इति। “पृथिवी तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य तेजः। यः एतं पुरुषं सर्वात्मनः शरणं वेत्ति, सः सर्ववित् भवति, हे याज्ञवल्क्य। अहम् एतं पुरुषं जानामि, यं त्वं वदसि; सः यः अस्मिन्शरीरे, सः एवं। किमस्य देवता?”—इति। “स्त्री”—इति सः। “कामः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्येवमुक्त्वा सोमस्य देवता मनः इति। “रूपाणि प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्यादित्यस्य देवता चक्षुः इति। “आकाशः प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्यनिलस्य देवता प्राणः। “तेजः प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्यग्नेः देवता वाक्। “तमः प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्यच्छायायाः देवता मृत्युः। “आपः प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्यापां देवता वरुणः। “बीजं प्रतिष्ठा, चक्षुः लोकः, मनः तेजः।”—इत्यपत्यस्य देवता प्रजापतिः। ततः याज्ञवल्क्यः हाकल्यं प्राह—“ब्राह्मणाः त्वां ममाङ्गारे कृतवन्तः।” हाकल्यः उवाच—“याज्ञवल्क्य, यः ब्रह्म वेद, स सर्वदिक्प्रतिष्ठितं वेद। तत् ब्रह्म किम्?” याज्ञवल्क्यः—“पूर्वस्यां दिशि क देवता?”—इति। “सूर्यः”—इति। “सूर्यः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“चक्षुषि”—इति। “चक्षुः कत्र प्रतिष्ठितम्?”—“रूपेषु”—इति। “रूपाणि कत्र प्रतिष्ठितानि?”—“हृदि”—इति। “हृदि एव रूपाणि प्रतिष्ठितानि”—इति। दक्षिणस्यां दिशि—“यमः देवता”—इति। “यमः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“दाने”—इति। “दानं कत्र प्रतिष्ठितम्?”—“श्रद्धायाम्”—इति। “श्रद्धा कत्र प्रतिष्ठिता?”—“हृदि”—इति। पश्चिमस्यां दिशि—“वरुणः देवता”—इति। “वरुणः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“आप्सु”—इति। “आपः कत्र प्रतिष्ठिताः?”—“बीजे”—इति। “बीजं कत्र प्रतिष्ठितम्?”—“हृदि”—इति। उत्तरस्यां दिशि—“सोमः देवता”—इति। “सोमः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“दीक्षायाम्”—इति। “दीक्षा कत्र प्रतिष्ठिता?”—“सत्ये”—इति। “सत्यं कत्र प्रतिष्ठितम्?”—“हृदि”—इति। स्थाणौ दिशि—“अग्निः देवता”—इति। “अग्निः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“वाचि”—इति। “वाक् कत्र प्रतिष्ठिता?”—“मने”—इति। ततः याज्ञवल्क्यः—“यदि एषः अन्यत्र स्यात्, शुनकाः स्वर्गं गच्छेयुः, पक्षिणः च”—इति। “कस्मिन्न् त्वम् आत्मा च प्रतिष्ठितः?”—इति। “प्राणे”—इति। “प्राणः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“अपाने”—इति। “अपानः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“व्यानः”—इति। “व्यानः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“उदानः”—इति। “उदानः कत्र प्रतिष्ठितः?”—“समानः”—इति। एष आत्मा—“नेति नेति”—इति; न गृह्यते, न क्षीयते, न स्पृश्यते, न क्लिश्यते। एते अष्टावासाः, अष्टालोकाः, अष्टपुरुषाः। एतान् पुरुषान् उपसंहृत्य अतीत्य स्थितः। तं उपनिषदि उक्तं पुरुषं पृच्छामि। यदि न वक्ष्यसि, तव शिरः पतिष्यति। ततो हाकल्यः मौनं उपगच्छ, तस्य शीर्षं पतितम्। अन्ये भयभीता अपसृत्य जग्मुः। अथ याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणान् उवाच—“यो इच्छति, स पृच्छतु; अथवा सर्वे पृच्छन्तु; अहं पृच्छेयम् इच्छामि, अथवा सर्वान्।”—इति। ब्राह्मणाः तु न शशकुः। सः श्लोकैः पृच्छति—“यथा वृक्षः वनवृक्षः, एवं पुरुषो न मिथ्या; तस्य लोमा पत्राणि, त्वक् छायाः। तस्य रक्तं रसवत् प्रवहति; छिद्रस्य वृक्षादिव स्रवति। तस्य मांसं सारवत्, स्नायु तन्तवः; अस्थीनि काष्ठवत्, मज्जा सारवत्। यथा वृक्षः छिन्नः मूलात् पुनरुत्पद्यते, तथा मृत्युनाऽवमथितः कुतः पुनः जायते? मा बीजादिति वद; जीवतः एव अपत्यं जायते, मृतस्य पुनः कः जनयेत्? अन्यमूलात् वृक्षवत्, तथा मृत्युः परं जन्म। यदि वृक्षः उपमूलः भवति, न पुनः वर्धते; एवं मृत्युनाऽवमथितः कुतः पुनः जायते? विज्ञानं, आनन्दं, ब्रह्म—बीजदातारः आधारः, स्थितस्य परायणम्—एवं विद्वांसः जानन्ति।” एवं जनकः वैदेहः एतानि व्यवस्थापयामास। याज्ञवल्क्यः उपाजगाम। जनकः उवाच—“याज्ञवल्क्य, किं त्वं गवां हेतोः आगतः, उत विद्यास्य?”—इति। “उभयम्, राजन्”—इति। “उदङ्कः हौल्वायनः उवाच—‘प्राण एव ब्रह्म। यथा मातरं पितरं आचार्यं च वदेत्, तथा हौल्वायनः उवाच—‘प्राण एव ब्रह्म; प्राणं विना किञ्चित् न स्यात्।’ स तु न निवासं न प्रतिष्ठां उक्तवान्। इदं राजन् अर्धम् एव।” “ब्रूहि, याज्ञवल्क्य”—इति। “तस्य निवासः आकाशः, प्रतिष्ठा प्रीति; प्रीतिरेव ध्यानम्। का प्रीति, याज्ञवल्क्य?”—इति। “प्राण एव, राजन्”—इति। “प्राणस्य कृते यज्ञः, दानम्; प्राणस्य भीत्या कर्म। प्राण एव परमं ब्रह्म; प्राणः न परित्यजति, सर्वाणि भूतानि प्राप्नुवन्ति।” एवं यः वेद, स देवत्वं प्राप्य देवान् प्राप्नोति। “सहस्रं गावः दास्यामि”—इति जनकः। याज्ञवल्क्यः उवाच—“मम पितरः चिन्तयामास—‘अनुपदिश्य न गृह्णीयात्’—इति। किं तव उक्तवान्?