अदृश्यः सन् द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अचिन्त्यः चिन्ता, अज्ञातः ज्ञाता—एष एव, अन्यो द्रष्टा नास्ति, अन्यः श्रोता नास्ति, अन्यः चिन्ता नास्ति, अन्यः ज्ञाता नास्ति। एष एव आत्मा, अन्तर्याम्य् अमृतः। यद् अन्यत् तद् दुःखभाज्। इति, अरुणस्य पुत्रः उद्दालकः मौनं जगाम। ततः वाचक्नवी इत्युवाच—"भवन्तः ब्राह्मणाः, अहं याज्ञवल्क्यं द्वे प्रश्नौ पृच्छामि। यदि स उत्तरं दास्यति, कश्चन ब्रह्मवादे तं न विजेष्यति। यदि तु न उत्तरं दास्यति, तस्य शिरः पतिष्यति।" ते ताम् ऊचुः—"पृच्छ, गार्गि।" सा उवाच—"याज्ञवल्क्य, यथा काश्यः वा विदेहः वा उग्रपुत्रः धनुष्काण्डे तीक्ष्णशरौ गृहीत्वा संग्रामाय समुत्तिष्ठति, एवं अहम् अपि द्वाभ्याम् प्रश्नाभ्याम् संग्रामाय आगता। तौ मे उत्तरय।" स उवाच—"पृच्छ, गार्गि।" सा उवाच—"याज्ञवल्क्य, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्ताद् पृथिव्याः, यद् अन्तरिक्षे, यच्च भूतं भवच्च भविष्यच्च, एतेषां लोका जनाः कथयन्ति—कस्मिन् एते सर्वे निबद्धा इति?" स उवाच—"गार्गि, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्ताद् पृथिव्याः, यद् अन्तरिक्षे, यच्च भूतं भवच्च भविष्यच्च, एतेषां लोका जनाः कथयन्ति—सर्वे एते आकाशे एव निबद्धाः, प्रोताः च।" सा उवाच—"नमस्ते, याज्ञवल्क्य, एतस्य उत्तरं दत्तम्। अन्यं पृच्छिष्यामि।" स उवाच—"पृच्छ, गार्गि।" सा उवाच—"याज्ञवल्क्य, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्ताद् पृथिव्याः, यद् अन्तरिक्षे, यच्च भूतं भवच्च भविष्यच्च, एतेषां लोका जनाः कथयन्ति—कस्मिन् एते सर्वे निबद्धाः, प्रोताः च?" स उवाच—"गार्गि, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्ताद् पृथिव्याः, यद् अन्तरिक्षे, यच्च भूतं भवच्च भविष्यच्च, एतेषां लोका जनाः कथयन्ति—सर्वे एते आकाशे एव निबद्धाः, प्रोताश्च। किं पुनः, गार्गि, आकाशः कस्मिन् निबद्धः, प्रोतः च?" स उवाच—"गार्गि, ब्रह्मविदो यद् अक्षरं तद् आहुः। न सः स्थूलः, न सूक्ष्मः, न ह्रस्वः, न दीर्घः, न रक्तः, न क्लिन्नः, न छाया, न तमः, न वायुः, न आकाशः, असंगः, अस्पर्शः, अगन्धः, अरसः, अचक्षुः, अश्रुतिः, अवाक्, अमनाः, अज्योतिः, अप्राणः, अमुखः, अनामकः, अगोत्रः, अव्ययः, अमृतः, अभयः, अजरः, अशुद्धः, अशब्दः, अव्यक्तः, अनन्तः, अनादिः, अनन्तः, अन्तरबाह्यरहितः। न केनचित् प्राप्यते, न केनचित् गृह्यते।" "तस्यैव, गार्गि, आदेशात् द्यावापृथिव्यौ प्रतिष्ठेते। तस्यैव आदेशात् सूर्यचन्द्रमसौ तिष्ठतः। तस्यैव आदेशात् अहोरात्रे मासाः ऋतवः संवत्सराः च प्रतिष्ठन्ते। तस्यैव आदेशात् पूर्वतो नद्यः पूर्वतः प्रवर्तन्ते, पश्चिमतः पश्चिमतः, दक्षिणतः दक्षिणतः। तस्यैव आदेशात् मानवाः दातॄन् स्तुवन्ति, देवाः यजमानं स्तुवन्ति, पितरः स्वदन्ति।" "यो, गार्गि, अयं लोके यजते, ददाति, तप्यते, अक्षरं न विदित्वा, स सहस्रसंवत्सराण्यपि कुर्यात्, स्याल्लोकः परिमित एव। यो, गार्गि, अत्र लोकात् अक्षरं न जानन् प्रयाति, स शोच्यः। यस्तु, गार्गि, अत्र लोकात् अक्षरं विदित्वा प्रयाति, स ब्रह्मवित्।" "एतद्, गार्गि, अक्षरं—अदृष्टम् द्रष्टा, अश्रुतम् श्रोता, अचिन्त्यम् चिन्ता, अज्ञातम् ज्ञाता। नान्यः द्रष्टा अस्ति, नान्यः श्रोता, नान्यः चिन्ता, नान्यः ज्ञाता। अस्मिन्, गार्गि, आकाशः निबद्धः, प्रोतः च।" ततः सा उवाच—"भवन्तः ब्राह्मणाः, एषः पूज्यः, यूयं प्रश्नैः मोचिताः। कश्चन ब्रह्मवादे तं न विजेष्यति।" इति वाचक्नवी मौनं जगाम। ततः विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ—"कति देवा याज्ञवल्क्य?" स उवाच—"एवमेव निविदं यथा वैश्वदेवेषु पठ्यते—त्रयश्च त्रिशताः, त्रयश्च त्रिसहस्राः।" "एवम्।" "कति देवा याज्ञवल्क्य?" "त्रयस्त्रिंशत्।" "एवम्।" "कति देवा याज्ञवल्क्य?" "षट्।" "एवम्।" "कति देवा याज्ञवल्क्य?" "त्रयः।" "एवम्।" "कति देवा याज्ञवल्क्य?" "द्वौ।" "एवम्।" "कति देवा याज्ञवल्क्य?" "अर्धैकः।" "एवम्।" "कति देवा याज्ञवल्क्य?" "एकः।" "एवम्।" "क इमे त्रयश्च त्रिशताः, त्रयश्च त्रिसहस्राः?" स उवाच—"एते हि वैभवस्य रूपाणि। वस्तुतः त्रयस्त्रिंशत् एव देवा। के ते त्रयस्त्रिंशत्? अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः—एते एकत्रिंशत्—इन्द्रः च प्रजापतिः च त्रयस्त्रिंशत्।" "के वसवः? अग्निः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, सूर्यः, द्यौः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणि—एते वसवः। सर्वम् एषु प्रतिष्ठितम्; तेन वसवः इति।" "के रुद्राः? दश प्राणाः, आत्मा एकादशः। यदा एते शरीरेभ्यः निर्गच्छन्ति, तदा रुदनं जनयन्ति। तस्मात् रुद्राः इति।" "के आदित्याः? द्वादश मासाः—एते आदित्याः। सर्वम् आददते इति आदित्याः।" "क इन्द्रः, कः प्रजापतिः? विद्युत् इन्द्रः, पशवः यज्ञः प्रजापतिः।" "के षड् देवा? अग्निः च पृथिवी, वायुः च अन्तरिक्षम्, सूर्यः च द्यौः—एते षट्। एतेभ्यः एव सर्वम् षड्विधम्।" "के त्रयः देवा? त्रयः लोका, तेषु सर्वे देवा। के द्वौ? अन्नं च प्राणः। कः अर्धैकः? यः वायुः।" "एक एव वायुः सन् कथम् अर्धैकः इति? यतः सर्वम् अस्मिन् पूर्णतां गच्छति, तस्मात् अर्धैकः इति। कः एकः? ब्रह्म इति आहुः।" "पृथिवी तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः अस्मिन शरीरे, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "स्त्री," इति। "कामः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः चन्द्रे, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "मनः," इति। "रूपं तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः सूर्ये, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "चक्षुः," इति। "आकाशः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः वायौ, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "प्राणः," इति। "ज्योतिः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः अग्नौ, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "वाक्," इति। "तमः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः छायायाम्, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "मृत्युः," इति। "आपः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः आप्सु, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "वरुणः," इति। "बीजं तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एषः सर्वस्य आत्मा शरणं वेत्ति, स सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहम् अपि तं वेद्मि, यं त्वं वदसि—यः प्रजासु, स एषः। ब्रूहि, शाकल्य, किमस्य देवतम्?" "प्रजापतिः," इति। तदा याज्ञवल्क्यः उवाच—"शाकल्य, ब्राह्मणाः त्वां मम अङ्गारेषु कृतवन्तः।" शाकल्यः उवाच—"याज्ञवल्क्य, यतः त्वं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणान् प्रत्याख्यातवान्, तत् ब्रह्म किम्, यद् विदित्वा सर्वाः दिशः, तासां देवताः, प्रतिष्ठाः च वेद?" यदि त्वं ताः वेत्सि— "कस्यां दिशि देवता?" "पूर्वस्यां सूर्यः।" "स सूर्यः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "चक्षुषि।" "चक्षुः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "रूपेषु; रूपदर्शनाय चक्षुः।" "रूपं कस्मिन् प्रतिष्ठितम्?" "हृदि; हृदया हि रूपाणि विज्ञायन्ते, हृदि एव रूपाणि प्रतिष्ठितानि।" "एवं, याज्ञवल्क्य।" "दक्षिणस्यां कस्मिन् देवता?" "यमः।" "स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "दाने।" "दानं कस्मिन् प्रतिष्ठितम्?" "श्रद्धायाम्; श्रद्धावान् ददाति। श्रद्धायाम् एव दानं प्रतिष्ठितम्।" "श्रद्धा कस्मिन् प्रतिष्ठिता?" "हृदि; हृदया श्रद्धा विज्ञायते, हृदि एव श्रद्धा प्रतिष्ठिता।" "एवं, याज्ञवल्क्य।" "पश्चिमस्यां कस्मिन् देवता?" "वरुणः।" "स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "आप्सु।" "आपः कस्मिन् प्रतिष्ठिताः?" "बीजे।" "बीजं कस्मिन् प्रतिष्ठितम्?" "हृदि; तस्मात् जातमित्याहुः हृदयात् कृतमिति।" "एवं, याज्ञवल्क्य।" "उत्तरस्यां कस्मिन् देवता?" "सोमः।" "स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "दीक्षायाम्।" "दीक्षा कस्मिन् प्रतिष्ठिता?" "सत्ये; सत्यम् वदतीति दीक्षितः। सत्ये एव दीक्षा प्रतिष्ठिता।" "सत्यं कस्मिन् प्रतिष्ठितम्?" "हृदि; हृदया सत्यं विज्ञायते, हृदि एव सत्यं प्रतिष्ठितम्।" "एवं, याज्ञवल्क्य।" "ध्रुवस्यां कस्मिन् देवता?" "अग्निः।" "स अग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "वाचि।" "वाक् कस्मिन् प्रतिष्ठिता?" "मने।" "मनः कस्मिन् प्रतिष्ठितम्?" तदा याज्ञवल्क्यः उवाच—"अहल्लिक, यदि एतत् अस्मासु न स्यात्, श्वानाः स्वर्गं गताः स्युः, पक्षिणः स्वर्गं गताः स्युः।" "कस्मिन् तर्हि त्वम् आत्मा च प्रतिष्ठितः?" "प्राणे।" "प्राणः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "अपाने।" "अपानः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "व्यानः।" "व्यानः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "उदानः।" "उदानः कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" "समानः।" "एष आत्मा नेति नेति; अयम् अग्रह्यः, न हि गृह्यते; अयम् अव्ययः, न हि व्यीयते; अयम् असंगः, न हि सज्यते; अयम् अप्रध्वंस्यः, न हि प्रध्वंस्यते। एते अष्टावासः, अष्टलोकाः, अष्टपुरुषाः। एतान् पुरुषान् परित्यज्य, सः अतीत्य तिष्ठति। तम् उपनिषदि उक्तं पुरुषं पृच्छामि। यदि त्वम् एनं न व्याख्यास्यसि, तव शिरः पतिष्यति।" इति शाकल्यः मौनं जगाम, तस्य शिरः अपतत्। अन्ये भयात् प्रस्थिताः। इति ब्राह्मणम्।