श्रूयतां, ब्रह्मविद्यायाम् अस्य अध्याये यथोक्तं वर्ण्यते। यः प्राणे तिष्ठति, यः प्राणस्य अन्तरः, यं प्राणः न वेद, यस्य प्राणः एव शरीरम्, यः प्राणं अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः वाचि तिष्ठति, यः वाचः अन्तरः, यं वाक् न वेद, या वाक् एव शरीरम्, यः वाचं अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः चक्षुषि तिष्ठति, यः चक्षुषः अन्तरः, यं चक्षुः न वेद, यच्चक्षुरेव शरीरम्, यः चक्षुः अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः श्रोत्रे तिष्ठति, यः श्रोत्रस्य अन्तरः, यं श्रोत्रं न वेद, यत् श्रोत्रमेव शरीरम्, यः श्रोत्रं अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः मनसि तिष्ठति, यः मनसः अन्तरः, यं मनः न वेद, यन्मन एव शरीरम्, यः मनः अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः त्वचि तिष्ठति, यः त्वचः अन्तरः, यं त्वक् न वेद, या त्वक् एव शरीरम्, यः त्वक् अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः विज्ञानि तिष्ठति, यः विज्ञानस्य अन्तरः, यं विज्ञानं न वेद, यद्विज्ञानमेव शरीरम्, यः विज्ञानं अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः ज्योतिषि तिष्ठति, यः ज्योतिषः अन्तरः, यं ज्योतिः न वेद, यज्ज्योतिर् एव शरीरम्, यः ज्योतिः अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः तमसि तिष्ठति, यः तमसः अन्तरः, यं तमः न वेद, यत्तम एव शरीरम्, यः तमः अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः बीजे तिष्ठति, यः बीजस्य अन्तरः, यं बीजं न वेद, यद् बीजमेव शरीरम्, यः बीजं अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः आत्मनि तिष्ठति, यः आत्मनः अन्तरः, यं आत्मा न वेद, य आत्मैव शरीरम्, यः आत्मानं अन्तरतः नियच्छति—स एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। सः अदृष्टः, द्रष्टा; अश्रुतः, श्रोता; अमतः, मन्ताऽविज्ञातः, विज्ञाता। नान्यः कश्चन द्रष्टा, नान्यः श्रोता, नान्यः मन्ता, नान्यः विज्ञाता अस्ति। एष एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यदन्यत्, तत् दुःखभाज्। एवं उद्दालकः, अरुणस्य पुत्रः, मौनं जगाम। ततः वाचक्नवी अब्रवीत्, “भवन्तः ब्राह्मणाः, अहं याज्ञवल्क्यं द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां पृच्छामि। यदि सः उत्तरं दद्यात्, कोऽपि यूयं ब्रह्मवादे न विजेष्यथ; यदि तु न दद्यात्, तस्य शिरः पतिष्यति।” “पृच्छ, गार्गि,” इति ताः ऊचुः। सा अब्रवीत्, “याज्ञवल्क्य, अहम् इव काश्याः वा विदेहानां वा, उग्रस्य पुत्रः इव धनुष्काण्डे द्वौ तीक्ष्णौ बाणौ गृह्य प्रतिस्पर्धाय उत्थाय, एवं द्वौ प्रश्नौ कृत्वा त्वां प्रतिपृच्छामि। उत्तरं दातव्यम्।” सः अब्रवीत्, “पृच्छ, गार्गि।” सा अब्रवीत्, “याज्ञवल्क्य, यद् दिवः उपरि, पृथिव्याः अधः, दिवि च पृथिव्याम् च यद् अन्तरम्, यच्च आसीत्, यद् अस्ति, यच्च भविष्यति—एतानि सर्वाणि लोकाः प्रवदन्ति। किम् एतानि सर्वाणि कस्यां प्रति प्रविलीनानि इति?” सः अब्रवीत्, “गार्गि, यद् दिवः उपरि, पृथिव्याः अधः, दिवि च पृथिव्याम् च यद् अन्तरम्, यच्च आसीत्, यद् अस्ति, यच्च भविष्यति—एतानि सर्वाणि आकाशे एव प्रविलीनानि, प्रविततानि।” सा उवाच, “नमस्ते, याज्ञवल्क्य, एषः प्रश्नः उत्तरितः। अपरं पृच्छामि।” सः अब्रवीत्, “पृच्छ, गार्गि।” सा पुनरुवाच, “याज्ञवल्क्य, यद् दिवः उपरि, पृथिव्याः अधः, दिवि च पृथिव्याम् च यद् अन्तरम्, यच्च आसीत्, यद् अस्ति, यच्च भविष्यति—कस्मिन् एतानि सर्वाणि प्रविलीनानि इति?” सः अब्रवीत्, “गार्गि, एतानि सर्वाणि आकाशे एव प्रविलीनानि, प्रविततानि। किं पुनर्, आकाशः कस्मिन् प्रविलीनः इति?” सः अब्रवीत्, “गार्गि, ब्रह्मविदो यद् अक्षरम् इति ब्रुवते, तद् न स्थूलम्, न सूक्ष्मम्, न दीर्घम्, न ह्रस्वम्, न रक्तम्, न अप्, न छायाऽतमः, न वायुः, न आकाशः, असङ्गम्, अस्पर्शम्, अरसम्, अघ्राणम्, अचक्षुः, अश्रवणम्, अवाचम्, अमनाः, अज्योतिः, अप्राणम्, अमुखम्, अनामकम्, अगोत्रम्, अजरम्, अमृतम्, अभयम्, मृत्युवर्जितम्, अशुद्धम्, अशब्दम्, अव्यक्तम्, अनन्तम्, अनादिम्, अनन्तम्, अन्तरबहिर् रहितम्। न कश्चित् तद् प्राप्नोति, न कश्चित् तद् गृह्णाति।” “तस्यैव, गार्गि, आदेशेन द्यावापृथिव्यौ प्रतिष्ठेते; आदेशेन सूर्यचन्द्रमसौ विधृते; आदेशेन अहोरात्रे मासाः ऋतवः संवत्सराः प्रतिष्ठन्ते; आदेशेन एव पूर्वतो नद्यः पूर्वं प्रव्रजन्ति, पश्चिमतो पश्चिमं, दक्षिणतो दक्षिणम्; आदेशेन एव मानवाः दातॄन् स्तुवन्ति, देवाः यजमानम् स्तुवन्ति, पितरः श्राद्धम् आश्रयन्ति।” “यः, गार्गि, अत्र अक्षरम् अजानन् यजेत, दद्यात्, तपेत्, सः अपि सहस्राणि वर्षाणि कुर्यात्, तस्य लोकः परिमितः। यः अजानन् इह प्रैति, सः कृपणः। यः तु जानन् इह प्रैति, सः ब्रह्मवित्।” “तद्, गार्गि, अक्षरम्—अदृष्टम् द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतः मन्ताऽविज्ञातः, विज्ञाता। नान्यः कश्चन द्रष्टा, श्रोता, मन्ता, विज्ञाता अस्ति। तस्मिन्, गार्गि, आकाशः प्रविलीनः, प्रविततः।” ततः वाचक्नवी अब्रवीत्, “भवन्तः ब्राह्मणाः, याज्ञवल्क्यं पूजयन्तु, यः अस्मान् प्रश्नान् उत्तरैः विमुक्तवान्। कोऽपि यूयं ब्रह्मवादे न विजेष्यथ।” एवं सा मौनं जगाम। ततः विदग्धः शाकल्यः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ, “कति देवाः, याज्ञवल्क्य?” सः उक्तवान्, “त्रयश्च त्रिशताः, त्रयश्च त्रिसहस्राः,” इति वैश्वदेवे निविदं यथोक्तम्। “एवम्,” इति सः। पुनः पप्रच्छ, “कति देवाः?” सः उक्तवान्, “त्रयस्त्रिंशत्।” पुनः, “कति देवाः?”—“षट्।” पुनः, “कति देवाः?”—“त्रयः।” पुनः, “कति देवाः?”—“द्वौ।” पुनः, “कति देवाः?”—“अर्धैकः।” पुनः, “कति देवाः?”—“एकः।” “क एव त्रयश्च त्रिशताः, त्रयश्च त्रिसहस्राः?” सः उक्तवान्, “एते वैश्वदेवस्यैव महिमानः। तु त्रयस्त्रिंशद् एव देवाः। के ते त्रयस्त्रिंशत्? अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः—एते एकत्रिंशत्। इन्द्रः च प्रजापतिः च—त्रयस्त्रिंशत्।” “के वसवः?”—“अग्निः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, आदित्यः, द्यौः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणि—एते वसवः। सर्वं ह्येषु वसति, तस्मात् वसवः इति।” “के रुद्राः?”—“दश प्राणाः, एक आत्मा एकादशः। यदा एते शरीरात् मर्त्याद् गच्छन्ति, तदा रुदन्ति; तस्मात् रुद्राः इति।” “के आदित्याः?”—“द्वादश मासाः संवत्सरस्य। सर्वम् आददते, तस्मात् आदित्याः इति।” “कः इन्द्रः, कः प्रजापतिः?”—“विद्युत् इन्द्रः, यज्ञः प्रजापतिः। का विद्युत्?—अशनि। कः यज्ञः?—पशवः।” “षट् के?”—“अग्निः च पृथिवी, वायुः च अन्तरिक्षम्, आदित्यः च द्यौः—एते षट्। एतेन हि सर्वं षड्विधम्।” “त्रयः के?”—“एते त्रयः लोकाः, यत्र सर्वे देवाः। द्वौ के?”—“अन्नं च प्राणः। अर्धैकः कः?”—“यो वायुः।” “कथं वायुः एकः सन् अर्धैकः इति?”—“यतः सर्वं तस्मिन् पूर्णत्वं गच्छति, तस्मात् अर्धैकः इति। एकः कः?”—“ब्रह्मेति।” “पृथिवी तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः अस्मिन् शरीरि, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“स्त्री” इति सः। “कामः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः चन्द्रमसि, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“मनः” इति सः। “रूपाणि तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः आदित्ये, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“चक्षुः” इति सः। “आकाशः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः वायौ, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“प्राणः” इति सः। “ज्योतिः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः अग्नौ, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“वाक्” इति सः। “तमः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः छायायाम्, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“मृत्युः” इति सः। “आपः तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः आप्सु, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“वरुणः” इति सः। “बीजं तस्य प्रतिष्ठा, चक्षुः तस्य लोकः, मनः तस्य ज्योतिः। यः एतं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परमं स्थानं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, याज्ञवल्क्य। अहं वेद, यं त्वं वदसि, यः प्रजायाम्, सः एष एव। ब्रूहि, शाकल्य, कः अस्य देवता?”—“प्रजापतिः” इति सः। एवं ब्रह्मविद्यायाः रहस्यं महद् याज्ञवल्क्यः बहुजनानां मध्ये प्रतिपादयामास।