ततः उषस्तः चाक्रायणः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यत् ब्रह्म प्रत्यक्षं नाप्रत्यक्षं, य आत्मा सर्वेषां अन्तरतमः, तं मे व्याचक्ष्व।” याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—“एष एवायं सर्वेषां अन्तरतम आत्मा।” उषस्तः पुनः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, कः स अन्तरतमः?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“यः प्राणेन प्राणिति, स अन्तरतम आत्मा; यः अपानेन प्राणिति, स अन्तरतम आत्मा; यः व्यानादिना प्राणिति, स अन्तरतम आत्मा; यः उदानादिना प्राणिति, स अन्तरतम आत्मा; यः समानादिना प्राणिति, स अन्तरतम आत्मा। एष एवायं सर्वेषां अन्तरतम आत्मा।” अथ उषस्तः पुनरुवाच—“यथा गवयः, अश्वय इति नामधेयं भवति, एवं एष अपि नामधेयमात्रम्। यद् ब्रह्म प्रत्यक्षं नाप्रत्यक्षं, य आत्मा सर्वेषां अन्तरतमः, तं मे व्याचक्ष्व।” याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—“एष एवायं सर्वेषां अन्तरतम आत्मा।” उषस्तः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, कः स अन्तरतमः?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“द्रष्टुः द्रष्टारं न पश्यसि, श्रोत्रस्य श्रोतारं न शृणोषि, मन्तुः मन्तारं न मन्यसे, विज्ञातारं विज्ञातारं न विजानासि। एष एवायं सर्वेषां अन्तरतम आत्मा। अन्यत् सर्वं दुःखमयम्।” इति उषस्तः चाक्रायणः तूष्णीं बभूव। अथ गार्गी वाचक्नवी याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यत्र सर्वं इदं ओतम्, उर्वणं च तन्तुना च, जलानि किम् ओतानि?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“वायौ, गार्गि।” सा पप्रच्छ—“वायुः किम् ओतः?” सः अवदत्—“आकाशे, गार्गि।” “आकाशः किम् ओतः?” “अन्तरिक्षेषु, गार्गि।” “अन्तरिक्षाणि किम् ओतानि?” “द्युलोकस्य, गार्गि।” “द्युलोकाः किम् ओताः?” “सूर्यलोकस्य, गार्गि।” “सूर्यलोकाः किम् ओताः?” “चन्द्रलोकस्य, गार्गि।” “चन्द्रलोकाः किम् ओताः?” “नक्षत्रलोकस्य, गार्गि।” “नक्षत्रलोकाः किम् ओताः?” “देवलोकस्य, गार्गि।” “देवलोकाः किम् ओताः?” “गन्धर्वलोकस्य, गार्गि।” “गन्धर्वलोकाः किम् ओताः?” “प्रजापतिलोकस्य, गार्गि।” “प्रजापतिलोकाः किम् ओताः?” “ब्रह्मलोकस्य, गार्गि।” “ब्रह्मलोकाः किम् ओताः?” तदा याज्ञवल्क्यः अवदत्—“गार्गि, मा अतः परं पृच्छ, मा ते शिरः पतात्। एष देवतानां परमं विषयम्। गार्गि, मा अतः परं पृच्छ।” इति गार्गी वाचक्नवी तूष्णीं बभूव। ततः उद्दालकः अरुणिः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, वयं मद्रेषु पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहे यज्ञं पठन्तः स्थिताः। तस्य भार्या गन्धर्वग्रस्ताऽभूत्। तं पप्रच्छ्म, ‘कः त्वम्?’ सः अवदत्—‘अहं कबन्ध अथर्वा।’” कबन्धः अथर्वा पतञ्चल काप्यं यजमानांश्च उवाच—“काप्य, किं तं सूत्रं जानासि येन इदं लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि संनद्धानि?” पतञ्चलः काप्यः अवदत्—“नाहं तद् वेद, भगवन्।” पुनः कबन्धः अथर्वा पप्रच्छ—“काप्य, किं तमन्तर्यायं जानासि यः इमं लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि अन्तरतः नियच्छति?” पतञ्चलः काप्यः अवदत्—“नाहं तं वेद, भगवन्।” कबन्धः अथर्वा पुनरुवाच—“यः एतत् सूत्रं च अन्तर्यायं च वेद, स ब्रह्मविद्, लोकविद्, देवविद्, वेदविद्, यज्ञविद्, भूतविद्, आत्मविद्, सर्वविद् भवति।” तान् उवाच—“अहं तद् वेद।” “यदि त्वं, याज्ञवल्क्य, तद् सूत्रं च अन्तर्यायं च न वेत्सि, ब्रह्मविदिति च वदसि, शिरः पतिष्यति।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“अहं तद् सूत्रं च अन्तर्यायं च वेद, गौतम।” “यदि कश्चन वेत्ति, स यथा वेत्ति तथा वदतु।” “वद, यथा वेत्सि।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“वायुः, गौतम, तत् सूत्रम्। वायुनैव, गौतम, सूत्रेण इदं लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि संनद्धानि। तस्मात्, गौतम, यदा पुरुषः म्रियते, ‘सर्वाणि अस्य अङ्गानि विमुच्यन्ते’ इत्याहुः। वायुनैव, गौतम, सूत्रेण सर्वाणि संनद्धानि। इति। याज्ञवल्क्य, अन्तर्यायं ब्रूहि।” यः पृथिव्याम् तिष्ठन्, पृथिव्या अन्तरः, यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरम्, यः पृथिवीं अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः आप्सु तिष्ठन्, आपाम् अन्तरः, यमापः न वेदुः, यस्य आपः शरीरम्, यः आपः अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः अग्नौ तिष्ठन्, अग्नेः अन्तरः, यमग्निः न वेद, यस्य अग्निः शरीरम्, यः अग्निम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः अन्तरिक्षे तिष्ठन्, अन्तरिक्षस्य अन्तरः, यम् अन्तरिक्षं न वेद, यस्य अन्तरिक्षं शरीरम्, यः अन्तरिक्षम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः वायौ तिष्ठन्, वायोरन्तरः, यं वायुः न वेद, यस्य वायु: शरीरम्, यः वायुम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः द्यौः तिष्ठन्, द्योरन्तरः, यं द्यौः न वेद, यस्य द्यौः शरीरम्, यः द्युम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः सूर्ये तिष्ठन्, सूर्यस्य अन्तरः, यं सूर्यः न वेद, यस्य सूर्यः शरीरम्, यः सूर्यं अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः चन्द्रे च नक्षत्रेषु च तिष्ठन्, तयोः अन्तरः, यं तौ न वेदेताम्, यस्य तयोः शरीरम्, यः तौ अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः आकाशे तिष्ठन्, आकाशस्य अन्तरः, यम् आकाशं न वेद, यस्य आकाशं शरीरम्, यः आकाशम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः दिशः तिष्ठन्, दिशां अन्तरः, याः दिशः न वेदुः, यस्य दिशः शरीरम्, यः दिशः अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः विद्युत्सु तिष्ठन्, विद्युतां अन्तरः, यं विद्युत् न वेद, यस्य विद्युत् शरीरम्, यः विद्युतं अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः गर्जन्यां तिष्ठन्, गर्जन्याः अन्तरः, यं गर्जन्यः न वेद, यस्य गर्जन्यः शरीरम्, यः गर्जन्यं अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्, तेषां अन्तरः, यं लोकाः न वेदुः, यस्य लोकाः शरीरम्, यः लोकान् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन्, तेषां अन्तरः, यं वेदाः न वेदुः, यस्य वेदाः शरीरम्, यः वेदान् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः सर्वेषु यज्ञेषु तिष्ठन्, तेषां अन्तरः, यं यज्ञाः न वेदुः, यस्य यज्ञाः शरीरम्, यः यज्ञान् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्, तेषां अन्तरः, यं भूतानि न वेदुः, यस्य भूतानि शरीरम्, यः भूतानि अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। इति एषां भूतानां व्याख्यानम्। अथ आत्मनः। यः प्राणे तिष्ठन्, प्राणस्य अन्तरः, यं प्राणो न वेद, यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः वाचि तिष्ठन्, वाचः अन्तरः, यां वाक् न वेद, यस्य वाक् शरीरम्, यः वाचम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः चक्षुषि तिष्ठन्, चक्षुषः अन्तरः, यं चक्षुः न वेद, यस्य चक्षुः शरीरम्, यः चक्षुः अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः श्रोत्रे तिष्ठन्, श्रोत्रस्य अन्तरः, यं श्रोत्रं न वेद, यस्य श्रोत्रं शरीरम्, यः श्रोत्रम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः मनसि तिष्ठन्, मनसः अन्तरः, यं मनः न वेद, यस्य मनः शरीरम्, यः मनः अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः त्वचि तिष्ठन्, त्वचः अन्तरः, यां त्वक् न वेद, यस्य त्वक् शरीरम्, यः त्वचम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः विज्ञानि तिष्ठन्, विज्ञानस्य अन्तरः, यं विज्ञानं न वेद, यस्य विज्ञानं शरीरम्, यः विज्ञानम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः ज्योतिषि तिष्ठन्, ज्योतिषः अन्तरः, यं ज्योतिः न वेद, यस्य ज्योतिः शरीरम्, यः ज्योतिषम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः तमसि तिष्ठन्, तमसः अन्तरः, यं तमः न वेद, यस्य तमः शरीरम्, यः तमः अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः बीजे तिष्ठन्, बीजस्य अन्तरः, यं बीजं न वेद, यस्य बीजं शरीरम्, यः बीजम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। यः आत्मनि तिष्ठन्, आत्मनः अन्तरः, यमात्मा न वेद, यस्य आत्मा शरीरम्, यः आत्मानम् अन्तरतः नियन्ति, एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। अदृष्टः द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतः मन्त्रा, अविज्ञातः विज्ञाता। नान्योऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽस्ति श्रोता, नान्योऽस्ति मन्त्रा, नान्योऽस्ति विज्ञाता। एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः। अन्यत् सर्वं दुःखमयम्। इति उद्दालकः अरुणिः तूष्णीं बभूव। अथ वाचक्नवी गार्गी प्रोवाच—“ब्राह्मणाः, अहं याज्ञवल्क्यं द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां पृच्छामि। यदि स उत्तरं ददाति, कोऽपि ब्रह्मवादे तं न जयेत्। यदि तु न उत्तरं ददाति, शिरः पतिष्यति।” ते ऊचुः—“पृच्छ, गार्गि।” सा उवाच—“याज्ञवल्क्य, यथा काश्यः वा विदेह्यः वा उग्रपुत्रः धनुष्कं कृत्वा उभाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां शराभ्यां समायाति, एवं अहम् अपि द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां त्वां समुपैति। तौ मे उत्तरं देहि।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“पृच्छ, गार्गि।” सा पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्तात् पृथिव्याः, यद् अन्तरं दिवा पृथिव्या, यच्च भूतं, यच्च भविष्यति, यच्च वर्तमानम्, तानि केचित् ब्रुवन्ति—कस्मिन्न् इमानि सर्वाणि ओतानि च प्रोतानि च?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“गार्गि, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्तात् पृथिव्याः, यद् अन्तरं दिवा पृथिव्या, यच्च भूतं, यच्च भविष्यति, यच्च वर्तमानम्, तानि केचित् ब्रुवन्ति—सर्वाणि एतानि आकाशे ओतानि च प्रोतानि च।” सा उवाच—“नमस्ते, याज्ञवल्क्य, एतस्य उत्तरं दत्तम्। अन्यं पृच्छामि।” सः अवदत्—“पृच्छ, गार्गि।” सा पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्तात् पृथिव्याः, यद् अन्तरं दिवा पृथिव्या, यच्च भूतं, यच्च भविष्यति, यच्च वर्तमानम्, तानि केचित् ब्रुवन्ति—कस्मिन्न् इमानि सर्वाणि ओतानि च प्रोतानि च?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“गार्गि, यद् उर्ध्वं दिवः, यद् अधस्तात् पृथिव्याः, यद् अन्तरं दिवा पृथिव्या, यच्च भूतं, यच्च भविष्यति, यच्च वर्तमानम्, तानि केचित् ब्रुवन्ति—सर्वाणि एतानि आकाशे ओतानि च प्रोतानि च। किं तर्हि, गार्गि, आकाशः कस्मिन्न् ओतः च प्रोतः च?” सः अवदत्—“गार्गि, ब्रह्मविदोऽवदन्ति—एष अक्षरम्। न स स्थूलः, न सूक्ष्मः, न ह्रस्वः, न दीर्घः, न रक्तः, न अपः, न छायाऽस्ति, न तमः, न वायुः, न आकाशः, असङ्गः, अस्पर्शः, निर्-गन्धः, निर्-रसः, अचक्षुः, अश्रोत्रः, अवाक्, अमनाः, अतेजाः, अप्राणः, अमुखः, अनाम, अन्वयः, अव्ययः, अमृतः, अभयः, अमृत्युः, अशुद्धः, अशब्दः, अव्यक्तः, अनन्तः, अनादिः, अनन्तः, अन्तर्बहिश्च नास्ति, तं न कश्चन प्राप्नोति, न कश्चन गृह्णाति।” “तस्य एव अक्षरस्य आदेशात्, गार्गि, दिवा पृथिवी प्रतिष्ठेते।