याज्ञवल्क्यः महर्षिः ब्रह्मविद्यायाः गूढार्थं विवृण्वन् सभायाम् उपविष्टः प्रश्नान् उत्तरांश्च आदरपूर्वकं प्राह। तत्र आरम्भे, हस्तौ एव ग्राहौ, तौ कर्माख्येनातिग्राहेना ध्रियते। हस्ताभ्यां हि कर्माणि क्रियन्ते। त्वचः अपि ग्राहः, सा स्पर्शाख्येनातिग्राहेना ध्रियते। त्वचा हि स्पर्शान् वेदति। एवं अष्टौ ग्राहाः अष्टौ चातिग्राहाः सन्ति। ततः जारत्कारवः आर्तभागः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"यत् सर्वं मृत्योरन्नं भवति, किं देवता मृत्योरन्नं?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"अग्निः हि मृत्युः, सन्नं गृहीत्वा पुनः मृत्युम् जयति।" पुनः आर्तभागः पप्रच्छ—"यदा पुरुषः मृत्युम् गच्छति, किं न तस्य त्यजति?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"नाम। नाम अनन्तम्; सर्वे देवाः अनन्ताः; अनन्तेन एव सत्यम् लोकम् जयति।" पुनः पप्रच्छ—"यदा पुरुषः मृत्युम् गच्छति, प्राणाः तं त्यजन्ति वा?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"न; ते अत्रैव संह्रियन्ते। सः स्फायते, फुल्लः भवति, तथा मृतः शयते।" पुनः आर्तभागः पप्रच्छ—"यदा मृतस्य वाक् अग्नौ, प्राणः वायौ, चक्षुः सूर्ये, मनः चन्द्रे, दिशः श्रौत्रे, पृथिवी शरीरे, आकाशः आत्मनि, ओषधयः केशेषु, वृक्षाः शिरोराजिषु, रक्तं च शुक्रं च आपः स्थापयन्ति, तदा सः किम् भवति?" याज्ञवल्क्यः प्रियस्य हस्तं आह्वयन् उवाच—"आनय हस्तम्।" आर्तभागः उवाच—"सर्वे मिलित्वा ज्ञास्यामः। किं न एकत्वं? तद् विचिन्त्य, यत् किमपि उक्तं, तत् कर्म; यत् स्तुतं, तत् कर्म। पुण्येन कर्मणा पुण्यः भवति, पापेन कर्मणा पापः।" ततः आर्तभागः प्रश्नं विरमयत्। ततः भुज्युर्लाह्यायनिः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"अस्माभिः मद्रेषु परिव्राजकैः चरितम्। पतञ्जलकाप्यस्य गृहे आगच्छाम। तस्य कन्या गन्धर्वग्रस्ताः। पप्रच्छाम—'कः त्वम्?' सः उवाच—'शुद्धन्वाङ्गिरसः।' पुनः पप्रच्छाम—'कस्यां सीमायां लोकाः?' सः उवाच—'परिक्षित् कुत्र स्थितः?' तव पृच्छामि—याज्ञवल्क्य, परिक्षित् कुत्र स्थितः?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"यज्ञियाः अश्वमेधिनः यत्र गच्छन्ति, तत्र गच्छन्ति।" पुनः पप्रच्छ—"अश्वमेधिनः कुत्र गच्छन्ति?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"विदेहाः द्वात्रिंशत् रथाः प्रतिदिनं भूमिं परिक्रान्ति; भूमेः द्विगुणं समुद्रः भूमिं परितः परिक्रामति; मध्ये स्थानम् तुण्डकस्य शूलस्य वा पतङ्गस्य पक्षस्य तुल्यं सूक्ष्मम्। इन्द्रः महाविहङ्गः भूत्वा तान् वायुम् प्रापयत्; वायुः तान् स्वयम् स्थापयित्वा परिक्षित् स्थितं स्थानम् प्रापयत्। एवं वायुः एव स्तुतः; वायुः व्यक्तिः च समष्टिः च। यः एतद् वेद, मृत्युम् पुनः जयति, सर्वं जीवितम् प्राप्नोति।" ततः भुज्युर्लाह्यायनिः प्रश्नं विरमयत्। ततः कहोदः कौषीतक्यः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, साक्षात् ब्रह्म यः न परोक्षः, सर्वस्य अन्तरतमः आत्मा, तं मे ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"एषः आत्मा, सर्वस्य अन्तरतमः।" कहोदः पप्रच्छ—"कः याज्ञवल्क्य, सर्वस्य अन्तरतमः?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"यः अतीतः क्षुधां, तृष्णां, शोकं, मोहं, वृद्धिं, मृत्युम्। एतं आत्मानं ज्ञात्वा ब्राह्मणाः पुत्रकामां, वित्तकामां, लोककामां त्यक्त्वा परिव्राज्यं गृह्णन्ति। पुत्रकामः वित्तकामः; वित्तकामः लोककामः; सर्वं काम एव। तस्मात् विद्वान् ज्ञानम् प्राप्त्वा बालवत् तिष्ठति; बाल्यं च ज्ञानं च त्यक्त्वा मुनिः तिष्ठति; वाक् च मौनं च त्यक्त्वा ब्राह्मणः तिष्ठति। किम् ब्राह्मणः भवति? यथा यः भवति, तथा सः; यः एतद् वेद।" ततः कहोदः प्रश्नं विरमयत्। ततः उष्टः चाक्रायणः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, साक्षात् ब्रह्म यः न परोक्षः, सर्वस्य अन्तरतमः आत्मा, तं मे ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"एषः आत्मा, सर्वस्य अन्तरतमः।" उष्टः पप्रच्छ—"कः याज्ञवल्क्य, सर्वस्य अन्तरतमः?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"यः प्राणेन प्राणिति, सः अन्तरतमः आत्मा; यः अपानेन प्राणिति, सः अन्तरतमः आत्मा; यः व्यानेन प्राणिति, सः अन्तरतमः आत्मा; यः उदानेन प्राणिति, सः अन्तरतमः आत्मा; यः समानप्राणेन प्राणिति, सः अन्तरतमः आत्मा।" "एषः आत्मा, सर्वस्य अन्तरतमः।" उष्टः चाक्रायणः पुनः पप्रच्छ—"यथा गवां, अश्वानां नाम्ना निर्दिश्यते, एवं ब्रह्म साक्षात् निर्दिश्यते। तं मे ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"एषः आत्मा, सर्वस्य अन्तरतमः।" उष्टः पप्रच्छ—"कः याज्ञवल्क्य, सर्वस्य अन्तरतमः?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"दृशो दर्शितारं न पश्यसि; श्रोत्रस्य श्रोतारं न शृणोषि; मनसो मन्तारं न चिन्तयसि; विज्ञानस्य विज्ञातारं न वेदसि। एषः आत्मा, सर्वस्य अन्तरतमः। अन्यद् सर्वं दुःखितम्।" ततः उष्टः प्रश्नं विरमयत्। ततः गार्गी वाचक्नवी याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, यत्र सर्वं तन्तु-ऊततया निहितम्, तत्र आपः किम् निहिताः?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"वायौ, गार्गि।" "वायु किम् निहितः?" "आकाशे, गार्गि।" "आकाशः किम् निहितः?" "अन्तरिक्षे, गार्गि।" "अन्तरिक्षं किम् निहितम्?" "दिविषु, गार्गि।" "दिवः किम् निहितः?" "सूर्यलोकः, गार्गि।" "सूर्यलोकः किम् निहितः?" "चन्द्रलोकः, गार्गि।" "चन्द्रलोकः किम् निहितः?" "नक्षत्रलोकः, गार्गि।" "नक्षत्रलोकः किम् निहितः?" "देवलोकः, गार्गि।" "देवलोकः किम् निहितः?" "गन्धर्वलोकः, गार्गि।" "गन्धर्वलोकः किम् निहितः?" "प्रजापतिलोकः, गार्गि।" "प्रजापतिलोकः किम् निहितः?" "ब्रह्मलोकः, गार्गि।" "ब्रह्मलोकः किम् निहितः?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"गार्गि, मा पृच्छ, तव शिरः पतिष्यति। देवतानां विषयं अतिक्रान्तवती। मा पृच्छ।" ततः गार्गी प्रश्नं विरमयत्। ततः उद्दालकः अरुणिः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, मद्रेषु पतञ्जलकाप्यस्य गृहे यज्ञं अध्ययनम् अकरव। तस्य पत्नी गन्धर्वग्रस्ताः। पप्रच्छाम—'कः त्वम्?' सः उवाच—'कबन्ध अथर्वणः।'" कबन्धः अथर्वणः पतञ्जलकाप्यं यज्ञकर्तारं च पप्रच्छ—"काप्य, जानासि वा तन्तुं येन असौ लोकः, परलोकः, सर्वाणि भूतानि संयुज्यन्ति?" पतञ्जलकाप्यः उवाच—"न जानामि, भगवन्।" पुनः पप्रच्छ—"काप्य, जानासि वा अन्तर्यामं, यः अस्मिन्स्मिन् लोके, परलोके, सर्वेषु भूतेषु अन्तर्यामी अस्ति?" पतञ्जलकाप्यः उवाच—"न जानामि, भगवन्।" कबन्धः उवाच—"यः तन्तुं च अन्तर्यामी च जानाति, सः ब्रह्मविद्, लोकविद्, देवविद्, वेदविद्, यज्ञविद्, भूतविद्, आत्मविद्, सर्वविद्।" पुनः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"यदि तन्तुं च अन्तर्यामी च न जानासि, ब्रह्मविद् इति वदन् तव शिरः पतिष्यति।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"जानामि, गौतम, तन्तुं च अन्तर्यामी च।" गौतमः उवाच—"यः जानाति, तेन भाष्यताम्।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"वायुस्तन्तुः; वायुतन्तुना असौ लोकः, परलोकः, सर्वाणि भूतानि संयुज्यन्ति। अतः यदा पुरुषः मृत्युम् गच्छति, 'अस्य अङ्गानि शिथिलानि' इति वदन्ति; वायुतन्तुना सर्वं संयुज्यते।" पुनः गौतमः पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, अन्तर्यामी ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"यः पृथिव्याम् स्थितः, पृथिव्याः अन्यः, पृथिवी न जानाति, पृथिवी शरीरम् यस्य, पृथिव्याः अन्तर्यामी, सः आत्मा, अन्तर्यामी, अमृतः।" एवं जल, अग्नि, अन्तरिक्ष, वायु, दिव, सूर्य, चन्द्रनक्षत्र, आकाश, दिशः, विद्युत्, गर्जन, सर्वलोक, वेद, यज्ञ, सर्वभूतानि—एषः आत्मा, अन्तर्यामी, अमृतः। एतावत् भूतविषये उपदेशः। आत्मविषये—यः प्राणे स्थितः, प्राणस्य अन्तर्यामी, अमृतः। यः वाक्, चक्षुः, श्रोत्र, मनः, त्वचः, विज्ञानम्, ज्योतिः, तमः, बीजम्, आत्मा—एषः आत्मा, अन्तर्यामी, अमृतः। एवं याज्ञवल्क्यः ब्रह्मविद्यायाः गूढार्थं, आत्मनः अन्तर्यामित्वं, सर्वस्य आधारभूतं तन्तुं च, सभायाम् आदरपूर्वकं विवृण्वन्, ऋषिभिः पृष्टः, प्रशंसितः, ब्रह्मज्ञानस्य परमं रहस्यं प्रकाशयामास।