याज्ञवल्क्यं प्रति ब्राह्मणाः प्रश्नान् पप्रच्छुः। एकदा होत्रुः आशलः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, अध्वर्युः अद्य एतस्मिन् यज्ञे कति हविः प्रास्नौति?” सः उवाच—“त्रिभिः।“ पुनः सः पृष्टः—“कानि तानि त्रिणि?” याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—“यद् दीप्तमुत्क्षिप्यते, यद् आपूर्यते, यद् अधः प्रतिष्ठते।“ एतेषां फलम् अपि पृष्टः, याज्ञवल्क्यः अवदत्—“दीप्तेन हविषा देवानां लोकं जयति, यः हि देवलोकः दीप्तिमान्; आपूर्यतेन मनुष्यलोकं, यः हि मनुष्यलोकः आपूर्यते; अधः प्रतिष्ठतेन पितृलोकं, यः हि पितृलोकः अधः प्रतिष्ठितः।” ततः ब्राह्मणः पुनः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, ब्रह्मा अध्वर्युः दक्षिणतः कति देवताभिः यज्ञं रक्षति?” याज्ञवल्क्यः उवाच—“एकया।“ “का सा?” इति पृष्टे, सः अवदत्—“मन एव। मनः अनन्तम्, सर्वा देवताः अपि अनन्ताः। अनन्तेन एव सत्यस्य लोकं जयति।” अन्यः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, उद्गाता अस्मिन् यज्ञे कति स्तोत्राणि गायति?” सः उवाच—“त्रीणि।“ “कानि तानि?” इति पृष्टे, सः अवदत्—“पुरोनुवाक्या, याज्या, शस्या। एतेषां देवता आत्मसंबन्धेन ज्ञेयाः। आत्मनः संदर्भे का या?” इति पृष्टे, याज्ञवल्क्यः अवदत्—“पुरोनुवाक्या प्राणः, याज्या अपानः, शस्या व्यानः। एतेषां फलम् यद् प्राणवत्तमस्ति तत् सर्वं प्राप्नोति।” एवं आशलः प्रश्नान् न्यवर्तत। ततः जातर्कारवः आर्तभागः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, कति ग्राहाः, कति अतिग्राहाः?” याज्ञवल्क्यः उवाच—“अष्टौ ग्राहाः, अष्टौ अतिग्राहाः।“ तानि यथाक्रमं निर्दिष्टानि—“प्राणः ग्राहः, अपानेन अतिग्राहेण गृह्यते; अपानेन गन्धान् वेत्ति। जिह्वा ग्राहः, रसेन अतिग्राहेण गृह्यते; जिह्वया रसान् वेत्ति। वाक् ग्राहः, नाम्ना अतिग्राहेण गृह्यते; वाचा नामानि वदति। चक्षुः ग्राहः, रूपेण अतिग्राहेण गृह्यते; चक्षुषा रूपाणि पश्यति। श्रोत्रं ग्राहः, शब्देन अतिग्राहेण गृह्यते; श्रोत्रेण शब्दान् शृणोति। मनः ग्राहः, कामेन अतिग्राहेण गृह्यते; मनसा कामान् कामयते। हस्तौ ग्राहौ, कर्मणा अतिग्राहेण गृह्येते; हस्ताभ्यां कर्माणि करोति। त्वक् ग्राहः, स्पर्शेन अतिग्राहेण गृह्यते; त्वचा स्पर्शान् वेत्ति।“ एवं अष्टौ ग्राहाः अष्टौ अतिग्राहाः इति। पुनः आर्तभागः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, सर्वं मृत्योरन्नं चेत्, कस्य देवतायाः मृत्युः अन्नं भवति?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“अग्निः एव मृत्युः; सः अन्नं गृहित्वा पुनः मृत्युम् जयति।” अन्यः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यदा अयं पुरुषः म्रियते, किम् तस्मात् न प्रच्यवति?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“नाम। नाम अनन्तम्, सर्वा देवताः अपि अनन्ताः। अनन्तेन एव सत्यस्य लोकं जयति।” पुनः पृष्टम्—“यदा अयं पुरुषः म्रियते, प्राणा अपक्रमन्ति वा न वा?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“न; अत्रैव संगृह्यन्ते। सः उन्नीयते, स्फायते, तथा स्फायमानः मृतः शयते।” अन्यः पप्रच्छ—“यदा मृतस्य वाक् अग्नौ लीयते, प्राणः वायौ, चक्षुः आदित्ये, मनः चन्द्रे, दिशः श्रोत्रे, पृथिवी शरीरे, आकाशः आत्मनि, ओषधयः लोमे, वृक्षा केशे, रक्तं रेतश्च आप्सु, तदा अयं किम् भवति?” याज्ञवल्क्यः उक्तवान्—“आनय, प्रिय, हस्तम्।” तौ उपविश्य विचारयामासतुः—“यद् यद् उक्तं, तत् कर्म; यद् यद् स्तुतम्, तत् कर्म। पुण्येन कर्मणा पुण्यो भवति, पापेन पापः।” एवं आर्तभागः प्रश्नान् न्यवर्तत। ततः भुज्युर्ह लाह्यायनिः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, वयं मद्रेषु परिव्राजकाः आस्म। पतञ्चल काप्यस्य गृहे अगच्छाम। तस्य दुहिता गन्धर्वगृहीता आसीत्। पप्रच्छाम—‘कः असि?’ सः अवदत्—‘शुद्धन्वा आङ्गिरसः अस्मि।’ जग्मुः लोकानां सीमाः पृष्टाः। सः अवदत्—‘क्व पारिक्षित् अवसत्?’ याज्ञवल्क्य, तव उत्तरं किम्?” याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—“ये अश्वमेधं यजन्ति, ते यत्र गच्छन्ति, तत्र पारिक्षित् अवसत्।” पुनः पृष्टे—“क्व यजन्तः गच्छन्ति?” सः अवदत्—“विदेहानां द्वात्रिंशद् रथाः प्रतिदिनं जगति परिभ्रमन्ति, पृथिव्याः द्विगुणं परितः; समुद्रः अपि पृथिव्याः द्विगुणं परितः; तयोः मध्ये सूक्ष्मम् अन्तरम् अस्ति। इन्द्रः महाविहङ्गत्वेन तान् वायवे न्यवेशयत्, वायुः स्वयम् एव तान् यत्र पारिक्षित् अवसत् तत्र निनेश। एवं वायुः एवैकः स्तुतः; तस्मात् वायुः एवैकः व्यक्तं समष्टिं च। यः एतद् वेद, सः मृत्युम् पुनः जयति, सर्वं जीवितं प्राप्नोति।” एवं भुज्युर्ह प्रश्नान् न्यवर्तत। ततः कहोदः कौषीतक्यः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, तद् ब्रह्म यः प्रत्यक्षम्, नापरोक्षम्, य आत्मा सर्वेषां अन्तरः, तं व्याचक्ष्व।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“एष आत्मा सर्वेषां अन्तरः।” पुनः पृष्टे—“कः सः?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“यो अतीतः क्षुधां, तृषां, शोकं, मोहं, जरां, मृत्युम्। एतमात्मानं ज्ञात्वा ब्राह्मणाः पुत्रेषु वित्तेषु लोकेषु न स्पृहयन्ति, परिव्राजकत्वं व्रजन्ति। पुत्रकामः वित्तकामः, वित्तकामः लोककामः, एते द्वौ एव कामौ। तस्मात् विद्वान् बाल्येन तिष्ठेत्; बाल्यं च विद्याम् च परित्यज्य मुनिः तिष्ठेत्; वाचं च निवृत्तिं च परित्यज्य ब्राह्मणः तिष्ठेत्। कथं ब्राह्मणः भवति? यथा भवति, तथा सः। यः एवं वेद।” एवं कहोदः प्रश्नान् न्यवर्तत। ततः उषस्तः चाक्रायणः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, तद् ब्रह्म यः प्रत्यक्षम्, नापरोक्षम्, य आत्मा सर्वेषां अन्तरः, तं व्याचक्ष्व।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“एष आत्मा सर्वेषां अन्तरः।” पुनः पृष्टे—“कः सः?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“यः प्राणेन प्राणिति, सः अन्तरात्मा; यः अपानेन प्राणिति, सः अन्तरात्मा; यः व्यानेन प्राणिति, सः अन्तरात्मा; यः उदानेन प्राणिति, सः अन्तरात्मा; यः समानप्राणेन प्राणिति, सः अन्तरात्मा। एष आत्मा सर्वेषां अन्तरः।” उषस्तः पुनः अवदत्—“यथा गवां वाथ अश्वानां नाम निर्दिश्यते, एवं प्रत्यक्षम् उक्तम्। तद् ब्रह्म प्रत्यक्षम्, नापरोक्षम्, य आत्मा सर्वेषां अन्तरः, तं व्याचक्ष्व।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“एष आत्मा सर्वेषां अन्तरः।” पुनः पृष्टे—“कः सः?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“द्रष्टुः द्रष्टारं न पश्यसि, श्रोतुः श्रोतारं न शृणोषि, मन्तुः मन्तारं न मन्यसे, विज्ञातुः विज्ञातारं न विजानासि। एष आत्मा सर्वेषां अन्तरः। अन्यत् सर्वं दुःखमयम्।” एवं उषस्तः प्रश्नान् न्यवर्तत। ततः गार्ग्याः वाचक्नव्याः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यत्र इदं सर्वं ओतम् च प्रोतम् च, जलानि कस्मिन् ओतानि?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“वायौ।” सा पप्रच्छ—“वायुः कस्मिन् ओतः?” सः—“आकाशे।” सा—“आकाशः कस्मिन् ओतः?” सः—“अन्तरिक्षेषु।” सा—“अन्तरिक्षाणि कस्मिन् ओतानि?” सः—“द्युलोकेषु।” सा—“द्युलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“सूर्यलोकाः।” सा—“सूर्यलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“चन्द्रलोकाः।” सा—“चन्द्रलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“नक्षत्रलोकाः।” सा—“नक्षत्रलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“देवलोकाः।” सा—“देवलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“गन्धर्वलोकाः।” सा—“गन्धर्वलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“प्रजापतिलोकाः।” सा—“प्रजापतिलोकाः कस्मिन् ओताः?” सः—“ब्रह्मलोकाः।” सा—“ब्रह्मलोकाः कस्मिन् ओताः?” तदा याज्ञवल्क्यः अवदत्—“गार्गि, मा पृच्छ, तव शिरः पतिष्यति; एष देवयोनिः प्रश्नः। मा पृच्छ।” एवं गार्ग्याः प्रश्नान् न्यवर्तत। ततः उद्दालकः अरुणिः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, वयं मद्रेषु पतञ्चल काप्यस्य गृहे यज्ञं शुश्रूषामः। तस्य भार्या गन्धर्वगृहीता आसीत्। पप्रच्छाम—‘कः असि?’ सः अवदत्—‘कबन्ध अथर्वाणः अस्मि।’” कबन्धः अथर्वाणः पतञ्चल काप्यं याजमानांश्च उवाच—“काप्य, जानासि किम् तं सूत्रं येनायं लोकः परलोकः च सर्वाणि भूतानि च अन्वितानि?” काप्यः अवदत्—“न जानामि, भगवन्।” पुनः कबन्धः पप्रच्छ—“काप्य, जानासि किम् तं अन्तर्यामं यः अयं लोकः परलोकः च सर्वाणि भूतानि च अन्तरतः नियच्छति?” काप्यः अवदत्—“न जानामि, भगवन्।” कबन्धः अवदत्—“यो एतद् वेद, सः ब्रह्मविद्, लोकविद्, देवविद्, वेदविद्, यज्ञविद्, भूतविद्, आत्मविद्, सर्वविद्। अहम् एतद् जानामि। यदि त्वं याज्ञवल्क्य, न जानासि, तव शिरः पतिष्यति।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“अहं गौतम, जानामि तं सूत्रं च तं अन्तर्यामं च। यः जानाति, सः वदतु।” सः—“वद।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“वायुः, गौतम, तत् सूत्रम्; वायुना एव इदं लोकः परलोकः च सर्वाणि भूतानि च अन्वितानि। तस्मात् मृतस्य ‘अस्य अङ्गानि विमुक्तानि’ इति वदन्ति; वायुना एव सूत्रेण सर्वं अन्वितम्। एवं स्यात्। याज्ञवल्क्य, अन्तर्यामिनम् वद।” यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः, यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरम्, यः पृथिवीं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः आप्सु तिष्ठन् आपाम् अन्तरः, यं आपः न वेदुः, यस्य आपः शरीरम्, यः आपः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः अग्नौ तिष्ठन् अग्नेः अन्तरः, यं अग्निः न वेद, यस्य अग्निः शरीरम्, यः अग्निं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः अन्तरिक्षे तिष्ठन् अन्तरिक्षस्य अन्तरः, यं अन्तरिक्षं न वेद, यस्य अन्तरिक्षं शरीरम्, यः अन्तरिक्षम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः वायौ तिष्ठन् वायोः अन्तरः, यं वायुः न वेद, यस्य वायुः शरीरम्, यः वायुम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः दिवि तिष्ठन् दिवः अन्तरः, यं दिवं न वेद, यस्य दिवः शरीरम्, यः दिवं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः सूर्ये तिष्ठन् सूर्यस्य अन्तरः, यं सूर्यः न वेद, यस्य सूर्यः शरीरम्, यः सूर्यं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः चन्द्रे नक्षत्रेषु तिष्ठन् चन्द्रनक्षत्राणां अन्तरः, यं चन्द्रनक्षत्राणि न वेदुः, यस्य चन्द्रनक्षत्राणि शरीरम्, यः तानि अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः आकाशे तिष्ठन् आकाशस्य अन्तरः, यं आकाशं न वेद, यस्य आकाशं शरीरम्, यः आकाशम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः दिशां तिष्ठन् दिशां अन्तरः, यं दिशः न वेदुः, यस्य दिशः शरीरम्, यः दिशः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः विद्युत्सु तिष्ठन् विद्युतां अन्तरः, यं विद्युत् न वेद, यस्य विद्युत् शरीरम्, यः विद्युतं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः गर्जने तिष्ठन् गर्जनस्य अन्तरः, यं गर्जनं न वेद, यस्य गर्जनं शरीरम्, यः गर्जनं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः। यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन् सर्वेषां लोकानां अन्तरः, यं सर्वे लोकाः न वेदुः, यस्य सर्वे लोकाः शरीरम्, यः तान् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा ते अन्तर्याम्य् अमृतः।