एषा एव देवता, एतान् देवतान् पापमृत्यू उन्मुच्य, दिशामन्तं नयित्वा तत्रैव तेषां पापमृत्यू न्यधत्त। तस्मात् मनुष्यादधः स्थानं, दिशामन्तं, वा पापमृत्यून् न कदाचित् अनुयातव्यम्। पुनरपि सा देवता, एतान् देवतान् पापमृत्यू उन्मुच्य, मृत्योः पारं निनाय। प्रथमं सा वाचं मृत्योः पारं निनाय। वाचं मृत्योः विमुच्य, सा अग्निरभवत्। स एष अग्निः, मृत्युमतीत्य, अद्यापि दीप्तिमान् अस्ति। अथ सा प्राणं मृत्योः पारं निनाय। प्राणं मृत्योः विमुच्य, स वायुरभवत्। स एष वायुः, मृत्युमतीत्य, अद्यापि वाति। अथ सा चक्षुः मृत्योः पारं निनाय। चक्षुः मृत्योः विमुच्य, स सूर्यः अभवत्। स एष सूर्यः, मृत्युमतीत्य, अद्यापि दीप्तिमान् अस्ति। अथ सा श्रोत्रं मृत्योः पारं निनाय। श्रोत्रं मृत्योः विमुच्य, ताः दिशः अभवन्। एताः एव दिशः, मृत्युमतीत्य, अद्यापि स्थिताः। अथ सा मनः मृत्योः पारं निनाय। मनः मृत्योः विमुच्य, स सोमः अभवत्। स एष सोमः, मृत्युमतीत्य, अद्यापि दीप्तिमान् अस्ति। एवं हि, या एवं वेद, सा देवता मृत्योः पारं नयति। अनन्तरं आत्मनः कृते अन्नं आनीतम्। यदन्नं खाद्यते, तदेतदात्मनैव खाद्यते, तत्रैव प्रतिष्ठितम्। तदा ते देवाः ऊचुः—"एतद्वै सर्वं खाद्यमेव; त्वं आत्मानं प्राप्तवान्। अस्माकं खाद्यं विभागय।" ते तम् आत्मानं प्रविविशुः। "एवमस्तु," इति सः। ते पूर्णतया तम् प्रविविशुः। तस्मात् येन सः खाद्यं खादति, तेनैव ते तृप्यन्ति। एवं हि, स्वस्य स्वमेव प्रविशन्ति। यः स्वामी, स एव श्रेष्ठः, खादकः, अधिपः; या एवं वेद। यः एवं वेद, सः स्वजनानां मध्ये सन्तानं इच्छन्, पत्नीनां न कदापि क्षीयते। यः तु न वेद, सन्तानं इच्छन्, सः पत्नीनां क्षीयते। एष एव अङ्गानां सारः, रसंश्च। प्राण एव अङ्गानां रसः। यतः प्राणः अङ्गानां रसः, तस्मात् यस्मात् अङ्गात् प्राणः गच्छति, तत् शुष्यति; प्राणः हि अङ्गानां रसः। एष एव बृहस्पतिः। वाक् एव बृहती, एष तस्याः पतिरेव; तस्मात् बृहस्पतिः इति उच्यते। एष एव ब्रह्मणस्पतिः; वाक् एव ब्रह्म, एष तस्याः पतिरेव; तस्मात् ब्रह्मणस्पतिः इति उच्यते। एष एव साम। वाक् एव साम, एष तस्य गायका। एष साम्नः सारः। यः अश्वसमः, मशकसमः, गजसमः, त्रिलोकसमः, सर्वसमः, सः साम्ना ऐक्यं लभते; या एवं वेद। एष एव उद्गीथः। प्राण एव उद्गीथः, यतः प्राणेन सर्वमिदं धार्यते। वाक् गीतिः, सः गायकः; तस्मात् उद्गीथः इति उच्यते। कदाचित्, चिकीतानानां ब्रह्मदत्तः राजा, भक्षयन्, "एष राजा यो मूर्धानं विदारयामास; यतः तस्य सारः अन्येन मार्गेण निर्गतः, वाचा च प्राणेन च निर्गतः," इति अवदत्। यः साम्नः स्वारस्यं वेद, सः स्वारं लभते। तस्य स्वार एव संपदस्ति। तस्मात् यः होतृत्वं इच्छेत्, वाङ्मध्ये स्वारं कामयेत्; स्वारयुक्तया वाचा होत्रं कुर्यात्। तस्मात् ये यज्ञे संपदं द्रष्टुमिच्छन्ति, ते स्वारयुक्तं पश्यन्ति; यः साम्नः स्वारं वेद, सः संपदं प्राप्नोति। यः साम्नः हिरण्यं वेद, सः हिरण्यं प्राप्नोति; तस्य स्वार एव हिरण्यं। यः साम्नः अधिष्ठानं वेद, सः स्थिरः भवति; तस्य वाक् एव अधिष्ठानम्। प्राणो वाक्यं प्रतिष्ठितः, गायति; केचित् अन्नमित्याहुः। पुनः, पवमानानां आरोहणं यथा—प्रस्तोता एव प्रस्थावस्य साम गायति। गायन्, एतान् मन्त्रान् जपेत्—"असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय।" यदा सः "असतो मा सद्गमय" इति ब्रूयात्, असत् मृत्युः, सत् अमृतम्; "मृत्योर्मा अमृतं गमय" इत्यर्थः—"मा मां मर्त्यं कृथाः।" "तमसो मा ज्योतिर्गमय"—मृत्युः एव तमः, ज्योतिः अमृतम्; "मृत्योर्मा अमृतं गमय"—"मा मां मर्त्यं कृथाः।" "मृत्योर्मा अमृतं गमय"—इह किमपि न गूढम्। अन्येषु सामसु, तत्र आत्मनः खाद्यं पेयं च गायेत्; तस्मात् यद्वाञ्छति, तत् तत्र वृणीते। एवं वेदमानः गायकः, स्वस्य वा यजमानस्य वा, यद्वाञ्छति, तत् गायति। एष एव लोकजयः; यः एतत् साम वेद, सः दृष्टस्य न अपेक्षते। आदौ, अयम् आत्मैव केवलं आसीत्, पुरुषवद्वपुः। सः परितः पश्यन्, अन्यं किमपि न अपश्यत्। प्रथमं सः अवदत्—"अहं अस्मि।" तस्मात् "अहं" इति नामाभवत्। अतः अद्यापि यः पृच्छ्यते, प्रथमं "अहं अस्मि" इति वदति, ततोऽन्यद् नाम वदति। सः सर्वं पापं पूर्वं दग्ध्वा, "पुरुषः" इति उच्यते। यः पूर्वं पापं दग्धुमिच्छति, सः एवं वेद, सः तद् दहति। सः अभवत्—"भयं मम।" तस्मात् एकाकी भयभीतः भवति। सः चिन्तयामास—"मत्तः अन्यन्नास्ति, कस्याहं भीतः स्याम्?" तस्मात् तस्य भयं व्यपगतम्; द्वितीयात् हि भयं जायते। सः एकाकी आसीत्; तस्मात् एकाकी न रमते। द्वितीयं कामयामास। सः स्त्रीपुरुषयोः संयोगवत् महत्त्वं प्राप्तवान्। सः आत्मानं द्विधा कृत्वा, पतिः पत्नी च अभवताम्। तस्मात् याज्ञवल्क्यः—"इदं पिष्टशकुन्तस्य अर्धमिव," इति। तेन स्त्रिया एष आकाशः पूर्यते। सः तया सह संजग्मे, मानवाः अभवन्। सा चिन्तयामास—"कथं मां सः आत्मनः उत्पाद्य संजग्मेत?" सा आत्मानं गुह्यं कृतवती। सः वृषभः अभवत्, सा धेनुः; तयोः संयोगात् पशवः अभवन्। सः अश्वः अभवत्, सा अश्व्या; सः गर्दभः, सा गर्दभ्या; तयोः संयोगात् एकशफाः अभवन्। सः अजः, सा अज्या; सः मेषः, सा मेष्या; तयोः संयोगात् अजावयः अभवन्। एवं यावन्ति द्वन्द्वानि, यावद्विरूप्यकः, सर्वाणि सः एव सृष्टवान्। सः अवदत्—"अहमेव इदं सृजामि, सर्वं मया सृष्टम्," इति। तस्मात् सृष्टिः अभवत्। यः एवं वेद, तस्यास्यां सृष्टौ सृष्टिः भवति। सः आत्मानं मन्थित्वा, मुखहस्ताभ्यां अग्निं सृष्टवान्। तस्मात् मुखस्य योन्याश्च अन्तः रोमशून्यः। यदत्र स्नेहमस्ति, तत् वीर्यरूपेण सृष्टम्; सः सोमः। अन्नं च खादकश्च, सोम एव अन्नं, अग्निः खादकः। एषा ब्रह्मणः परमा सृष्टिः—सः श्रेष्ठः सन्, देवतान् सृष्टवान्; ततो मर्त्यान् सृज्य, मर्त्यत्वं प्राप्तवान्। तस्मात् एषा परमा सृष्टिः। यः एतां परमान् सृष्टिं वेद, सः तत्रैव आनन्दं प्राप्नोति। तत् ततः अव्यक्तमासीत्; नामरूपाभ्यामेव विभागः। "एषः नाम्ना, एषः रूपेण," इति। अद्यापि नामरूपाभ्यामेव विभागः। सः अत्र प्रविष्टः, नखाग्रपर्यन्तम्। यथा कर्षणी कोशे, पृथिवी च गर्भे, एवं सः अव्यक्तः, दृश्यते न। यदा सः श्वसति, प्राण इति; भाषते, वाक्; पश्यति, चक्षुः; शृणोति, श्रोत्रम्; मन्यते, मनः। एतानि तस्य कर्मनामानि। यः प्रत्यक्षं प्रत्यक्षं पूजयति, सः सम्पूर्णं न वेद; सः तावत् एव भवति।