विदेहानां जनकः राजा महादानैर्युक्तं यज्ञं अयजत्। तत्र कुरुपाञ्चालदेशीयाः ब्राह्मणाः समीताः। तदा जनकः विदेहः मनसि चिन्तयामास – “एतेषु ब्राह्मणेषु कः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः?” तस्य ज्ञातुम् अभिलाषः अभवत्। तदा सहस्रं गोः एकत्र संगृहीतान्, तेषां शृङ्गयोः दश-दश सुवर्णमुद्राः बद्धाः। तदनन्तरं स ब्राह्मणेभ्यः उवाच – “आयुष्मन्तः, यः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः स एतान् गाः नयतु।” किन्तु ब्राह्मणाः न शशाकुर्भवितुम्। तदा याज्ञवल्क्यः स्वशिष्यं समश्रवम् उवाच – “प्रियः समश्रव, एतान् गाः नय।” स ताः गाः निनाय। तदा ब्राह्मणाः कोपिताः अभवन् – “कथं एषः सर्वेषां ब्रह्मविदां श्रेष्ठत्वं ददाति?” तदा जनकस्य यज्ञस्य मुख्यः पुरोहितः आशलः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, नूनं त्वमेव ब्रह्मविदां श्रेष्ठः?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “यः श्रेष्ठः तस्मै नमः; वयं तु गोभिः कामिनः।” तदा आशलः पुनः प्रश्नाय उद्यतः अभवत्। याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “यतः सर्वं मृत्युनाऽभिगृहीतं, यतः सर्वं मृत्युनाऽभिभूतं, यज्ञकर्ता मृत्युनः केन विमुक्तः?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “होता, वाक्, अग्निः; वाक् होता यज्ञस्य। एषा वाक्, एषः अग्निः, एषः होता – एषः मोक्षः, एषः परममोक्षः।” पुनः पप्रच्छ – “यतः सर्वं अह्न्यहन्याभिगृहीतं, यतः सर्वं अह्न्यहन्याभिभूतं, यज्ञकर्ता अह्न्यहन्यः केन विमुक्तः?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “अध्वर्यु, चक्षुः, सूर्यः; चक्षुः अध्वर्यु यज्ञस्य। एषः चक्षुः, एषः सूर्यः, एषः अध्वर्यु – एषः मोक्षः, एषः परममोक्षः।” पुनः पप्रच्छ – “यतः सर्वं शुक्लकृष्णपक्षाभिगृहीतं, यतः सर्वं शुक्लकृष्णपक्षाभिभूतं, यज्ञकर्ता शुक्लकृष्णपक्षः केन विमुक्तः?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “ब्राह्मन्, मनः, चन्द्रः; मनः ब्राह्मन् यज्ञस्य। एषः मनः, एषः चन्द्रः, एषः ब्राह्मन् – एषः मोक्षः, एषः परममोक्षः।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, मध्यप्रदेशः इव निरालम्बः; यज्ञकर्ता केन स्वर्गलोकं गच्छति?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “उद्गाता, विधिना, प्राणेन; प्राण उद्गाता यज्ञस्य। यः प्राणः, स एव वायुः, स उद्गातारः, स मोक्षः, स परममोक्षः। एषः परममोक्षः; इदानीं सिद्धयः।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, होता अद्य केति ऋचाभिः यज्ञं करोति?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “त्रिभिः। का इति ताः? पुरोनुवाक्या, याज्या, शस्या। ताभिः किं विजयी? पुरोनुवाक्या पृथिवीलोकः, याज्या अन्तरिक्षलोकः, शस्या स्वर्लोकः।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, अध्वर्यु अद्य केति हविषा यज्ञे आघारयति?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “त्रिभिः। का इति ताः? दीप्तहविः, प्रवृत्तहविः, शमितहविः। ताभिः किं विजयी? दीप्तहविः देवलोकः, प्रवृत्तहविः मनुष्यलोकः, शमितहविः पितृलोकः।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, ब्राह्मन् दक्षिणतः केति देवता यज्ञं रक्षति?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “एकया। का सा? मनः। मनः अनन्तम्, सर्वे देवाः अनन्ताः। अनन्तेन विजयी सत्यम्।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, उद्गाता अद्य केति स्तोत्रैः यज्ञे गायति?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “त्रिभिः। का इति ताः? पुरोनुवाक्या, याज्या, शस्या; तासां देवताभिः, आत्मनः सन्दर्भे। आत्मसन्दर्भे का इति ताः? पुरोनुवाक्या प्राणः, याज्या अपानः, शस्या व्यानः। ताभिः किं विजयी? यदिह प्राणयुक्तम्। तदनन्तरं होता आशलः प्रश्नं विरमितवान्। ततः जारत्कारव आर्तभागः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, केति ग्रहा, केति अतिग्रहा?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “अष्टौ ग्रहा, अष्टौ अतिग्रहा। का इति ताः?” प्राणः ग्रहः; स अतिग्रहः अपानः। अपानेन गन्धः ज्ञायते। जिह्वा ग्रहः; स अतिग्रहः रसः। जिह्वया रसः ज्ञायते। वाक् ग्रहः; स अतिग्रहः नाम। वाचा नाम उच्चार्यते। चक्षुः ग्रहः; स अतिग्रहः रूपः। चक्षुषा रूपं दृश्यते। श्रोत्रं ग्रहः; स अतिग्रहः शब्दः। श्रोत्रेण शब्दः श्रूयते। मनः ग्रहः; स अतिग्रहः कामः। मनसा कामः इच्छ्यते। हस्तौ ग्रहः; स अतिग्रहः कर्म। हस्ताभ्यां कर्म क्रियते। त्वक् ग्रहः; स अतिग्रहः स्पर्शः। त्वचा स्पर्शः ज्ञायते। एवं अष्टौ ग्रहा, अष्टौ अतिग्रहा। पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, सर्वं मृत्योरन्नम्; किमपि देवता अस्ति यस्य मृत्युः अन्नम्?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “अग्निः मृत्युः; स अन्नं ग्राह्य पुनः मृत्युः जयति।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, यदा इयं पुरुषः मृतः, किम् न त्यजति?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “नाम। नाम अनन्तम्, सर्वे देवाः अनन्ताः; अनन्तेन विजयी सत्यम्।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, यदा इयं पुरुषः मृतः, प्राणाः गच्छन्ति वा न वा?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “न। ते अत्रैव संहिता। स स्फुरति, स वर्धते, वर्धमानः मृतः शयति।” पुनः पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, मृतस्य वाक् अग्नौ, प्राणः वायौ, चक्षुः सूर्ये, मनः चन्द्रे, दिशः श्रोत्रे, पृथिवी शरीरम्, आकाशः आत्मनि, ओषधयः केशे, वृक्षाः शिरःकेशे, रक्तं शुक्रं च जलासु स्थाप्यते, तदा किम् पुरुषः भवति?” याज्ञवल्क्यः उवाच – “प्रिये, हस्तं आनय।” आर्तभागः उवाच – “एतत् सह जानीयाम। न वा, न वा संवितम्?” तौ अपाक्रम्य चिन्तयामासतुः। यद् अकुर्वतुः, तत् कर्म; यद् स्तुत्वा, तत् कर्म। पुण्येन पुण्यः, पापेन पापः भवति। तदनन्तरं आर्तभागः प्रश्नं विरमितवान्। ततः भुज्यु लाह्यायनिः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, वयं मद्रेषु भिक्षवः अभवाम। पतञ्चलकाप्यस्य गृहे अगच्छाम। तस्य कन्या गन्धर्वग्रस्ताः। पप्रच्छाम – ‘कः त्वम्?’ स उवाच – ‘शुद्धन्वाङ्गिरसः।’ यद् पप्रच्छाम लोकसीमाः, स उवाच – ‘परिक्षित् कुत्र वासम्?’ इदानीं त्वां पृच्छामि – ‘परिक्षित् कुत्र वासम्?’” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “यत्र अश्वमेधिनः गच्छन्ति। अश्वमेधिनः कुत्र गच्छन्ति? द्वात्रिंशद् विदेहयानि प्रतिदिनं पृथिवीं परितः यान्ति; पृथिव्याः द्विगुणं परिक्रान्ति; समुद्रः पृथिव्याः द्विगुणं परिक्रान्ति। मध्ये स्थानम् तु तुण्डशूलवत् वा, मक्षिकापक्षवत् वा। इन्द्रः महाविहङ्गः सञ्जातः तान् वायुम् प्रति अनयत्; वायुः तान् आत्मनि स्थाप्य परिक्षित् स्थानम् अनयत्। वायुः एव स्तुतः; तस्मात् वायुः व्यक्तिः, समष्टिः च। यः एतद् वेत्ति, मृत्युः पुनः जयति, सर्वं जीवितम् आप्नोति।” तदनन्तरं भुज्यु लाह्यायनिः प्रश्नं विरमितवान्। ततः कहोदः कौषीतक्यः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, तद् ब्रह्म यत् प्रत्यक्षम्, अप्रत्यक्षम् न, तद् आत्मानम् सर्वस्य अन्तरतमम् विवृणु।” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “एषः आत्मा अन्तरतमः। कः अन्तरतमः? यः अन्नपिपासाशोकमोहजरामरणातीतः। एतं आत्मानं ज्ञात्वा ब्राह्मणाः पुत्रकामम्, वित्तकामम्, लोककामम् त्यक्त्वा भिक्षाचर्यां गृह्णन्ति। पुत्रकामः वित्तकामः; वित्तकामः लोककामः; एते कामाः एव। तस्मात् विद्वान् ज्ञानम् प्राप्त्वा बालवत् तिष्ठति; बाल्यम् ज्ञानम् च त्यक्त्वा मुनिः तिष्ठति; वाक् मौनम् च त्यक्त्वा ब्राह्मणः तिष्ठति। ब्राह्मणः कथं भवति? यथा भवति, तथा भवति; यः एतद् वेत्ति।” तदनन्तरं कहोदः कौषीतक्यः प्रश्नं विरमितवान्। ततः उषस्तः चाक्रायणः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, तद् ब्रह्म यत् प्रत्यक्षम्, अप्रत्यक्षम् न, तद् आत्मानम् सर्वस्य अन्तरतमम् विवृणु।” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “एषः आत्मा अन्तरतमः। कः अन्तरतमः? यः प्राणेन प्राणिति, अपानेन प्राणिति, व्यानेन प्राणिति, उदानेन प्राणिति, समाननेन प्राणिति। एषः आत्मा अन्तरतमः।” उषस्तः पुनः पप्रच्छ – “यथा कः, यथा अश्वः, तथा एषः निर्दिष्टः। तद् ब्रह्म यत् प्रत्यक्षम्, अप्रत्यक्षम् न, तद् आत्मानम् सर्वस्य अन्तरतमम् विवृणु।” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “एषः आत्मा अन्तरतमः। कः अन्तरतमः? दृष्टृदृश्यं न पश्यसि; श्रोतृश्रुतं न शृणोषि; मन्तृमननं न मन्यसे; ज्ञातृज्ञानं न जानासि। एषः आत्मा अन्तरतमः। अन्यत् सर्वम् उपहतम्।” तदनन्तरं उषस्तः चाक्रायणः प्रश्नं विरमितवान्। ततः गार्गी वाचक्नवी याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, यत्र सर्वम् ओतं प्रोतं, तत्र जलानि केन ओतानि?” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “वायौ, गार्गि।” “वायुः केन ओतः?” “आकाशे, गार्गि।” “आकाशः केन ओतः?” “अन्तरिक्षे, गार्गि।” “अन्तरिक्षः केन ओतः?” “स्वर्गलोके, गार्गि।” “स्वर्गलोकः केन ओतः?” “सूर्यलोकः, गार्गि।” “सूर्यलोकः केन ओतः?” “चन्द्रलोकः, गार्गि।” “चन्द्रलोकः केन ओतः?” “तारालोकः, गार्गि।” “तारालोकः केन ओतः?” “देवलोकः, गार्गि।” “देवलोकः केन ओतः?” “गन्धर्वलोकः, गार्गि।” “गन्धर्वलोकः केन ओतः?” “प्रजापतिलोकः, गार्गि।” “प्रजापतिलोकः केन ओतः?” “ब्रह्मलोकः, गार्गि।” “ब्रह्मलोकः केन ओतः?” याज्ञवल्क्यः उवाच – “गार्गि, न पृच्छ; तव शिरः पतिष्यति। देवसमीपे प्रश्नम् पृच्छसि। गार्गि, न पृच्छ।” तदनन्तरं गार्गी वाचक्नवी प्रश्नं विरमितवान्। ततः उद्दालकः अरुणिः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ – “याज्ञवल्क्य, वयं मद्रेषु पतञ्चलकाप्यस्य गृहे यज्ञं अधीयानः अभवाम। तस्य पत्नी गन्धर्वग्रस्ताः। पप्रच्छाम – ‘कः त्वम्?’ स उवाच – ‘कबन्धः अथर्वणः।’” कबन्धः अथर्वणः पतञ्चलकाप्यं यज्ञकर्तृभ्यः उवाच – “काप्य, किं जानासि तं सूत्रं येन अयं लोकः, परलोकः, सर्वाणि भूतानि उपधार्यन्ते?” पतञ्चलकाप्यः उत्तरं ददौ – “न जानामि, भगवन्।” कबन्धः अथर्वणः पुनः पप्रच्छ – “काप्य, किं जानासि अन्तर्यामी, यः अयं लोकः, परलोकः, सर्वाणि भूतानि अन्तरतः यमयति?” पतञ्चलकाप्यः उत्तरं ददौ – “न जानामि, भगवन्।” कबन्धः अथर्वणः उवाच – “यो जानाति तं सूत्रं च अन्तर्यामिनं च, स ब्रह्मविद्, लोकविद्, देवविद्, वेदविद्, यज्ञविद्, भूतविद्, आत्मविद्, सर्वविद्। अहं तद् जानामि। यदि त्वं याज्ञवल्क्य, न जानासि तं सूत्रं च अन्तर्यामिनं च, ब्रह्मविद् इति मन्यसे, तव शिरः पतिष्यति।” याज्ञवल्क्यः उत्तरं ददौ – “गौतम, अहं तद् सूत्रं च अन्तर्यामिनं च जानामि।” “यः जानाति, तेन वदतु।” “यथा जानामि, वदामि।” याज्ञवल्क्यः उवाच – “वायुः, गौतम, सूत्रम्; वायुनैव सूत्रेण अयं लोकः, परलोकः, सर्वाणि भूतानि उपधार्यन्ते। तस्मात्, गौतम, यदा पुरुषः मृतः, ‘अस्य अङ्गानि विमुक्तानि’ इति वदन्ति। वायुनैव सूत्रेण सर्वम् उपधार्यते। एवं अस्ति। याज्ञवल्क्य, अन्तर्यामिनं वद।